قازاقتىڭ وتكەن جولى, كەشكەن ءومىرى كەمەلدى دە كەڭ, وزەۋرەگەن وزگەلەردەن كەم بولماعانىنا ەلوردا تورىندەگى تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ مۋزەيىندە وتكەن «ادەمى-اي» ونەر مۇراجايى جيناقتاعان «ۇلتتىق جاۋھارلارى» اتتى انتيكۆارلىق زەرگەرلىك بۇيىمدار كورمەسىن كورگەننەن كەيىن كوز جەتكىزگەندەي بولدىق. بۇل شاراعا استانا جۇرتشىلىعى مولىنان قاتىستى. پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى س.سەيدۋمانوۆ پەن و.اسانعازى قاتىسىپ ءسوز سويلەدى. ورازكۇل اسانعازى كورمەدەگى دۇنيەلەر ۇلتىمىزدىڭ ۇلىعىن تانىتاتىندىعىن ايتىپ, كورمە يەسى ب.تولەگەننىڭ ەرىنبەي جيعان ەڭبەگىنە, جاساعان جاڭا كادەسىيلارىنا ءدان ريزالىعىن ءبىلدىردى.
كورمەگە قويىلعان ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى ءىىى-ءى عاسىرلار شەڭبەرىندەگى كۋشان پاتشالىعىنىڭ ارحەولوگيالىق ارتەفاكتىلەرى مەن VI-XII عاسىرلارعا جاتاتىن تاريحي قۇندىلىقتار كىمدى دە بولسا سۇيسىنتەرى حاق. سول دۇنيەلەردى زامان تالابىنا ساي قايتا جاڭعىرتىپ جاساعان كادەسىيلار كورەرمەندەردىڭ كوڭىلىنە قونىپ, قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزدى. اسىل قاسيەتتەرگە يە, اسىرەسە, ءتىل تازىلىعىن, ءدىن بىرلىگىن, ۇلت ونەرىن شەبەرلىكپەن ساقتاي بىلگەن حالقىمىزدىڭ كوسەمدىگى مەن كورەگەندىگىن, باتىرلىعى مەن باتىلدىعىن, اقىل مەن پاراساتىن وسى جاۋھار دۇنيەلەردەن اڭعاراسىڭ. حالىقتىق سالتتى, ءداستۇردى ىركىتتەي ىرىتپەي, ايرانداي اتالا ەتپەي عاسىردان-عاسىرعا سىرى مەن سىنىن بۇزباي جەتكىزگەن قازاقتىڭ قابىرعالى ونەر يەلەرىنىڭ مۇراسىن قايتادان تۇلەتكەن «ادەمى-اي» كومپانياسى جاساعان كادەسىيلاردى تاماشالاپ جۇرگەندە قازاق پوەزياسىنىڭ اقيىعى, كۇنى كەشە عانا ارامىزدان ماڭگىلىك ساپارعا اتتانعان فاريزا وڭعارسىنوۆا اپامىزدىڭ مىنا ءبىر ولەڭ جولدارى ويعا ورالدى. بۇكىل سانالى عۇمىرىن ۇلت رۋحانياتىنا ارناعان اقىن «ويۋلار» دەگەن ولەڭىنىڭ سوڭىن: «ەلەستەپ كوز الدىما سان شاقتارىم, كەلگەندەي قۇلاعىما اڭساتقان ءۇن. تۇرىنەن تەكەمەتتىڭ كورىپ تۇرمىن, اجەمنىڭ تارامىستى ساۋساقتارىن. شەبەر كوپ بۇل زاماندا كىلەڭ كەرىم, بولمايتىن اجىراتىپ ءتۇر-وڭدەرىن. سۇرىنبەي وتە الار ما عاسىرلاردان, اجەمنىڭ ويۋىنداي, جىر-ورنەگىم... بولارداي باسقۇر, ورنەك ماعان مەدەت, بەلگىسى بالعىن شاقتىڭ قارار جەبەپ, سۇيەنىپ تۇسكيىزگە تۇرىپ قاپپىن, كوز جازىپ ويۋلاردان قالام با دەپ, ءمولدىر شىق جاسىرىندى جانارعا كەپ...», دەپ تۇيىندەگەن ەكەن.
مىنە, وسىنداي ۇلتىمىزدىڭ بۇكىل بولمىسىن كورسەتەتىن جاۋھارلاردى جيناقتاپ, قازاق توپىراعىندا قايتا تۇلەتكەن «ادەمى-اي» كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى باھارگۇل تولەگەندى سوزگە تارتقان ەدىك.
– مەن قارعادايىمنان ۇلتىمىزدىڭ سالت-ءداستۇر, ادەت-عۇرپىن اسپەتتەۋمەن قاتار, وسىنداي ۇلى ۇلگىنى قالىپتاستىرعان حالقىمىز قانداي كەمەڭگەر ەدى دەپ تاڭعالاتىنمىن. بۇعان قوسا, حالىقتىق قالپىمىزدى كورسەتەتىن قۇندىلىقتارعا دا ەرەكشە نازار اۋداراتىنمىن. كەيىن وسى دۇنيەلەردى قۇمنان التىن ىزدەگەندەي جينادىم. مەن ول كەزدە ىرگەلەس جاتقان قىتاي ەلىندە تۇراتىنمىن. وسى جادىگەرلەردى قالاي جارىققا شىعارامىن, ءسويتىپ, وزگەلەرگە قايتسەم تانىتامىن دەپ جۇرگەندە اتاجۇرتىم كوك تۋىن كوتەرىپ, تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعاندا, الىستاعى بار قازاق: «ۋا ارۋاق, اقسارباس!» دەپ ۇرانداتتىق.
جيعان دۇنيەلەرىمنەن مۋزەي جاساۋ جونىندەگى نيەتىم كەڭەيە بەردى. قازاقستانعا كەلىپ تانىسىپ, تابىسقاننان كەيىن اۋىل-ەلدەردى ارالاسام, بۇل جاقتا دا ۇلت قۇندىلىقتارى بارشىلىق ەكەن. سودان 1994 جىلى تاريحي وتانىما ورالدىم. بالا كەزدەگى ارمانىما قول جەتكىزۋگە تالپىندىم. سيرەك كەزدەسەتىن نەبىر بۇيىمداردى جيناپ, مۇراجاي اشتىم. قازىر ونداعى جادىگەرلەردىڭ سانى مىڭنان اسىپ كەتتى. وسىلاردى اقپارات اعىنى باسىپ بارا جاتقان زاماندا قالاي جاڭعىرتامىن, جۇرتقا قايتسەم جەتكىزەمىن, ەگەر ولاي ەتپەگەن جاعدايدا بۇل دۇنيەلەر تەك مۇراجايدا قالا بەرەدى-اۋ دەگەن وي بىرتە-بىرتە مازا بەرمەدى.
– ءسوزىڭىز اۋزىڭىزدا, وسى جەردە امەريكالىق پروفەسسور دەۆيد حاريسسوننىڭ «... بۇل زامان – جەدەل اقپاراتتىڭ زامانى. ياعني قانشالىقتى اقپاراتقا قانىق بولساڭ, سونشالىقتى ءبىلىمدى, سانالىسىڭ. بىراق, ءبىز وسى اقپاراتتاردى قابىلدايمىز دەپ مىڭجىلدىقتارمەن كەلگەن, ساناعا سىڭگەن ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى قوقىسقا تاستاعانداي بولمايمىز با؟» دەگەن كۇدىكتى ءسوزى ەسكە ءتۇسىپ وتىر.
– مەنىڭ نيەتىمنىڭ ۇستىنەن ءدوپ ءتۇستىڭىز. مۇراجايعا جيعان دۇنيەلەردى قايتا جاڭعىرتۋ وڭاي بولمادى. ىزدەنىستەر العاشقى كەزدە قيىن بولعانىمەن بىرتە-بىرتە ناتيجەسىن بەردى. قازىر كومپانيا شىعاراتىن بۇيىمداردىڭ سانى 700-دەن استى. حالقىمىز جۇزدەگەن جىلدار بويى اسا تالعامپازدىقپەن قالىپتاستىرعان عاجايىپ قولدانبالى ونەر تۋىندىلارى قازىر ۇرپاقتار قولىنا تيە باستادى. ولار التىن, كۇمىس جالاتىلىپ, اق ءتۇستى تاۋ حرۋستال, فارفور, مەتالل, تاعى باسقا زاتتاردان جاسالاتىنىن ايتا كەتسەم دەيمىن.
– ءداۋىر تالابىنا قاراي ۇلتتىق جادىگەرلەردەن جاڭعىرتقان باستى كادەسىيلارىڭىز قانداي؟
– ول – بىرىنشىدەن, تاۋەلسىزدىك نىشاندارى. قازاق بوداندىقتان قۇتىلىپ, بوستاندىققا جەتكەننەن كەيىن ۇلتتىق نىشانداردى جاڭعىرتۋدى قولعا الدىق. ونىڭ قاتارىندا تاۋەلسىزدىك مونۋمەنتىن, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «بايتەرەك – مونۋمەنتى ەلىمىزدىڭ گۇلدەنۋىنىڭ, ءوسۋىنىڭ سيمۆولى ىسپەتتەس. بايتەرەك – ءومىردىڭ بەلگىسى, حالقىمىزدىڭ بەلگىسى, تىنىشتىقتىڭ بەلگىسى», دەپ باعالاعان بايتەرەك, ت.ب. تاۋەلسىزدىك نىشاندارىن مەتالل, التىندالعان قۇيما, ءمارمار, پوليمەر, ورگانيكالىق اينەك, اعاش ءتۇرلەرىنەن جاساپ, جۇرتشىلىققا ۇسىندىق. مۇنىڭ قاتارىندا «قازاق ەلى» مونۋمەنتى, «حان شاتىر», بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايلارى دا بار.
– ال قازاق ۇلتىنىڭ بەرەكە- بىرلىگىن ساقتاعان, ءبىر اۋىز سوزبەن بيلىك ايتقاندا ۇلكەن-كىشى ۇيا بۇزباي ۇيىعان, ەلدىڭ مۇددەسىنىڭ, جەردىڭ تۇتاستىعىنىڭ, ۇرپاق تاربيەسىنىڭ, ىزەت پەن يناباتتىڭ التىن تۇعىرى بولعان ۇلى دالا ۇلاندارىنىڭ بەينەسىن ونەر تىلىندە سويلەتكەن ەكەنسىزدەر. بۇل تۋرالى دا ايتا كەتسەڭىز ارتىق بولماس ەدى.
– ءيا, قورمالىمىز بولعان – ءۇش بي مەن ابايدان باستاپ, قورعانىمىز بولعان الىپ باتىرلارىمىز – كەنەسارى, ناۋرىزباي, يساتاي, قاراساي, رايىمبەك, تاعى باسقالار ساپ تۇزەپ, ماحامبەت, ءاليا, دىنمۇحاممەد سەكىلدى ءىرى تۇلعالاردىڭ دا بەينەسى سومدالدى. كونە داۋىرلەردەگى مادەنيەت, ونەر, ميفولوگيا سالالارى بويىنشا دا جاساعان كادەسىيلارىمىز از ەمەس. قازاق ەلىنىڭ ازاتتىق سيمۆولىنا اينالعان «التىن ادامنىڭ», سارمات كوسەمىنىڭ مەتالدان, حرۋستالدان, قۇيمادان جاسالعان بەينەلەرى جۇرتشىلىقتىڭ ەرەكشە ءىلتيپاتىنا بولەنۋدە. سول «التىن ادامنىڭ» موينىنداعى القادا بەدەرلەنگەن بارىس بەينەسى الاتاۋ شىڭدارىمەن اسپەتتەلگەندە ەرەكشە كورىنىس تاپتى. ءامىر تەمىر زامانىندا ارنايى تاپسىرىسپەن جاسالعان, اراعا ۇزاق ۋاقىت سالىپ, كيەلى تۇركىستانعا اكەلىنگەن تايقازان تاعىلىمىن كورسەتەتىن ءتۇرلى-ءتۇستى كادەسىيلار ۇلكەن سۇرانىسقا يە بولۋدا. سول سەكىلدى ۇلتىمىزدىڭ سالت-ءداستۇرىن كورسەتەتىن ايشىقتار دا اجارلى شىعىپ جاتىر. ءبىر زاماندارى قازاق تۇرمىسىنىڭ باستى بولمىسىنا اينالعان كيىز ءۇيدىڭ فورماسىن بەينەلەگەن قوبديشالاردى, اسىقتىڭ الشاسىنان تۇسكەنىن جاقسىلىققا بالايتىن حالقىمىزدىڭ ەرەكشە سالتىنا سۇيەنىپ, الۋان ءتۇرلى اسىق بەينەلى سۋۆەنيرلەردى كورگەندەر ءدان ريزالىقتارىن بىلدىرۋمەن كەلەدى. ال كيەلى دومبىرامىز, قاسيەتتى قوبىزىمىز, بايتاعىمىزداعى ارىستان باب, قوجا احمەت ياساۋي, قورقىت, ماڭعىستاۋ جەرىندەگى ەجەلگى ءداۋىر ەسكەرتكىشتەرى – ءبارى دە ونەر تىلىندە ورنەكتەلىپ جۇرتشىلىققا ۇسىنىلۋدا. مۇنىمەن بىرگە, ۇلتتىق ىدىستارىمىز ياعني, كارلەن بۇيىمدار, ناقتىلاي تۇسسەك شىنى, شاينەك, ناۋرىز ىدىستارى, قازاقتىڭ ويۋ-ورنەكتەرى بەينەلەنگەن كارتينالار دا از ەمەس.
– كومپانيادا قانشا ادام قىزمەت ەتەدى؟
– ءبىز 45 ادامدى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرمىز. ولاردىڭ اراسىندا بارماعىنان بال تامعان شەبەرلەر, ديزاينەرلەر, سۋرەتشىلەر بار. ايرانداي ۇيىعان ۇجىمنىڭ ماقساتى ۇلتتىق كادەسىي دايىنداپ, ونى ءوزىمىزدىڭ حالقىمىزبەن قاتار, شەتەلدەن كەلگەندەرگە دە تانىستىرۋ. وسى كۇنى ازاماتتار تورتكۇل دۇنيەنى شارلاپ قايتقاندا, سول ەل مەن جەردى بەينەلەيتىن نەشە ءتۇرلى سۋۆەنيرلەر الىپ كەلەدى. ونى وزدەرىنىڭ تورىنە قويىپ, ماقتان ەتىپ ايتادى. ءبىزدىڭ تاۋەلسىز ەلىمىزگە كەلگەن ءار قوناق وتانىمىزدىڭ قاسيەتى مەن قادىرىن ارتتىراتىن دۇنيەلەردى, ياعني ءبىز جاساعان كادەسىيلاردى ەلدەرىنە اپارىپ تانىستىرىپ جاتسا, قانە. بۇل الەم بىلەتىن قازاقتى تاعى ءبىر قىرىنان كورسەتۋ بولار ەدى. ونىڭ ۇستىنە ءبىز جاساعان بۇيىمداردى شەتەلدىكتەر كورگەندە كەرەمەت تامسانىپ, تاڭعالاتىنى بار. ونداي كەزدە مەن بۇل زاتتار كەشەلى بۇگىن جاسالماعانىن, ونىڭ ءتۇپ تامىرى ارعى عاسىرلاردا جاتقانىن, وعان دالەل رەتىندە مۇراجايعا جيناقتالعان قۇندىلىقتاردى كورسەتۋ ارقىلى ولارعا ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاسقان ءداستۇرلى ونەردىڭ بار ەكەنىن ۇقتىرامىن. سونداي ساتتە: «سىزدەردىڭ اتا-بابالارىڭىز باتىر دا, اقىن دا, شەشەن دە, ونەرلى دە, شەبەر دە بولعان ەكەن عوي!», دەپ ءىلتيپاتىن ءبىلدىرىپ. «بۇعان دەيىن نەگە ول وسىنداي بيىك دارەجەدە تانىستىرىلماعان؟» دەيتىن دە كەزدەرى از بولمايدى.
– سىزدەر بۇل كادەسىيلاردى ءوز ەلىمىزدە جاسايسىزدار ما, الدە وزگە مەملەكەتتەردىڭ زاۋىتتارىنا تاپسىرىس بەرەسىزدەر مە؟
– سۇراعىڭىز ورىندى قويىلىپ وتىر. وسى ارادا سۇراققا جاۋاپ قايىرماي تۇرىپ, مىنا ءبىر ويىمدى دا ايتا كەتسەم دەيمىن. ءبىزدىڭ ەلوردادا, باسقا دا بەس-التى وڭىرلەردە كىشىگىرىم بولىمشەمىز بار. «ۇلتتىق جاۋھارلارى» اتتى وسى كورمە الدىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن كەزدەسۋ وتكەن ەدى. وندا مەملەكەت باسشىسى مەنىڭ قازاق حالقىنىڭ مادەني مۇراسىن ساقتاپ, جۇرگىزگەن زەرتتەۋ قىزمەتىمە, جاڭعىرتىپ جاتقان جۇمىسىما جوعارى باعا بەرگەن بولاتىن. وتكەن جىلى «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالعان ەدىم. مادەنيەت قايراتكەرى اتاعىن دا الدىم. وسىنداي قولداۋلار مەنى ەرەكشە قاناتتاندىردى. سونىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىزدىڭ وڭىرلەرىندە وسىنداي كورمەلەر وتكىزۋدى ماقسات ەتىپ, سونىڭ العاشقىسىن استانادان باستاپ وتىرمىن. ەلوردا جۇرتشىلىعىنىڭ ەرەكشە ءىلتيپات تانىتقانىن باسا ايتا كەتسەم دەيمىن.
ەندى سۇراعىڭىزعا تىكەلەي جاۋاپ بەرەر بولسام, ءبىز دە ۇلكەن تارالىممەن كادەسىي جاسايتىن زاۋىتىمىز جوق. شاعىن عانا شەبەرحانامىز جۇمىس ىستەيدى. كوبىنە تۇركيا, قىتاي, وزگە ەلدەرگە تاپسىرىس بەرەمىز. قازىرشە, وزىمىزگە جەتەتىن عيماراتىمىز بار. بولاشاقتا سونداي ۇيلەردى استانادان, وبلىس ورتالىقتارىنان تۇرعىزىپ, كادەسىي ساتاتىن ورىنداردى كوبەيتسەك دەگەن نيەتىمىز بار. تۇيىندەي ايتقاندا, نەشە مىڭداعان جىلدار بويى ولمەي, وشپەي كەلە جاتقان وزىق مادەنيەتىمىزدى ساقتاي وتىرىپ, ونى جاڭا زامانعا ساي جاڭعىرتىپ, ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتكىزە الساق, ءداستۇر ساباقتاستىعى ۇزىلمەس ەدى. «ادەمى-اي» كومپانياسىنىڭ العا قويىپ وتىرعان باستى ماقساتى – قازاق ەلىنىڭ سۋۆەنير نارىعىن قالىپتاستىرۋ, سول ارقىلى ءوز ەلىمىزدەن دە, باسقا مەملەكەتتەردەن دە تاپسىرىستار قابىلداپ, سونى مۇلتىكسىز ورىنداۋ. جالپى, وسى كۇندەرى شىعارعان ونىمدەرىمىز ءوز قۇنىن اقتاپ وتىر. ايتسە دە, سۇرانىسقا قاراي جۇرتشىلىقتىڭ تالابىن تولىق قاناعاتتاندىرا الماي وتىرمىز. ونىڭ باستى سەبەبى, وزىمىزدە كوپ تارالىممەن كادەسىي شىعاراتىن شاعىن دا بولسا زاۋىتتىڭ جوقتىعى قولبايلاۋ. بولاشاقتا تاپسىرىستى باسقا مەملەكەتتەرگە كوپ شىعىن شىعارىپ بەرگەنشە, وزىمىزدە اتقارساق ۇتىلماس ەدىك. وعان قاجەت ماتەريالدار قازاق ەلىندە جەتىپ ارتىلادى. ارينە, مۇنىڭ ءبارى ءبىر كۇندە ورىندالمايتىنىن بىلەمىن. بىرتە-بىرتە جۇزەگە اسارىنا سەنىمىم مول. ەڭ باستىسى, كومپانيا كۇن ساناپ قاناتتانىپ, ىرگەسىن كەڭەيتىپ كەلەدى. جوعارىدا ايتقانىمداي 700-دەن اسا كادەسىي جۇرتشىلىققا ۇسىنىلىپ وتىر. بۇل كورسەتكىشتىڭ الداعى ۋاقىتتا وسە بەرەتىنىنە يمانىم كامىل.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
سۇلەيمەن مامەت,
«ەگەمەن قازاقستان».