ورمان شارۋاشىلىعىنىڭ ساردارى

ادەكەڭ تۇلعاسىن ءۇش سيپات ەرەك­شەلەندىرەدى. بىرىنشىدەن, ول – باتىس قا­زاقستان, اقتوبە, قاراعاندى وبلىس­تارى ورمان شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا ەڭبەگى سىڭگەن كاسىبي مامان. وسى سالانىڭ ۇيىمداستىرۋشى-قايراتكەرى. ەكىنشىدەن, ول – قوعام قايناۋىن ىشىنەن سەزىنگەن, اينالاسىنا, ورتاسىنا ىزگىلىكتى جول, ءتالىمدى ونەگە كورسەتە بىلگەن ەل اعاسى. ۇشىنشىدەن, ول – پاراساتتى وتاعاسى, اۋلەتتىڭ يەسى. كۇندىز-ءتۇنى جۇمىس ىستەپ, اراسىندا ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ, رۋحاني ماسەلەلەردەن شەت قالماي, ۇل-قىزدارىن جاقسى ىستەرگە باۋلىعان ازامات.

بىزدىڭشە, مەملەكەت باسشىسى ايت­قان­داي, جاڭا دا ادىلەتتى قازاقستانعا وسىن­داي ەڭبەكقور, كاسىبي ماماندار مەن وتباسىنا جاۋاپتى جاندار اۋاداي قاجەت. ادەكەڭدەي كىسىلەر از بولدى دەپ ايتا المايمىز, بىراق قازىر سيرەپ تە قالعانى راس.

اديەت عابدوش ۇلى باتىس قازاقستان وبلىسى تاسقالا اۋدانىنىڭ تالدىبۇلاق اۋىلىندا دۇنيەگە كەلىپتى. بۇل 30-جىل­داردىڭ اشتىق قىرعىنىنان كەيىن تۇرا­لاعان ۋاقىت ەدى. اكەسى عابدوش قولىنان كەلگەنشە باۋ-باقشا ءوسىرىپ, سونىڭ جەمىسىن اعايىن-تۋىسقا ۇلەستىرىپ, سەپتەسكەن ەكەن. دەنساۋلىعىنا بايلانىستى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسا الماسا دا, اسكەردەگى ازاماتتارعا جەر ەمىپ تاپقان ناپاقاسىمەن جاردەمدەسىپتى. قى­رىق جىل «قايرات» ۇجىمشارىندا باۋ-باقشا, كوكونىس ءوسىرىپ, الما القابىن باپتاپ, ءونىمىن تۇتاس اۋدان تۇرعىندارىنا جەتكىزىپ, زور ابىرويعا بولەنىپتى. يمان­دىلىعى دا ءبىر باسىنا جەتەدى ەكەن. ونىڭ سىرتىندا اۋىزشا تاراعان شەجىرەنى جيناقتاعانى دا بار. ادەكەڭنىڭ اناسى ساعيرا جۇسىپقاليقىزى دا تەكتى اتالاردان باتا العان, كورەگەندى جەردىڭ پەرزەنتى دەسەدى.

حالقىمىز «جەمىسى كوپ اعاشتىڭ بۇ­تاعى تومەن» دەمەي مە, قاراپايىم عانا اۋىل اقساقالى سوناۋ ماسكەۋدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى كورمەسىنە ونىمدەرىن اپارىپ, ەكى مارتە ديپلوم العانىن اۋدان جۇرتى اڭىز ەتىپ ايتاتىن. ەل ىشىندەگى «تاسقالانىڭ ءميچۋرينى» دەگەن لاقاپ اتىنىڭ ءوزى نە تۇرادى!..

وسىنداي ەڭبەكقور اكە مەن شەشەنىڭ ماڭداي تەرى مەن ادامشىلىعىن جاسىنان ءسىڭىرىپ وسكەن, ءولىارا كەزدىڭ وپاسىن كوزىمەن كورگەن اديەت مەكتەپتە وقىپ جۇرگەندە-اق بولاشاق ماماندىعىن تاڭداپ قويعان ەدى. مەكتەپتى ۇزدىك اياقتاعان سوڭ ساتىمەن ەمتيحان تاپسىرىپ, قازاق مەملەكەتتىك اۋىل شارۋاشىلىق ينستيتۋتىنىڭ ورمان شارۋاشىلىعى فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇستى. 1956 جىلى تاڭداعان ماماندىعىن قىزىل ديپلوممەن تامامداعان ارمانى اسقاق جىگىت «ورمان شارۋاشىلىعى ينجەنەرى» ماماندىعىن الىپ, العاشقى ەڭبەك جولىن باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ «بۋدارينو» ورمان شارۋاشىلىعىندا باستادى.

اكەسى اديەتكە جۇيەلى ءۇش اقىل ايتىپتى: «ەشقاشان كەۋدەڭدى كوتەرمەي, قيىندىقتان قورىقپاي ەڭبەك ەت, ءادىل شەشىم شىعارۋ ءۇشىن ءوزىڭ ءادىل ءجۇر, ومىر­دەن وقىپ-توقۋدى توقتاتپا!».

جاس ورمان ينجەنەرى ەڭبەكسۇيگىشتىگى مەن باتىلدىعىنىڭ ارقاسىندا ارادا 5 جىل وتكەندە, ياعني 1961 جىلى باس ورمانشى قىزمەتىنە كوتەرىلەدى. ءۇزىلىسسىز بىلىگى مەن تىنباي جيناعان تاجىريبەسى ونىڭ بەدەلىن ارتتىرادى.

ادەكەڭ قۋاڭ جانە شولەيت جەرلەرگە بەيىمدى اعاش ءوسىرۋدىڭ امال-تاسىلدەرىن مەڭگەرەدى. سونىمەن بىرگە ورماندى ال­قاپتى «دەمالدىرۋدىڭ», اعاش كوشەتتەرى تامىرىن قۋاتتاندىرۋدىڭ جاڭا تەحنولوگياسىن ۇيرەنەدى. وسىنىڭ ارقاسىندا 1963 جىلى اقتوبە وبلىسى مارتوك ورمان شارۋاشىلىعىنىڭ ديرەكتورى بولىپ تاعايىندالدى.

ماماندىعى مەن كاسىبىنە سايكەس تاپسىرىلعان قاي ءىستى بولسىن ىنتاسىمەن اتقارادى. ورمان شارۋاشىلىعىن دامى­تۋعا كۇش-جىگەر جۇمسايدى. ءوز ءىسىنىڭ شەبەر ۇيىمداستىرۋشىسى رەتىندە ادەكەڭ «بۋدارينو» ورمان شارۋاشىلىعى ديرەكتورلىعىنا شاقىرىلادى. وسى شارۋاشىلىق اديەت عابدوش ۇلىنىڭ باسشىلىعىمەن مىڭداعان گەكتار ورمان اعاشتارىن ءوسىرىپ, حالىق شارۋاشىلىعىنا قاجەتتى وندىرىستىك پەن قۇرىلىس-جوندەۋ ماتەريالدارىن شىعارادى.

ادەكەڭدى جاي باسشى دەۋ ازدىق ەتەدى, ول ءسوزى مەن ءىسى جاڭىلىسپايتىن, باتىل مىنەزدى, بايسالدى ازامات دەڭگەيىنە كوتەرىلە ءبىلدى. سوندىقتان دا شىعار, ەلى­مىزدىڭ باتىس ولكەسىندەگى ورمان شارۋا­­شىلىعىنىڭ تابىسى, تاجىريبەسى ەندى ورتالىق قازاقستانعا دا قاجەت بولدى. ەل مەن سالا باسشىلىعى 1972 جىلى اديەت عابدوش ۇلىن قاراعاندى وبلىستىق ورمان شارۋاشىلىعى مەن ورمان قورعاۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى ەتىپ تاعايىندادى. ال 1975 جىلى وسى وبلىستىڭ ورمان باسقارماسى باسشىسى لاۋازىمىنا كوتەرىلدى. ارقا دا ارقاسىنان قاقتى. بىلايشا ايتقاندا, ادەكەڭ ءۇش وبلىستىڭ تاجىريبەسىن ساباقتاستىرعان باسشى بولا ءبىلدى.

اديەت عابدوش ۇلىنىڭ بولمىسى ۇستاز, تالىمگەر بولاتىن. ول بارلىق ىسكە شىعارماشىلىقپەن, جان-جاقتى قاراپ, ورمان ءىسىنىڭ جاڭا بۋىن ماماندارىن ازىرلەۋگە كوڭىل ءبولدى. «ورمان – ەلىمىزدىڭ تىنىسىن اشاتىن وكپەسى. ءار تال, ءار كوشەت – ەلدىڭ تاعدىرى» دەۋشى ەدى جارىقتىق.

ورمانشى قىزمەتى قانشالىقتى مازاسىز بولسا دا, سوعۇرلىم مارتەبەلى ەكەنىن دالەلدەگەن ادەكەڭ وسى ماماندىققا سۇيىسپەنشىلىك پەن جاۋاپكەرشىلىكتى بيىك دەڭگەيگە كوتەردى. قاراماعىنداعى قاراپايىم قىزمەتشىگە دەيىن باس-كوز بولىپ, ىستەن ناتيجە شىعارۋدى ۇيرەتۋدەن تالمادى. قىزمەتى بارىسىندا قانداي دا ءبىر كۇرمەۋى قيىن ماسەلەنى شەشەردە ۇنەمى اينالاسىنداعى ارىپتەستەرىنىڭ پىكىرىمەن ساناسىپ, ۇسىنىسىن ەسكەرۋشى ەدى.

ورمان سالاسىنىڭ الەۋەتتى ۇيىمداس­تىرۋشىسى اديەت عابدوش ۇلى ءۇشىن قىز­مەتىنىڭ باستى قاعيداتى ادامدارعا سەنىممەن قاراۋ, ىزدەنگىش ازاماتتاردىڭ باس­تاماسىن قولداۋ بولاتىن. دەگەنمەن قا­تاڭ بولاتىن جەردە قاعيداتشىل-تىن. تە­رىس ناتيجە ءۇشىن, شارۋاداعى كەلەڭ­سىز­دىك ءۇشىن جاۋاپتى ادامداردى ءادىل سىناي دا ءبىلدى, سىننان قورىتىندى جاساتا دا ال­دى.

بىلىكتى باسشى ورمان داقىلدارى مەن تۇقىمدىقتى ءوسىرۋ تەحنولوگيالارىن جاقسارتۋ جانە ورماندى جونىمەن تۇ­تىنۋ, ورمان ءوندىرىسىن ءتيىمدى پايدالانۋ باعىتىندا ەداۋىر جۇمىس اتقاردى. جاس ورمانشى-مامان باسىندا ۇلكەن ىستەن جۇرەگى شايلىعىپ تۇرسا, تاجىريبەلى اديەت عابدوش ۇلى ولاردى ءاپ-ساتتە جى­گەر­­لەن­دىرە الاتىن. كەيىن سولاردىڭ كو­بى وسى سا­لانىڭ بىلىكتى, كاسىبي مامانى اتاندى.

ادەكەڭ ەڭبەك جولىندا ەكولوگيالىق اپاتتى ايماقتاردا ورمان شارۋاشىلىعى جۇمىستارىن ءتيىمدى جۇرگىزۋگە كوڭىل ءبولۋشى ەدى. بۇعان شالقار اۋدانىندا وسىرىل­گەن قارا سەكسەۋىل القابى دالەل بولا الادى. جايىلىمداردى قورعاۋ ءۇشىن وتىر­عىزىلعان قارا سەكسەۋىل ۋاقىت وتە كەلە ەكولوگيالىق احۋالدى جاقسارتىپ, شالقار اۋدانى قوي شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىنا وڭ اسەرىن بەردى. اقتوبە وبلىسىندا ادەكەڭنىڭ باسشىلىعىمەن ورمان القابى 39 مىڭ گەكتارعا ۇلعايتىلىپ, مۇندا 2 ملن-نان اسا سان الۋان اعاش ءتۇرى ءوسىرىلدى. بۇل – ايتقانعا عانا وڭاي ءىس. تو­گىلگەن تەردى سالا ماماندارى جاقسى تۇسىنەدى.

