قازىرگى كەزدە توپىراقتىڭ جانە توپىراق جامىلعىسىنىڭ ەكولوگيالىق پروبلەماسى بىزدە عانا ەمەس, جاھاندىق كولەمدە دە وتكىر تۇر. تابيعي رەسۋرستاردى رەتسىز پايدالانۋ توپىراقتى توزدىرىپ جىبەردى.
پايدالى قازبالاردى اشىق ادىسپەن ءوندىرۋ توپىراق جابىندىسىنا جانە قورشاعان ورتاعا ورنى تولماس زالال كەلتىرەدى. مۇنداي ءادىستىڭ سالدارىنان پايدا بولعان كارەرلەر مەن ۇيىندىلەر ەروزيا ۇردىستەرىنىڭ ورتالىعىنا اينالىپ وتىر. قورشاعان ورتاعا اۋىر مەتالدار مەن باسقا دا لاستاۋشى دۇنيەلەردى شىعارۋ ارقىلى كەن بايىتۋ فابريكالارى مەن زاۋىتتارىنىڭ ماڭىنداعى توپىراق جابىندىسى ەروزياعا ۇشىرايدى. اۋىر مەتالدار توپىراققا شوگەدى دە, وسىمدىك جامىلعىسىنا زيانىن تيگىزەدى. كەي جاعدايدا وسىمدىكتەردى جويىپ, ەروزيانىڭ ەتەك الۋىنا جول اشادى. مۇنىڭ سوڭى ءتۇرلى اپاتتىق جاعدايعا اكەلىپ سوعادى. سوندىقتان بۇل ماسەلەلەردى كەيىنگە قالدىرۋعا بولمايدى. كوپتەگەن ەلدە تەحنوگەندىك-ب ۇلىنگەن, لاستانعان جەرلەر قالپىنا كەلتىرىلەدى.
قاراتاۋعا جاقىن جامبىل جانە ءىشىنارا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا فوسفوريت كەن ورىندارى شوعىرلانعان. قازاقستان الەمدىك فوسفور قورىنىڭ 90 پايىزىنا يە الەمدەگى بەس ەلدىڭ قاتارىنا كىرەدى. قاراتاۋدىڭ 12 كەن ورنىنىڭ ىشىندە ەڭ ىرىلەرى – جاڭاتاس, كوكجون, كوكسۋ, شۇلاقتاۋ جانە اقساي. قاراتاۋ فوسفوريت كەن ورىندارى نەگىزىندە قازاقستاندا فوسفور ونەركاسىبى قۇرىلدى. ول رەسپۋبليكامىزدا حيميا ونەركاسىبىنىڭ باعىت-باعدارىن ايقىنداپ بەردى جانە قاراتاۋ-جامبىل اۋماقتىق-ونەركاسىپتىك كەشەنىنىڭ قالىپتاسۋىنا نەگىز بولدى. كەشەننىڭ قۇرامىنا «قاراتاۋ» جانە «حيمپروم» فوسفوريت ءوندىرۋ جانە قايتا وڭدەۋ وندىرىستىك بىرلەستىكتەرى, جامبىل سۋپەرفوسفات جانە جاڭا جامبىل فوسفور زاۋىتتارى, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى «فوسفور» وندىرىستىك بىرلەستىگى كىرەدى. ەلدەگى توپىراق توڭىرەگىندەگى ەكولوگيالىق پروبلەمالاردى شەشۋدە ءار ايماقتىڭ تابيعات زاڭدىلىقتارىن جانە تابيعي-كليماتتىق جاعدايلاردى ەسكەرە وتىرىپ ازىرلەنگەن ءارى عىلىمي تۇرعىدان نەگىزدەلگەن ادىستەر كەرەك.
قازاقستاننىڭ جەر قورى 261 173,8 مىڭ گەكتار. رەسپۋبليكادا ب ۇلىنگەن جەرلەردىڭ جالپى اۋدانى 184 693,0, قازبالانعان جەرلەر 51 912,5, قالپىنا كەلتىرىلگەن جەرلەر 2 923,5 گەكتاردى قۇرايدى. قازىرگى كۇنى جامبىل وبلىسى اۋماعىندا 67 ملن توننادان استام ونەركاسىپتىك قالدىق جينالعان. ونىڭ ىشىندە راديواكتيۆتى قالدىقتار 33,1 ملن توننا, حيميالىق ۋىتتى قالدىقتار 14,1 ملن توننا, تاۋ-كەن ونەركاسىپتىك قالدىقتار 14 ملن توننا, شلامدى قالدىقتار 1 ملن توننانى قۇراپ, وبلىستاعى جەر كولەمىنىڭ 3,3 مىڭ گەكتارىن الىپ جاتىر. وبلىس بويىنشا 6 388 گەكتاردان استام جەر ب ۇلىنگەن جەرلەردىڭ قاتارىنا جاتادى. ولاردىڭ 2 008 گەكتاردان استامى قايتا قالپىنا كەلتىرىلگەن.
وكىنىشتىسى, 1996 جىلدان باستاپ جامبىل وبلىسىندا ب ۇلىنگەن جەرلەر قالپىنا كەلتىرىلمەگەن. وڭىردەگى مۇنداي جەرلەردىڭ كولەمى جىلدان-جىلعا ۇلعايىپ كەلەدى. ورتا ەسەپپەن ءبىر جىلدا وڭىردەگى جەر كولەمىنىڭ 0,004 پايىزى ب ۇلىنەدى. ەلىمىزدىڭ ەكولوگيا كودەكسىندە پايدالى قازبالاردى يگەرۋ كەزىندە ب ۇلىنگەن جەرلەردى قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە جەردى پايدالانۋشى مىندەتتى ەكەنى, سونداي-اق بەتكى قاباتىنان قازىپ الىنعان قۇنارلى توپىراقتى ساقتاۋ, ونى دۇرىس پايدالانۋ جانە جەردى قورعاۋ مەملەكەتتىڭ قاتاڭ قاداعالاۋىندا بولاتىنى جازىلعان. الايدا قازىرگى كەزدە تاۋ-كەن جۇمىستارى بارىسىندا جەر استىنداعى قازبا بايلىقتى يگەرۋشىلەر كەن ورىندارىنداعى ب ۇلىنگەن جەرلەردى قالپىنا كەلتىرمەيدى. سالدارىنان ب ۇلىنگەن جەرلەردىڭ اۋماعى جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلەدى.
ءشول جانە شولەيتتى ايماقتارداعى اشىق تاۋ-كەن جۇمىستارىنىڭ ارەكەتىن ەرەكشە اتاپ ءوتۋ كەرەك. كوكجون فوسفوريت كەن ورىندارى تابيعي كليماتتىق جاعدايى قاتال شولەيتتى ايماقتا ورنالاسقاندىقتان, ب ۇلىنگەن جەرلەردى قالپىنا كەلتىرۋدىڭ تەوريالىق مىندەتتەرى تۋرالى ماسەلە العاش رەت كۇن تارتىبىنە قويىلىپ وتىر. اتقارىلعان جۇمىستار العاش رەت شولەيتتى جاعدايدا مۇنداي جۇمىستاردى عىلىمي نەگىزدەۋگە جانە اۋماقتاردى ءتيىمدى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن ءىس-شارا ۇسىنۋعا جاعداي جاسايدى. 2009 جىلدان باستاپ ءو.وسپانوۆ اتىنداعى قازاق توپىراقتانۋ جانە اگروحيميا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى توپىراق ەكولوگياسى ءبولىمىنىڭ قىزمەتكەرلەرى بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور فاريدا قوزىباەۆانىڭ جەتەكشىلىگىمەن قاراتاۋ فوسفوريت كەن ورنىنىڭ تەحنوگەندىك ب ۇلىنگەن جەرلەرى عىلىمي زەرتتەلىپ كەلەدى. ينستيتۋتتىڭ ىرگەلى زەرتتەۋلەرىنىڭ باسىم باعىتى – توپىراق پەن توپىراق جامىلعىسىنىڭ جاعدايىن باعالاۋدىڭ عىلىمي نەگىزدەرى; انتروپوگەندىك جۇكتەمە جاعدايلارىندا ولاردىڭ قالىپتاسۋ زاڭدىلىقتارى; توپىراق رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋ جانە بيولوگيالىق ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ; توپىراق ۇردىستەرىن باسقارۋ نەگىزىندە توپىراق قۇنارلىعىن جاڭعىرتۋ جانە ەكولوگيالىق تازا ءارى ەكونوميكالىق نەگىزدەلگەن تەحنولوگيالار.
جاڭاتاس كەن ورىندارىنىڭ ۇيىندىلەرىندەگى عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارى 2009-2017 جىلدارى «ەلدىڭ زياتكەرلىك الەۋەتى», «عىلىمي زەرتتەۋلەردى گرانتتىق قارجىلاندىرۋ» بيۋدجەتتىك باعدارلامالارى اياسىندا جۇرگىزىلدى. بەكىتىلگەن جوباعا سايكەس زەرتتەۋ جۇمىستارى قازاق توپىراقتانۋ جانە اگروحيميا عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى مەن رەسەي عىلىم اكادەمياسى ءسىبىر ءبولىمىنىڭ توپىراقتانۋ جانە اگروحيميا ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارىمەن بىرلەسكەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى شارت شەڭبەرىندە ورىندالدى. بارلىق رەسۋرس نەگىزىنەن ءوندىرۋشى كاسىپورىنداردىڭ قولىندا ەكەنى بەلگىلى. سوندىقتان عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزبەس بۇرىن, ەڭ الدىمەن, مۇنداي كاسىپورىنداردىڭ اۋماعىندا عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە رۇقسات الۋ كەرەك.
ول ءۇشىن «قازفوسفات» جشس باسشىلىعىن عىلىمي جوبانىڭ ماقسات-مىندەتىمەن جانە الىناتىن ناتيجەمەن تانىستىردىق. كومپانيانىڭ سول كەزدەگى باس ديرەكتورى م.يسكانديروۆ, جاڭاتاس قالاسىندا ورنالاسقان «قاراتاۋ» تاۋ-كەن ءوندىرۋ كەشەنىنىڭ سول كەزدەگى باسشىسى م.سارسەنوۆ, «قاراتاۋ» تاۋ-كەن ءوندىرۋ كەشەنىنىڭ سول كەزدەگى باس ەكولوگى ج.ءشارىپوۆ ءبىزدىڭ ينستيتۋتتىڭ عالىمدارىن قۇشاق جايا قارسى الىپ, كومەكتەرىن اياماي, عىلىمي جوبانىڭ ورىندالۋىنا اتسالىستى. «كوكجون» كەن ورنىنىڭ ۇيىندىلەرىندە بيولوگيالىق قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن سەنبىلىك ۇيىمداستىرىپ, ەكى گەكتار جەرگە اعاش جانە شوپتەسىن وسىمدىكتەر وتىرعىزۋعا كومەكتەستى. وتىرعىزىلعان اعاشتاردى سۋارۋعا ارنايى كولىك ءبولىپ, عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىنا بارلىق جاعداي جاسادى. جۇمىستارىنىڭ كوپتىگىنە قاراماستان, ءبىزدىڭ شارۋامىزعا كوڭىل ءبولىپ, قامقورلىق كورسەتتى. زەرتتەۋ جۇمىستارى ءارى قاراي جالعاسادى جانە ەكولوگيالىق جاعدايى تۇراقسىز ايماقتاعى توپىراق-ەكولوگيالىق پروبلەمالاردى شەشۋدە جەرگىلىكتى اكىمدىكپەن, «قازفوسفات» باسشىلىعىمەن ىنتىماقتاستىعىمىز ءوز جەمىسىن بەرەدى دەپ ۇمىتتەنەمىز.
2022 جىلدىڭ كۇزىندە «قازفوسفات» جشس باس ديرەكتورى ەۆگەني شيبانوۆ مىرزا ءبىزدىڭ وسى ايماقتاعى عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىسىمىزبەن جەكە تانىسىپ, قىزىعۋشىلىق تانىتتى. تاراز قالاسى ماڭىنداعى فوسفوگيپس ۇيىندىلەرىنە تەحنيكالىق جانە بيولوگيالىق قالپىنا كەلتىرۋ جايىن اقىلداسىپ, عالىمداردىڭ ۇسىنىستارىمەن تانىستى. فوسفوگيپستi كادەگە جاراتۋ پروبلەماسى الەمدiك كەڭiستiكتە وزەكتi. قورشاعان ورتانى قورعاۋ, تاراز قالاسىندا تۇرعىنداردىڭ سانيتارلىق-گيگيەنالىق جاعدايىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان ناقتى iس-شارالاردىڭ بiرi – فوسفوگيپس ۇيiندiلەرiن قالپىنا كەلتiرۋ. وسى جىلدان باستاپ فوسفوگيپس ۇيىندىلەرىنە قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ «قازفوسفات» جشس باسشىلىعى تاراپىنان قولداۋ تابادى دەگەن سەنىمدەمىز.
تۋعان ولكەمىزدىڭ تابيعاتىن قورعاۋعا جۇدىرىقتاي جۇمىلۋ – پارىز. اقىن وتەباي تۇرمانجانوۆتىڭ «توپىراقتان ءومىر ءيىسى شىعادى, ونى دەنەڭ ءتيىپ كەتسە, ۇعادى. ەڭبەگىڭدى ەسەسىمەن بەرەتىن, جاقسىلىق تا توپىراقتان شىعادى» دەگەنىن ۇنەمى قاپەردە ۇستايىق, اعايىن.
گۇلجان بەيسەەۆا,
ءو.وسپانوۆ اتىنداعى قازاق توپىراقتانۋ جانە اگروحيميا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى توپىراق ەكولوگياسى ءبولىمىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى