ۇلتتىق كينو ۇلگىسى

«قىز جىبەك» ءفيلمىن ءتۇسىرۋ «قازاق­فيلم» كينو­ستۋدياسى ءۇشىن وتە ماڭىزدى كەزەڭ بولدى. بۇعان دەيىن قازاق ءومىرىنىڭ وتكەن زاماندا قانداي اۋىر دا ازاپتى بولعانىن, حالىقتىڭ تۇرمىسى جوقتىق پەن تارلىقتا وتكەنىن فيلم جاساۋدى قولعا العان سۇلتان-احمەت قوجىقوۆ باستاعان توپ جاقسى ءبىلدى

باسقا تۋىندىلارىن بىلاي قويىپ, تەك «قىز جىبەك» ءفيلمىن ەسكە العاننىڭ وزىندە سۇلتان قوجىقوۆ قازاق كينو ونەرىنىڭ جارىق جۇلدىزى بولىپ ەسەپ­تەلەتىنى امبەگە ايان. اعامىز تۋرالى وسى ەستەلىگىمىزدى ەل مادەنيەتىنىڭ التىن قورىنا ەنگەن «قىز جىبەك» ءفيلمىنىڭ ءتۇسىرىلۋ تاريحىنا ارناعاندى ءجون كور­دىك.­ سەبەبى جاڭا بۋىن جاستار ءوستى جانە مۇن­داي وراسان زور تاريحي وقيعالار تۋرا­لى, وكىنىشكە قاراي, كوپ ايتىلا بەر­مەي­تىنى دە جاسىرىن ەمەس.

قازاق «قىز جىبەك» جىرىن «ماحاببات گيمنى» دەپ اتايدى. عاسىرلار بويى اۋىز ادەبيەتىنىڭ دامۋىندا ەپوس وزگەرىستەرگە ۇشىراپ, جەتىلدىرىلىپ, نا­عىز كوركەم تۋىندىعا اينالعانى انىق. سولاي بولسا دا قازاق قوعامىندا جەكە باستىڭ بوستاندىعى, سەزىم مەن ماحاببات ەركىندىگى تۋرالى پايىمدار اشىق ايتىلا بەرمەگەن. ەسكى رۋلىق زاماننىڭ نەكە مەن وتباسىنا قاتىستى سالتتارى ۇستەم بولعانى دا بەلگىلى. سولاي بولا تۇرسا دا «قىز جىبەكتىڭ» شىعۋى سول ءداۋىردىڭ وزىندە-اق حالىقتىڭ ەستەتيكالىق پا­يىم-تۇسىنىگىنە بەلگىلى ءبىر دارەجەدە جاڭا­لىق بولعانى ۋاقىت تالابىن بىلدىرەدى. تولەگەننىڭ دە, جىبەكتىڭ دە وزىنە لا­­يىق جار ىزدەۋى, سۇيىسپەنشىلىكپەن ۇيلەنۋ­دى كوزدەۋى – سول كەزەڭدەگى جاستاردىڭ ­ويىندا, كوكىرەگىندە جۇرگەن ارمانىن, مۇڭىن, تىلەگىن اڭعارتادى. جىردىڭ ەل اراسىندا كەڭ تاراۋىنىڭ باستى سەبەبى دە وسىندا. ۆيكيپەديانى اقتارىپ وتىرعان ءار قازاق «قىز جىبەك – قازاقتىڭ ەڭ كونە مۇرالارىنىڭ ءبىرى, ليرو-ەپوستىق داس­تان» ەكەنىن بىلەدى. «قىز جىبەك» جىرى – اڭىز ەمەس, تاريحي وقيعا, كەيىپكەرلەرى ومىردە بولعان ادامدار. جىردىڭ نەگىزگى كەيىپكەرلەرى – تولەگەن مەن جىبەك ءبىرىن-ءبىرى شىن سۇيگەن عاشىقتار, بىراق اكە باتاسىنان اتتاپ كەتكەن تولەگەننىڭ ءولىمى مەن جىبەكتىڭ قايعىلى تاعدىرى زامانىندا تالاي جانارعا جاس ۇيىرىلتكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. جىبەك بەينەسىن سۇلۋ­­لىق پەن اسەمدىكتىڭ نىشانى, جىر­دى قازاق حالقىنىڭ رۋحاني قۇندىلىعى­نا قوسىلعان باعا جەتپەس اسىل مۇرا دە­سەك, قاتەلەسپەيمىز.

قازاقتىڭ ۇلتتىق ليرو-ەپيكالىق «قىز جىبەك» داستانىنىڭ كينونۇسقاسى 1972 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا الەم­دىك ەكرانعا جولداما العان. جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي, 1969-1971 جىلدارى «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىندا تۇسى­رىلگەن بۇل ەكى سەريالى كوركەم ءفيلم­نىڭ كينورەجيسسەرى سۇلتان-احمەت قوجى­قوۆ­تىڭ تۋعانىنا بۇگىن 100 جىل تولىپ وتىر­عانى تىلگە تيەك بولىپ وتىر.

سۇلتان-اقمەت قوجىقوۆ 1923 جىل­دىڭ 10 ناۋرىزىندا جامبىل قالاسىندا الاش قايراتكەرى – قوڭىرقوجا قوجى­قوۆتىڭ (1880-1938) وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. اناسى ءلاتيپا مۇڭايتپاسوۆا-قوجىقوۆا (1893-1960). ولاردىڭ سۇل­تان-احمەتتەن ۇلكەن ءۇش ۇلى قوجا-احمەت, قۇلاحمەت, نۇراحمەت وسە كەلە قىل­قا­لامىنان تاماشا دۇنيەلەر تۋعان دارىندى سۋرەتشىلەر بولدى. ولار­عا ەلىكتەگەن سۇلتان-احمەت تە سۋرەتكە قابىلەتى بار eكeنىن ەرتە كورسەتە باس­تا­دى. وعان سەبەپ بالالاردىڭ اناسى ءلاتيپا قازاق قىزدارىنىڭ اراسىنان شىققان تۇڭعىش تەاتر سۋرەتشىسى, ساحنا بەزەندىرۋشىسى ەدى. سۇلتان-احمەت دۇنيەتانىمىنىڭ قالىپتاسۋىندا نەگىزىنەن اكەسىنىڭ ىقپالى زور بولدى. ول قازاق مەكتەپتەرىنىڭ مۇعالىمدەرى مەن شاكىرتتەرى ءۇشىن ءار دىبىستى جەكە ارىپپەن تاڭبالايتىن «الىپپە» جازعان ادام. اعارتۋشىلىقپەن قاتار ۇلتتىق قوزعالىسقا قاتىسىپ, قوعامدىق-ساياسي جۇمىستارعا بەلسەنە ارالاسقان. ءتىپتى تۇركىستان ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى مەن ونىڭ تورالقاسىنىڭ مۇشەسى, بىرنەشە رەت تۇركتسيك مۇشەسى, قوسشى وك باسشىلارىنىڭ ءبىرى بولعان. مادەنيەت سالاسىنا دا ۇلكەن ۇلەس قوسقان تۇلعا­لاردىڭ ءبىرى, 1935-1936 جىلدارى پروفەسسور س.اسفەندياروۆتىڭ جەتەكشىلىگى­مەن جارىق كورگەن «قازاقتىڭ وتكەن­دە­گى تاري­حى تۋرالى دەرەكتەر مەن ماتە­ريالدار» اتتى ەكى تومدىق قۇندى ەڭبەك­تى قۇراس­تىرۋشىلاردىڭ ءبىرى. ۇلت­تىق كونە ەسكەرت­كىشتەردى قورعاۋ كوميتەتىن ۇيىم­داستىرىپ, قازاقستانداعى باعزى ەسكەرت­كىشتەردىڭ اتلاس-كارتاسىن جاسا­عان قايراتكeر.

سۇلتان-احمەت مەكتەپ قابىرعاسىندا جۇرگەننىڭ وزىندە سۋرەت سالۋعا ماشىق­تانا باستاعان. ونىڭ العاشقى سۋرەت­تەرى «ارا» جۋرنالى, «يزۆەستيا» گازەتى سياقتى باسىلىمداردا جارىق كورگەن.

