تۋماق بار دا ولمەك بار دەيمىز. بىراق ەرتە ءولۋ – قاسىرەت. سول ەرتە ولۋگە ءبىر سەبەپ – سوعىس. ال قاسىرەتى ودان ون ەسە كۇشتى كەساپات بار. ول – تەمەكى. مىسال كەلتىرەيىك پە؟ ءسولتۇستىگىمىزدەگى رەسەي دەيتىن تاتۋ كورشىمىز بار. حالقى ايتارلىقتاي كوپ. بىراق ازايىپ كەلەدى. سونىڭ ءبىر سەبەبىن ساراپشىلار تەمەكىدەن كورەدى. جىل سايىن مۇندا تەمەكى تارتۋ زاردابىنان 500 مىڭ ادام ولەدى ەكەن. جارتى ميلليون! بۇكىل دۇنيەجۇزىندە تەمەكىدەن ولەتىندەردىڭ (5 ميلليون) 10 پايىزى وسى ەلدە. بۇل ەلدە 43 ميلليون ادام تەمەكى تارتادى. 25 جاسقا دەيىنگى ەر بالالاردىڭ 68 پايىزى, قىزداردىڭ 39 پايىزى شىلىم شەگەدى. ولمەگەندە قايتسىن! ءبىر كەزدە بۇل الىپ ەلدىڭ حالقى 146 ميلليون بولسا, قازىر 141 ميلليونعا ءتