وكىنىشكە قاراي, بىلاپىت ءسوز ايتىپ, بالاعاتتاي جونەلۋ كۇندەلىكتى تۇرمىسىمىزعا ابدەن كىرىگىپ كەتتى. اۋەلگىدە «قاعاز كوتەرمەيتىن...» دەپ سيپاتتايتىن ادەپسىز ادەتكە بويىمىزدىڭ ۇيرەنگەنى سونشالىق, ك ۇلىپ قانا تۇراتىن جاعدايعا جەتتىك. نەگە؟
اۋەلى «ادام نەگە بالاعات ءسوز ايتادى؟» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەپ كورەيىك, بىراق ناقتى ناتيجە تابۋ قيىن بولار. ويتكەنى جانتانۋ عىلىمى دا بۇل تاقىرىپقا ونشا دەندەي قويماعان ەكەن. ارعى ءتۇبىن سترەسس جاعدايىنداعى ادامنىڭ ىزالى كۇيىننەن حابار بەرەتىن ەموتسيونال سەزىمنىڭ جيىنتىعىنا بالاعانىمەن بالاعاتتاۋدى پسيحولوگيا دا اقتامايدى. مۇنداي جات ادەتتى ءدىن ەكىباستان ايىپتايدى. زامانىندا مۇحاممەد پايعامبار «ۇلكەن كۇنالاردىڭ ىشىندە ەڭ اۋىرى – كىسىنىڭ ءوز اتا-اناسىنا لاعىنەت ايتۋى» دەگەن ەكەن. بۇعان تاڭعالعان كىسىلەر تاعى سۇراپتى: «ادام قالاي ءوز اتا-اناسىنا لاعىنەت ايتۋى مۇمكىن, ۋا, راسۋلاللا؟» دەپ. سوندا پايعامبار ء«بىر ادام ەكىنشى بىرەۋدىڭ شەشەسىنە, اكەسىنە قاراتىپ جامان ءسوز ايتسا – ءوز اتا-اناسىن بوقتاعانى» دەگەن ەكەن. ال ولكەسىنە وركەنيەت كوشى ەرتە قونعان ەلدەردە بالاعات ءسوز ايتۋ اسقان ادەپسىزدىكتىڭ, مادەنيەتسىزدىكتىڭ بەلگىسى رەتىندە قابىلدانىپ, ونداي جاندار ء«يى اۋىز, دولى» اتانىپ, اقسۇيەكتەر اراسىنان الاستالىپ وتىرعان كورىنەدى. زاڭ سالتانات قۇرعان قوعامدا دا مۇنداي ادەت ءۇشىن ادامدى ماڭدايىنان سىيپاي قويۋى ەكىتالاي. مىندەتتى تۇردە جازا بار دەيدى. ايتپاقشى, ءبىزدىڭ نەگىزگى ايتپاعىمىز دا ءدال وسى جازالاۋعا قاتىستى.
كۇنى كەشە اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسكە بالاعات ءسوز ايتقانى ءۇشىن قولدانىلاتىن جازا سالماعى ارتىپ, زاڭعا ەنگىزىلگەن وزگەرىس كۇشىنە ەندى. بۇدان بىلاي قوعامدىق ورىنداردا بالاعات ءسوز ايتىپ, ۇستالعاندارعا سالىناتىن ايىپپۇل كولەمى 69 مىڭ تەڭگەگە جەتتى. بۇعان دەيىن ول سوما كولەمى 17 250 تەڭگە بولعان. بولماعان جاعدايدا ادەپسىزدىك تانىتقان ادامدى 15 تاۋلىككە دەيىنگى مەرزىمگە قاماۋعا الۋ تۋرالى ءتارتىپ قولدانىسقا ەندى.
جالپى, اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستىڭ 434-بابىنا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەردەن كەيىن قوعامدىق ورىندارداعى ىشكى ءتارتىپ پەن مادەنيەت وڭعا قاراي وزگەرۋى مۇمكىن. مىسالى, زاڭنىڭ جاڭا رەداكتسياسىندا قوعامدىق ورىنداردا دورەكى سوزدەر ايتۋ, جەكە تۇلعالاردى بالاعاتتاۋ جانە جابىرلەۋ, عيماراتتاردى, قۇرىلىستاردى, تۇرعىن ءۇي-جايلاردى, قوعامدىق ورىنداردى, كولىكتەگى جانە قوعامدىق ورىندارداعى م ۇلىكتى قورلاۋ جانە باسقالارعا قۇرمەتسىزدىكتى بىلدىرەتىن وسىعان ۇقساس ارەكەتتەر جاسالاتىن بولسا, قوعامدىق ءتارتىپتى جانە جەكە تۇلعالاردىڭ تىنىشتىعىن بۇزاتىن ارەكەتتەردىڭ بارلىعى ۇساق بۇزاقىلىق قىلمىسىنا تەڭەستىرىلگەن.
– زاڭنامادا ايتىلعانداي, بالاعات سوزدەر ايتقانى ءۇشىن قولدانىلاتىن جاۋاپكەرشىلىك بۇرىننان كوزدەلگەن. مىسالى, قورلاۋ, ياعني باسقا ادامنىڭ ار-نامىسى مەن قادىر-قاسيەتىن ادەپسىز تۇردە قورلاۋ – بۇل قىلمىستىق ارەكەتپەن تەڭ. ياعني بۇل اياق استى قابىلدانعان شەشىم ەمەس. وسى جىلدان باستاپ ۇساق بۇزاقىلىق جاساعانى ءۇشىن جازا كۇشەيتىلدى. ايتالىق, اۆتوبۋستا بىرەۋ بالالاردىڭ نەمەسە اعا بۋىن وكىلدەرىنىڭ كوزىنشە بالاعات ايتتى دەلىك, بۇعان دەيىن مۇنداي ارەكەت ءۇشىن 17 250 تەڭگە ايىپپۇل تولەيتىن نەمەسە 10 تاۋلىككە دەيىن قاماۋعا الىناتىن. ال وزگەرىستەر كۇشىنە ەنگەن كۇننەن باستاپ بالاعات سوزدەر ءۇشىن سالىناتىن ايىپپۇل كولەمى 20 اەك تۇرىندەگى جازا جانە 5-تەن 15 تاۋلىككە دەيىن قاماۋعا الۋ جازاسى بولىپ قولدانىلادى جانە بۇل جەردە كۇدىكتى ادامدى بىردەن ۇستاپ, جازالاۋ دەگەن ءسوز جوق. ءاربىر ءوتىنىش بويىنشا پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى دالەلدەمەلەر جينايدى. ول ازاماتتاردىڭ ءوتىنىشى, كۋاگەرلەردىڭ ايعاقتارى, سونداي-اق قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ بەينە نەمەسە اۋديوجازباسى, ال قاجەت بولعان جاعدايدا ساراپشىنىڭ قورىتىندىسى سياقتى قۇجاتتاردى قامتيدى. سودان كەيىن عانا سوت دالەلدەمەلەردى نەگىزگە الا وتىرىپ كىنانىڭ بار-جوعىنا قۇقىقتىق باعا بەرەدى, – دەپ ءتۇسىندىردى زاڭناماداعى وزگەرىستەر تۋرالى پىكىر بىلدىرگەن ىشكى ىستەر ءمينيسترى مارات احمەتجانوۆ.
جالپى, قوعامنىڭ بۇل تۋرالى ويى قىرىق قۇبىلعانىمەن, كوزى اشىق ادامنىڭ بارلىعى اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسكە بالاعات ءسوز ايتقانى ءۇشىن قولدانىلاتىن جازا سالماعىنىڭ اۋىرلاعانىن قولدايدى. نەگىزىنەن بۇل ءۇردىس قوعامداعى قارىم-قاتىناس مادەنيەتىنىڭ جوعارلاۋىنا ءوز ۇلەسىن قوسۋى مۇمكىن. اسىرەسە جاس بۋىن اراسىنداعى ءتىل تابىسۋ, حابار الماسۋ ۇدەرىسىنىڭ سىن كوتەرمەيتىنىن ەسكەرسەك, اتالعان زاڭنىڭ وڭ اسەرىن الداعى كۇندەرى بايقايتىن بولامىز.