90-جىلدارداعى ەكونوميكالىق قيىن­دىق كەزىنەن باستالعان ورمان شارۋا­شىلىعىنا دەگەن نەمقۇرايدى كوزقاراس اديەت عابدوش ۇلىن قاتتى مازالايتىن. ءيا, ورمان شارۋاشىلىعىنا قارجى جەتكىلىكتى مولشەردە بولىنبەدى, تەحنيكانى جوندەۋ مۇلدەم اۋىزعا الىنبادى. وتىننان تارىققان حالىق ورمان اعاشتارىن دا وتاي باستادى. بىراق ورمانشىلار كاسىپكە ادالدىعىن تانىتىپ, از قارجىمەن باردى ۇقساتۋعا تىرىستى. تۋعان جەرىنىڭ تابيعاتىن ءسۇيىپ وسكەن ادەكەڭ زەينەتكە شىقسا دا, ورمان شارۋاشىلىعىنان قول ۇزبەي, ءبىلىمى مەن بىلىگىن شاۋ تارتقانشا اتقاردى. ءسويتىپ, ءوزىن ناعىز ورمانشى ەكەنىن مويىنداتا ءبىلدى. اقساقال جاسىندا دا ءىزباسارلارىنا اقىل قوسىپ, كەڭەس بەرىپ جۇرەتىن.

قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەر, «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن», «ەڭبەك ارداگەرى» ماراپاتتا­رىنىڭ يەسى اديەت عابدوش ۇلى ەلى مەن جەرى ءۇشىن شىنايى پەيىلىمەن قىز­مەت ەتتى. ارىپ­­تەستەرى ول كىسىنى «ورمان شارۋا­شى­لىعىنىڭ ساردارى» دەۋشى ەدى.

ەل سىيلاعان اكەسى عابدوش اقساقال قيىن جىلدارى اۋىل-ايماقتى قالاي ەڭبەگىمەن باعىپ-قاقسا, كاسىبي مامان, بىلىكتى باسشى ادەكەڭ دە 90-جىلدارداعى قيىندىقتا ارىپتەستەرىنە, ەت جاقىن­دارىنا سونداي جاردەم كورسەتە الدى. الدىنا كولدەنەڭ كەلگەندى كوز قيى­عىمەن-اق ساباسىنا تۇسىرەتىن ورمان شا­رۋاشىلىعى باسشىسىنىڭ جۇرەگى جۇمساق, پەيىلى كەڭ ەدى. وزىنەن كەيىنگى ارىپتەستەرىنە ۇلگى بولسىن دەپ, «بەس قارىز», «شەجىرە» اتتى ەڭبەكتەر جازىپ, جاريالاعانى دا – ادامي پارىز بەن زيالىلىقتىڭ ولشەمى.

ول وتباسىندا دا ونەگەلى وتاعاسى بولدى. جۇبايى باعيلا ساعيقىزى ەكەۋى بۇ­گىندە ەلگە ەڭبەك ءسىڭىرىپ جۇرگەن ۇلىقتى ۇل, قىلىقتى قىز تاربيەلەپ ءوسىردى. پەر­زەنتتەرىنىڭ الدى – كەشەگى لەنينگراد مادەنيەت ينستيتۋتى مەن ءنوۆوسىبىر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەكتەرى. ىشىندە عىلىم دوكتورى, پروفەسسورى دا بار. ءبارى – اتا-انا ارمانىنا لايىقتى ەلىنە ادال قىزمەت ەتىپ جۇرگەن ازاماتتار. بۇلاردان تاراعان نەمەرە-جيەندەردىڭ ءوزى – ءبىر قاۋىم جۇرت.

سەكسەننەن سەڭگىرىنە مويىماي كوتە­رىلىپ, توقساننىڭ تورىنە شىعار تۇستا باقيعا وزعان اديەت عابدوش ۇلى تۋرالى ايتىلار تاعىلىمدى اڭگىمە تاۋسىلمايدى. سەبەبى ەلگە تابان اقى, ماڭداي تەرىن اياماعان ەڭبەك ادامى قاشاندا حالقىمەن بىرگە جاساي بەرەدى.

ەسىمحان قۇرمانعازين,

ورمان شارۋاشىلىعىنىڭ ارداگەرى,

اقتوبە وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى