«قولجەتىمسىز جايىلىم...» اكىمدەر ستاتيستيكانىڭ بۇرمالانۋىنا مۇددەلى مە؟

بۇل دەرەكتەردى بوس جاتقان جەردى مەملەكەتكە قايتارىپ, اۋىل تۇرعىندارىن ورتاق جايىلىممەن قامتاماسىز ەتۋ بويىن­­شا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋ بارىسى تالقىلانعان جيىندا وبلىس پروكۋرورىنىڭ ورىنباسارى سايان كەلدىبەكوۆ كەلتىردى. «قازىرگى تاڭدا اكىمدەر جەكە ۇيدە ۇستاپ وتىرعان جانە شارۋا قوجالىقتارىنىڭ مال باسىن ەسەپكە الىپ, ونى ستاتيستيكا ورگاندارىنا تاپسىرادى. ءبىز بۇل ءتارتىپتى ءتيىمسىز دەپ سانايمىز. ويتكەنى ول ستاتيستيكانىڭ بۇرمالانۋىنا ىقپال ەتەدى», دەدى سايان شايمۇرات ۇلى. وڭىردە 6 اۋىلدا مال سانى بۇرمالانىپ, جايىلىم جەرگە دەگەن قاجەتتىلىك ارتىق كورسەتىلگەن. جەرگىلىكتى جەرلەردە جاۋاپتىلار جايىلىمداردى قايتارۋ بويىنشا اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى قولدانباعان.

وسى ورايدا وبلىس پروكۋراتۋراسىنىڭ باستاماسىمەن «قولجەتىمدى جايىلىم» جوباسى قولعا الىنىپ وتىر. بەس باعىتتان تۇراتىن جوبا بويىنشا اكىم­دەر مال باسىنىڭ ەسەبىن ستاتيستيكا ورگاندارىنا تاپسىرۋ مىندەتىنەن بوساتىلادى. ماماندار جوبا جايىلىمعا ناقتى قاجەتتىلىكتى انىقتاپ, مەملەكەتتىك ستاتيستيكانىڭ دۇرىس جاسالۋىن قامتا­ماسىز ەتەتىنىن ايتادى. سونداي-اق ۆەتەرينار قىزمەتىنىڭ «جانۋارلاردى بىرەگەيلەندىرۋ» جانە ستاتيستيكانىڭ «ە-ستات» بازالارى بىرىكتىرىلەدى. بۇل جاعداي, ءوز كەزەگىندە مال باسى ەسەبىنىڭ شىنايىلىعىنا قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. مال يەلەرىنىڭ ءتورت ت ۇلىگىنە بايلانىستى قاجەتتى مالىمەتتەردى الۋى ەلەك­ترون­دىق جۇيەگە اۋىستىرىلادى. ياعني مال ساتاتىندارعا ۆەتەرينار انىقتاماسىن دەمالىس جانە مەرەكە كۇندەرى ەلەكتروندىق تۇردە الۋ مۇم­كىندىگىنە يە بولادى. ودان بولەك, باق­تا­شىلار نەمەسە مالشىلار ستاتۋسى نورماتيۆتىك تۇرعىدا رەتتەلەدى. مال بازارلارىنىڭ ۆەتەرينارلىق قىز­مەتتەرىنە ساتىلعان مالدىڭ ەسەبىن جۇر­گىزۋگە جاعداي جاسالادى. سايكەسىنشە, ولار ۆەتەرينار قىزمەتىنىڭ بازالارىنا كىرىپ جۇمىس ىستەي الادى. ياعني مال بازاردان شىققان تۇياقتىڭ قوزعالىسىن كورسەتىپ, ستاتيستيكانىڭ شىنايىلىعىنا قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك تۋادى. جەكە سەكتورداعى ورتاق جايىلىمعا سىيمايتىن نورماتيۆتىك تالاپتاردان تىس مال باسىن شالعايداعى جايىلىمدارعا ايداۋ قامتاماسىز ەتىلەدى. ول ءۇشىن شالعايداعى جايىلىمداردىڭ ورنالاسقان ورىندارى مەن ولاردىڭ كولەمدەرى بەكىتىلىپ, اكىمدىكتەردىڭ بالانسىندا قالدىرىلادى.

– بۇل ماسەلە ءبىزدىڭ وڭىردە وتە وزەكتى. الەۋمەتتىك ارازدىقتاردىڭ تۋدىرۋىنا سەبەپ بولىپ كەلەدى. مىسالى, كەيبىر ەلدى مەكەندەردە ءبىر وتباسى 20 ۋاق مال ۇستاسا, كەي وتباسىنىڭ 150 مالى بولۋى مۇمكىن. ال جايىلىم تەڭ بولىنبەيدى, تەڭ قارالمايدى. تۇرعىندار تاراپىنان تۇسىنبەۋشىلىك تۋىندايدى. سەبەبى مال باسىنا قاتىستى شەكتەۋ جوق. اۋىلىشىلىك مال كولەمىن ۇستاۋدىڭ شەكتى بولىگىن ەنگىزىپ, قالعانىن جايىلىمعا جىبەرۋدى رەتكە كەلتىرۋ قاجەت. وسىلاي رەتتەلمەسە اۋىلداعى جايىلىم جەر جەتپەيدى. وسىنداي ۇسىنىستاردى بىرگە قاراستىرساق, – دەدى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى بەيسەن تاجىباەۆ.

ال جوبانىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتال­عان وبلىستىق جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى التىنبەك مىرزاەۆ پايدالانىلماي جاتقان اۋىل­شارۋاشىلىق جەرلەرىن كوسمومونيتورينگ قۇرىلعىلارى ارقىلى انىقتاۋ جۇ­مىستارى جۇرگىزىلىپ جاتقانىن جەتكىزدى.

«دەپارتامەنتپەن اۋدان, قالا اكىم­دىكتەرى بەكىتكەن جەر بالانسى ەسەبىنىڭ ەكسپليكاتسياسىندا تىركەلگەن جەر پايدالانۋشىلاردا مال باسى تىركەلگەنى تۋرالى يسج بازاسىمەن سالىستىرۋ جۇرگىزىلدى. ناتيجەسىندە, 4386 جەر پاي­دالانۋشىنىڭ 673 462,2 گەكتار جەرىنە مال باسى تىركەلمەگەنى انىقتالىپ وتىر. سونىمەن قاتار جەر كودەكسىنىڭ 145-1 بابىنا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەرگە بايلانىستى, اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىنە قاتىستى «قازاقستان عارىش ساپارى» اق-نىڭ كوسموستىق مونيتورينگى بويىنشا 4543 جەر پايدالانۋشىنىڭ 560 801,6 گەكتار جەرلەرى پايدالانباي جاتقانى انىقتالدى. بۇگىنگى جوبا ىسكە اسىرىلسا جوعارىدا كورسەتىلگەن سايكەسسىزدىكتەر ورىن المايتىن بولادى», دەدى التىنبەك ابدىقايىم ۇلى.

بىلتىر وبلىستا 1034,8 مىڭ گەكتار جەر مەملەكەتكە قايتارىلعان. ونىڭ ىشىندە ماقساتسىز پايدالانىلعان 412,2 مىڭ گەكتار مەملەكەت مەنشىگىنە قايتا­رىلسا, 622,6 مىڭ گەكتاردى قايتارۋ ءىرى جەر پايدالانۋشىلارمەن مەموراندۋم جاساۋ ارقىلى جۇزەگە اسقان. بيىل اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى 330 مىڭ گەكتار جەردى مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارۋ جوسپارلانۋدا. زاڭسىز تابىستالىپ, پايدالانباي جاتقان جەر ۋچاسكەلەرىن ماجبۇرلەپ مەملەكەتكە قايتارۋ ءۇشىن سوتقا بىلتىر 96 تالاپ-ارىز جولدانعان. ونىڭ 45-ءى وڭ شەشىمىن تاۋىپ, 4751,6 گەكتار جەر مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارىلدى. سونىمەن قاتار اۋدان, قالا اكىمدىكتەرىمەن بىرلەسىپ 521,7 مىڭ گەكتار جايىلىم جانە ەگىستىك ءۇشىن شارۋالارعا ۇلەستىرىلدى.

سونداي-اق وڭىردە جەر قوي­ناۋىن زاڭسىز پايدالانعان جانە كەلىسىم­شارتتا كورسەتىلگەن مىندەتتەرىن دۇرىس ورىندا­ماعان تۇلعالار مەن كومپانيا­لارعا قارسى جۇمىس كۇشەيمەك. بۇل وراي­دا وبلىس اكىمى دارحان ساتىبالدى اۋدان, قالا اكىمدەرى مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا وسى باعىتتا بىرلەسە جۇمىس ىستەۋدى جۇكتەدى.

– ليتسەنزيانى بەرگەن سوڭ كەلىسىم­شارتتىڭ ءاربىر بولىگى ورىندالۋىن قاداعالاۋ كەرەك. وكىنىشكە قاراي, ءالى دە زاڭسىزدىقتار توقتاماي تۇر. سون­دىقتان ليتسەنزياعا قاتىستى قۇجات­تار­دى قاتاڭداتۋدى تاپسىرامىن. لي­تسەن­زيالاۋ شارتتارى وزگەرتىلسىن. ءار­بىر جەر قويناۋىن پايدالانۋشى تەك وزىنە بەكىتىلگەن اۋماقتى عانا قازىپ, جۇمىس ىستەۋى قاجەت. وزەندەردىڭ ارناسىن كەڭەيتۋگە, ەكوجۇيەنى بۇزۋعا جول بەرىلمەيدى, – دەدى وبلىس اكىمى.

ينۆەستيتسيا جانە ەكسپورت باسقارما­سىنىڭ مالىمەتىنشە, 2021-2023 جىلدار ارالىعىندا كەلىسىمشارتتىق مىندەت­تەمەلەرىن تولىق ورىنداماعان جانە سۋ قورعاۋ بەلدەۋىندە ورنالاسقان 27 جەر قويناۋىن پايدالانۋشىنىڭ كەلىسىمشارتتارى مەرزىمىنەن بۇرىن توقتاتىلعان. ەكى جەر قويناۋىن پايدالا­نۋ­شىنىڭ جەر تەلىمى مەملەكەتتىك جەر قورىنا قايتارىلدى. ال 11 جەر قويناۋىن پايدالانۋشىنىڭ جەرىن قايتارۋ بويىن­شا سوتقا تالاپ-ارىزدار جولدانۋدا. وبلىس اۋماعىندا ورنالاسقان 40 جەر قويناۋىن پايدالانۋشىنىڭ پايدالى قازبالاردى ءوندىرۋ اۋماقتارىنا ماركشەيدەر مامانىمەن مونيتورينگ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن. ناتيجەسىندە, 27 جەر قويناۋىن پايدالانۋشىنىڭ جۇمىستارىنان كەمشىلىكتەر انىقتالىپ, پوليتسيا دەپارتامەنتىنە ماتەريالدار جولدانعان. قازىرگى تاڭدا, پوليتسيا دەپارتامەنتى تاراپىنان 12 قىل­مىستىق ءىس قوزعالىپ, تەرگەۋ امالدارى جۇرگىزىلۋدە. وبلىستىق پوليتسيا دە­پارتامەنتىنىڭ باستىعى مۇرات قابدە­نوۆتىڭ مالىمدەۋىنشە, وتكەن جىلى جەر قويناۋىن ءوز بەتىنشە پايدالانۋ بويىن­شا كەزەكشى بولىمدەرگە 127 ارىز بەن حابارلاما تىركەلگەن. قۇقىق بۇزۋشىلىق قۇرالى رەتىندە پايدالانىلعان 28 تەحنيكا, ونىڭ ىشىندە 7 جۇك ارتۋ تەحنيكاسى زاڭدى شەشىمدەر قابىلدانعانشا ۋاقىتشا ايىپتۇراققا قويىلعان.

جالپى, زاڭسىز جەر قويناۋىن پايدا­لانۋعا قاتىستى ارەكەتتەر نەگىزىنەن اقسۋ, بادام, كەلەس وزەندەرىنىڭ بويىندا تىركەلۋدە. كەنتاۋ قالاسى مەن وتىرار اۋدانى اۋماعىندا دا جەر قويناۋىن زاڭسىز قازۋ دەرەكتەرى ءجيى كەزدەسەدى. ايتا كەتەلىك, جەر قويناۋىن ءوز بەتىنشە پايدالانۋ بويىن­شا 2021-2022 جىلدارى قىلمىستىق كودەكستىڭ 334-بابىمەن 28 ءىس تىركەلگەن بولاتىن.

تۇركىستان وبلىسى