1941 جىلدىڭ ماۋسىمىندا ۇلى وتان سوعىسى باستالعاننان-اق ون سەگىز جاسار س.قوجىقوۆ ايگىلى 8-ءشى گۆار­­­ديالىق پانفيلوۆشىلار ديۆي­زيا­­سى جاۋىنگەرلەرى قاتارىندا نەمىس-فاشيستەرىنە قارسى سوعىسقان. مايداننان جەڭىسپەن ورالعان سۇلتان-احمەت اعاسى قۇلاحمەتتىڭ كەڭەسىمەن بۇكىلوداقتىق مەملەكەتتىك كينەماتوگرافيا ينستيتۋتىنىڭ رەجيسسەرلىك بو­لى­مىنە كەڭەس وداعىنىڭ تانىمال كينو شەبەرى الەكساندر دوۆجەنكونىڭ شەبەرحاناسىنا وقۋعا تۇسەدى. ينستيتۋتتى 1953 جىلى بىتىرگەن ول الماتى كوركەمسۋرەت­تى جانە دەرەكتى فيلمدەر كينوستۋدياسىندا ەڭبەك ەتە باستايدى. جاس رەجيسسەرگە ونىڭ تاجىريبەلى لەنينگرادتىق كينورەجيسسەر پاۆەل بوگوليۋبوۆپەن بىرگە ەكىنشى رەجيسسەر دارەجەسىندە جۇمىس اتقارعان «شاباندوز قىز» اتتى ءفيلمى وتە قولايلى تاجىريبەلىك اسەر بەرەدى. «انا مەن بالا» دەپ اتالعان العاشقى رەجيسسەرلىك دەبيۋتىن ءوزىنىڭ ستسەناريى بويىنشا تۇسىرەدى. فيلم جاستار تاربيەسىنە ارنالعان ماڭىزدى تاقىرىپتى كوتەرەدى. رەجيسسەر كينو ونە­رىنىڭ كوركەمدىك مۇمكىندىكتەرىن يگەرۋدى قورشاعان ورتا مەن ءومىردىڭ قىزىق سات­تەرىن باستان كەشۋدەگى جاس تۇلعانىڭ ورنى جانە ونىڭ ءىس-ارەكەتتەرىن كينو­نىڭ بەينەلەۋ ادىستەمەلەرىمەن ساي­كەستەندىرۋ ارقىلى ۇتىمدى جولدارعا باعىت­تايدى. ءسويتىپ, جاڭا ەكراندىق شە­شىمدەرگە جەتۋدى مەڭزەيدى, كينو تىلى­نە وزىندىك جاڭالىق ەنگىزگىسى كەلەدى. وسىنداي ىزدەنىستەر مەن تالپىنىستار سۇلتان-احمەت قوجىقوۆتىڭ كەلەسى فيلم­دەرى ء«بىز جەتىسۋدانبىز», «ەگەر ءبىز ارقايسىمىز...», «جارتاس ۇستىندەگى شىناردا» مولىنان بايقالادى. ادام ءومىرىنىڭ قوعام دامۋىمەن تىعىز بايلانىسى تۋرالى فيلوسوفيالىق كونتسەپ­تسيا ادامنىڭ جان دۇنيەسىنىڭ جاراسىمدى دامۋىنا جول ىزدەۋدى تالاپ ەتە­تىنى انىق. ارينە, ءار تاقىرىپتىڭ وزىندىك قايتالانباس ەكراندىق شەشىمى بولاتىنى داۋسىز. ءار شىعارمانىڭ اۆتورى وزىندىك ۇلگى نە بولماسا ستيل قاراستىراتىنى دا بەلگىلى. سوندىقتان سۇلتان-احمەت قوجىقوۆتىڭ رەجيسسەر­لىك قولتاڭباسىنىڭ ەرەكشەلىگىن, شىعار­ماشىلىعىنىڭ شارىقتاعان شىڭىن وزگە تۋىندىلارىنان گورى «قىز جىبەك» فيل­مىنەن ىزدەگەن دۇرىس دەپ ەسەپتەيمىن. «قىز جىبەك» ءفيلمى دەسەك سۇلتان قوجى­قوۆتى, سۇلتان قوجىقوۆ دەسەك «قىز جىبەك» ءفيلمىن ەلەستەتەمىز. بۇل سۇل­تان اعامىزدىڭ جۇلدىزدى ءساتى. باس­قاشا ويلاۋ دا مۇمكىن ەمەس!

«قىز جىبەك» جىرىندا قازاق حال­قىنىڭ ءومىرى مەن تۇرمىسى, كاسىپ-تىر­شىلىكتەرى مەن سالت-ساناسى, ەلدىگى مەن ەرلىك ىستەرى, ار-وجدانى مەن ارمان-ماق­ساتى جان-جاقتى, تەرەڭ ءارى كوركەم جىر­لانعانى قىزىعۋشىلىق پەن كوڭىل كۇيدىڭ ءسۇيسىنۋى مەن شارىقتاۋىنا جول اشادى. جىردى وقىعان وقىرمانعا, ءفيلمدى كورگەن كورەرمەنگە نەبىر اسەرلى اسەم سەزىمدەر سىيلايدى. ەرتەرەكتە ءوزىمىزدىڭ تىڭدارماندار مەن وقىرماندارعا تاماشا كوڭىل كۇي تارتۋ ەتەتىن «قىز جىبەك» جىرى كەيىنگى جارتى عاسىردا الەمنىڭ ميلليونداعان كورەرمەنىنە «قىز جىبەك» (1970 جىلى) ءفيلمى ارقىلى ۇلى دالانىڭ اڭىزعا اينالعان اق ماحاب­باتىنىڭ سىر-سيپاتى تولىققاندى جەت­كىزىلگەنى تالاسسىز.

سول كەزدەگى «قازاقفيلم» كينو­ستۋ­دياسىنىڭ ديرەكتورى كامال سما­يى­لوۆ ءوزىنىڭ ەستەلىگىندە بىلاي دەيدى: «... 1967 جىلعى 7 قىركۇيەكتە ءفيلم­دى باستاۋ تۋرالى بۇيرىق الىپ, سۇل­تان ەكەۋمىز عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ تاۋ­داعى ساياجايىنا بارعان بولاتىنبىز. سوي­لەستىك, كەلىستىك. ول كىسى ىسكە كىرىستى. سودان جەمىستى جۇمىس ىستەپ, ستسەنا­ريدى ءبىتىرىپ, اراب ارپىمەن جازعان كۇيىندە ستۋدياعا الىپ كەلدى. عابەڭنىڭ ستسەناريدى كوركەمدىك كەڭەستە شابىتتانا, تولعانا وقىپ شىققانى ءبارىمىزدىڭ ەسىمىزدە. ءفيلمنىڭ باستى يدەياسى مەن پىكىرى – تولەگەننىڭ «سىيماي جۇرسەك ەكەن-اۋ, سىيىسا الماي ءجۇرمىز عوي!» دەگەن سوزدەرىندە بەرىلگەن. سوندىقتان دا ءفيلمنىڭ باسىندا رۋارا, ءوزارا بولعان شايقاستان جەڭسە دە, جەڭىلگەننەن جامان زارداپ شەگىپ, قارا جامىلعان ەل­دىڭ قايتا-قايتا جۇرەكتى تىتىركەندىرە­­­تىن «جاۋ-جاۋ... جاۋ التايعا... ارقاعا... كەلىپ قالدى» دەپ ونە بويى اتتاننىڭ استىنا تۇسە بەرۋى دە زاماننىڭ رۋحى مەن زاڭى! وسىنىڭ ءبارى ستسەناريدە جازىلعان...».

فيلم دىنمۇحامەد قوناەۆتىڭ كو­مە­گىمەن وداقتىق كينو كوميتەتىنىڭ رۇق­­­ساتىمەن ەكى سەريا بولىپ ۇزارتى­لىپ جۇرتقا العاش رەت كورسەتىلگەندە, عابيت مۇسىرەپوۆ تەبىرەنە سويلەگەن ەكەن: «بۇگىن مەن وسى ءفيلمدى قويعان سۇل­تان قوجىقوۆ الدىندا تىزە بۇگەم. ول عانا ەمەس, بارىڭە دە راحمەت ايتا­مىن. بۇگىن وسى ءفيلمدى كورۋگە مىنا جا­زۋ­شى­لاردىڭ ءبارىن ادەيى ەرتىپ كەلدىم. ولارعا الدىن الا «ەگەر فيلم ورتاشا شىققان بولسا, قابىلداماڭدار, ەكى قولدارىڭدى كوتەرىپ, قارسى بولىڭدار» دەگەن ەدىم. ەندى مەن فيلم شىقتى, فيلم ۇنادى دەپ اشىق ايتامىن. سىزدەر سۇلتانعا مەنىڭ قۇتتىقتاۋ العىسىمدى جەتكىزەسىزدەر دەپ ويلايمىن. (فيلم تاپسىرىلعان كۇنى سۇلتان اۋىرىپ, كەلە الماعان ەكەن – اۆتور). مەن ونىمەن ءۇش جىل بويى ايتىسىپ كەلگەن ەدىم. دەگەنمەن وسى ءۇش جىل ەكەۋمىزدىڭ ارامىزدا شىعارماشىلىق ىنتىماق بولىپ كەلدى عوي. بار ۇجىم­عا العىس ايتامىن. اۋەل باستا ريزا بول­ماي, كوڭىلىم تولماعان ەدى. ەندى مەن بارى­ڭە ريزامىن, بارىڭە راحمەت ايتامىن!..» (ك.سمايىلوۆ, 3 تومدىق شىعارمالار جيناعى, «قازىعۇرت» باسپاسى, 2004 ج. 127-بەت).

وسى رەتتە «قىز جىبەك» فيلمىنە قاتىستى ايتا كەتەتىن تاعى ءبىر ماسەلە بار, ول سۇلتان-احمەت قوجىقوۆتىڭ «قىز جىبەك» ءفيلمىن تۇسىرۋىنە ونىڭ تۋعان اعاسى قۇلاحمەت نەگىزگى سەبەپ­كەر بولدى دەلىنەدى كوپ جەردە. جوعارىدا ايتىپ كەتكەندەي, سۇلتان-احمەت قوڭىر­قوجا وتباسىنىڭ كەنجەسى, ونىڭ ءۇش اعاسى دا سۋرەتشى بولعان, ولاردىڭ ىشىن­دەگى سۇلتان اعاعا ەتەنەسى, ارينە, قۇلاحمەت, ول تەاتر مەن كينوعا جاقىن ادام. سۇلتان-احمەتتىڭ كينو ينستيتۋتىنا تۇسۋىنە نەگىزگى سەبەپكەر بولعان دا سول اعاسى. قۇلاحمەت اعامىز قازاق كينو ونەرىنە ەلەۋلى ۇلەس قوسقان سۋرەتشى, بىرنەشە ءفيلمنىڭ قويۋشى سۋرەتشىسى بولعان, شاكەن ايمانوۆپەن, ءتىپتى سەرگەي ەيزەنشتەينمەن جۇمىس ىستەگەن. قازاقتا قۇلاننىڭ قاسىنۋى مەن مىلتىقتىڭ با­سىلۋى تۋرالى تۇسىنىك بار عوي. سول سياق­تى قۇلاحمەت اعا سۇلتاننان ون جاس­­تاي ۇلكەندىگى بولسا دا, ءىنىسىن سول كەز­دەگى كەڭەس وداعىنداعى كينو ونەرىنىڭ شە­بەرى الەكساندر دوۆجەنكونىڭ شا­كىر­تى رەتىندە جوعارى باعالاپ, ونىڭ رە­جيس­سۋرالىق ­جوسپارلارى تۋرالى اقىل­داسىپ جۇرەتىندىگى ءمالىم. ونىڭ ۇستى­نە قۇلاحمەت اعا سۋرەت­شى رەتىندە «قىز جىبەك» ليريكالىق ەپوسىنا ءوز قالاۋىمەن كوپتەگەن ەسكيز بەن گرا­فيكالىق ىزدەنىستەر جاساعان ادام. جو­عا­رىدا كامال اعانىڭ ماسكەۋ ارقى­لى «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىنىڭ ­جوسپارىنا «قىز جىبەك» ءفيلمىن ءتۇسى­رۋ قاجەتتىگى تۋرالى اڭگىمە قوزعالعان­دا, اعايىندىلاردىڭ اراسىندا دا ونداي اڭگىمە بولۋى ابدەن ىقتيمال. ءتىپتى زاڭ­­دىلىق دەسەك تە بولادى. ءفيلمنىڭ رەجيس­سەرلىگىنە سۇلتان اعا بىردەن ۇسى­نىلعان. سەبەبى ونىڭ بۇل فيلمگە ون التى جىل دايىندالعانىن كينوستۋديا باسشىلارى جاقسى بىلەتىن. ايتا كەتۋ كەرەك, قۇلاحمەت ءفيلمنىڭ العاشقى كە­زەڭدەرىندە قويۋشى-سۋرەتشى مىندەتىن دە اتقارعان. ول جۇمىستى ءارى قاراي نە سەبەپتى جالعاستىرماعانى اعايىندى ەكەۋدىڭ اراسىندا عانا شەشىلگەن اڭگىمە. قۇلاحمەت قوجىقوۆ بار ەسكيزدەرى مەن دا­يىندالعان گرافيكالىق جۇمىستارىن رەجيسسەر باۋىرىنىڭ قولىنا تاپسىر­عان. ءفيلمنىڭ باس سۋرەتشىسى گۇلفايرۋس ىسمايىلوۆا دا ەسكيزدەردى ءوز جۇمىسىندا تولىق پايدالانعانى بۇكىل ءتۇسىرۋ توبىنا بەلگىلى. سۇلتەكەڭ «قىز جىبەك» فيلمىنە دەيىن 28 گۆاردياشىل-پانفيلوۆشىلار تۋرالى تاقىرىپقا ىشتەي دايىندالىپ جۇرگەن ەكەن. ال مۇنداي ءفيلمدى پانفيلوۆشى جاۋىنگەر سۇلتان-احمەت قوجى­قوۆ تۇسىرمەگەندە كىم ءتۇسىرۋى كەرەك ەدى؟! «قىز جىبەك» بىتكەننەن كەيىن دە اتالعان تاقىرىپ كوپ جىل سۇلتان اعانىڭ جوسپارىندا, ستسەنارلىق رەداكتسيالىق القانىڭ قۇجاتتارىندا بولعانى دا داۋسىز.

«قىز جىبەك» ءفيلمىن ءتۇسىرۋ «قازاق­فيلم» كينوستۋدياسى ءۇشىن وتە ماڭىزدى كەزەڭ بولدى. بۇعان دەيىن قازاق ءومىرىنىڭ وتكەن زاماندا قانداي اۋىر دا ازاپتى بولعانىن, حالىقتىڭ تۇرمىسى جوقتىق پەن تارلىقتا وتكەنىن فيلم جاساۋدى قولعا العان سۇلتان-احمەت قوجىقوۆ باستاعان توپ جاقسى ءبىلدى. سونىمەن قاتار ەپوپەيادا جىر بولىپ ايتىلاتىن قۋانىشتى تويلار (ارينە, ازالى استار دا بولدى), نەبىر عاجاپ سالتاناتتى كەشتەر – وسىنىڭ ءبارى فيلم وقيعاسىنىڭ ءوربيتىن ورتاسى, ءبارىن ەكراندا كورسەتۋ كەرەك. سىرلىباي مەن بازاربايدىڭ اسەمدىككە بولەنگەن باي اۋىلدارى, حالىقتىڭ ءسان-سالتاناتقا نەگىزدەلگەن ادەت-عۇرىپتارى مەن سالت-داستۇرلەرى ءتورت, التى قاناتتان باستاپ جيىرما ءتورت قاناتقا دەيىن بوي تۇزەيتىن اق شاڭقان ساۋلەتتى كيىز ۇيلەر. اسىل تاستى اشەكەيلەر, وقالى ءساندى كيىمدەر, ات ابزەلدەرى – كۇمىس ەر­توقىمدار, التىن القالار, قىمبات اڭ تەرىلەرىنەن تىگىلگەن كيىمدەر حالىقتىڭ تۇرمىستا قولدانعان بۇيىمدارى. قا­زاق­تىڭ كەڭ دالاسىنىڭ انا شەتى مەن مىنا شەتىن جاقىنداستىرعان, جاۋمەن ايقاسقاندا جانىڭ ساقتاعان ەر جىگىت­تىڭ قاناتى – قازاقتىڭ قازاناتى. قازاق ساحاراسىنىڭ كوركەم تابيعاتى – كۇمىس كولدەرى, مۇنارلى تاۋلارى, گۇل جايناعان كەڭ دالاسى, قارا ورماندارى ءبارى-ءبارى بۇل فيلمدە ورنىن تابۋى كەرەك. مىنە, وسىنىڭ ءبارىن ۇيىمداستىرىپ, ازىرلەپ, دايىنداۋ قاجەت بولعان. وسىنىڭ ءبارىن رەجيسسەر سۇلتان-احمەت قوجىقوۆ باس­تاعان ءتۇسىرۋ توبى ىسكە اسىردى. جار­­تى عاسىر الەم جۇرتشىلىعىنىڭ نازا­­رىنداعى «قىز جىبەك» ءفيلمى حال­قى­مىزدىڭ ماقتانىشى مەن رۋحاني قۇن­دىلىعىنا اينالدى. كەيىن سىنشىلار, ونەر زەرتتەۋشىلەرى بۇل ءفيلمدى «قازاق تىرشىلىك-تۇرمىسىنىڭ كينوەنتسيكلوپەدياسى, قازاق حالقىنىڭ كينو تولقۇجاتى» دەپ تە اتادى (ك.سمايىلوۆ).

فيلمدە قىز جىبەك بولىپ ويناعان اكتريسا مەرۋەرت وتەكەشەۆانىڭ بۇكىل قازاقستاننىڭ سۇلۋ قىزدارىنىڭ ىشى­نەن قالاي ىرىكتەۋدەن ءوتىپ, رولگە قالاي بەكىتىلگەنى تۋرالى تالاي اڭىزدى ەستىدىك. ول تۋرالى كامال سمايىلوۆ اعامىزدىڭ جازىپ كەتكەن ەستەلىگىنەن تاعى ءبىر ءۇزىندى كەلتىرەيىك: «اكتەرلەردى ىرىكتەيتىن ءسات تە كەلىپ جەتتى. ەڭ الدىمەن, ارينە, جىبەكتى دۇرىس, ءدال تاڭداپ-تاۋىپ الۋ قا­جەت. بىراق الىستان ىزدەپ جۇرگەن جىبەك ستۋ­ديانىڭ ءدال قاسىنان, الماتىدان تابىلدى. ءبىر كۇنى رەجيسسەر ماعاۋينا عازەل مەرۋەرت وتەكەشەۆانى الىپ كەلدى. ول الماتىنىڭ №66 مەكتەبىندە, 10 سىنىپتا وقيدى ەكەن. «كەلبەتتى, اققۇبا, جۇقا ءوڭدى, كوزى قارا, ءسۇمبىل شاشتى – قالاي قاراسا دا ەكراندا وتە سۇيكىمدى كورىنەدى. ءارى جاس, سوندىقتان دا وتە ۇياڭ, قىسى­لىپ وينايدى. وسى جاعى الاڭداتادى. ەرتەڭ درامالىق, تراگەديالىق ساتتەردە ءوزىن-ءوزى كورسەتە الا ما؟ ەرتەڭ «جەڭدىك» دەگەن حاباردى ەستىگەندە «سۇيىنشىلەپ, ات ۇستىندە ەكى قولىن ەكى جاققا جايىپ جىبەرىپ, اققۋداي قانات جايا ۇشاتىن جىبەكتى كورسەتە الا ما؟» دەپ عابيت ماح­مۇد ۇلى ورىندى سۇراق قويدى. «قازىر ات تا ولاي زۋلاي المايدى. بىراق كينو ءتۇسىرۋ باستالعانعا دەيىن ۇيرەتەمىز, جات­تىقتىرامىز. وعان ىنتاسى دا, ىڭ­عايى دا بار», دەدى سۇلتان. اقىرى سۇل­تان دەگەنىنە جەتتى. مەرۋەرت جىبەك رولىنە بەكىتىلدى». ءدال سولاي تولەگەن رولىنە قۇمان تاستامبەكوۆ تاڭدالدى.

راس, سۇلتان اعا دەگەنىنە جەتتى. قا­زاق اكتەرلەرىنىڭ تاڭداۋلى وكىلدەرىن جي­نادى: بەكەجان – ءاسانالى ءاشىموۆ, شەگە – ءانۋار مولدابەكوۆ, كەربەز –فا­ريدا ءشارىپوۆا, قارشىعا – ىدى­رىس نوعايباەۆ, بازارباي – كاۋكەن كەنجە­تاەۆ, قامقا – ءسابيرا مايقانوۆا. ءبارى دە وتە دارىندى, بەتكەۇستار اكتەرلەر. ايتا كەتۋ كەرەك, ءتۇسىرۋ توبىنىڭ قۇرامى دا وتە بەلگىلى سۋرەتكەرلەردەن قۇرالعان-دى: وپەراتورى – اسحات اشراپوۆ, باس سۋرەتشى – گۇلفايرۋز ىسمايىلوۆا, كومپوزيتورى ءارى ديريجەرى – نۇرعيسا تىلەنديەۆ, رەداكتورى – اسقار سۇلەيمەنوۆ.

ۋاقىت وتە كەلە بۇل جۇمىستىڭ ءبىز, بۇگىنگى كينوگەرلەر ءۇشىن ماڭىزدىلىعى ارتا ءتۇستى. ءالى دە شىعارماشىلىق جانە وندىرىستىك جاعىنان ارنايى كينوتانۋ ەڭبەكتەرى جازىلاتىنى انىق. ارينە, بەلگىلى سەبەپتەرمەن بۇل قازاقتىڭ ۇلت­تىق ءفيلمى بولعاندىقتان, الەمدىك فەس­تيۆالدار مەن بايقاۋلارعا كەڭەس وداعى كەزىندە قاتىسا الماعانىن, ال قازىر ۋاقىت ءوتىپ كەتتى – كەش, قانداي جۇلدەلەر مەن اتاقتاردان تىسقارى قالعانىن وكى­نىشپەن سەزىنەمىز. بىراق قايتالاپ ايتساق تا «قىز جىبەك» – قازاق كينو ونەرىنىڭ ەڭ عاجاپ ۇلگىلەرىنىڭ بىرەگەيى. سەبەبى ول ءوزىنىڭ حالىقتىق فيلم ەكەنىن, قازاق­تىڭ ۇلتتىق ءفيلمى ەكەنىن جارتى عاسىر­دان بەرى دالەلدەپ كەلەدى, ءالى دە سول قۇر­­مەتىنەن ايىرىلمايدى دەپ سەنەمىز. فيلممەن بىرگە ونى ومىرگە كەلتىر­گەن كينو ونەرىنىڭ حاس شەبەرى سۇلتان-احمەت قوجىقوۆ باستاعان ءتۇسىرۋ توبى مەن جىبەك – مەرۋەرت وتەكەشەۆانىڭ, تولەگەن – قۇمان تاستامبەكوۆتىڭ, بەكە­جان – ءاسانالى ءاشىموۆتىڭ, تاعى باسقا شەبەر­لەردىڭ ەسىمدەرى قازاق كينو تاريحىنان التىن ارىپپەن جازىلدى.

قازاق كينو ونەرىنىڭ وسى ءبىر كەزەڭى (1964-1971 جىلدارى) ايرىقشا اتاپ ءوتۋ­دى تالاپ ەتەدى. «قازاقفيلم» كينوستۋ­دياسىنىڭ وسى جىلداردا شىققان تۋىن­­دىلاردىڭ ىشىندە «تۇلپاردىڭ ءىزى», «قاراش-قاراش وقيعاسى», «قيلى زامان», «ارتى­مىزدا موسكۆا», «اتامەكەن», «مان­شۇك تۋرالى ءان», «تاقيالى پە­رىشتە», «اتا­ماننىڭ اقىرى» جانە تاعى باسقا كينوەكران ۇلگىلەرىنىڭ بولۋى تاريحي زاڭدىلىق. سەبەبى كينو سالاسىنا جان-تانىمەن بەرىلىپ جۇمىس ىستەگەندەردىڭ قاتارىندا عابيت مۇسىرەپوۆ, شاكەن ايمانوۆ, كامال سمايىلوۆ, ولجاس سۇلەيمەنوۆ, اكىم ءاشىموۆ (تارازي), ءماجيت بەگالين, ابدوللا قارساقباەۆ, اسقار سۇلەيمەنوۆ, قاليحان ىسقاقوۆ, تەلمان جانۇزاقوۆ, ولگا بوندارەنكو جانە كينورەجيسسەر سۇلتان-احمەت قوجىقوۆتىڭ ەسىمى ەرەكشە اتالادى.

سلامبەك تاۋەكەل,

كينورەجيسسەر, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى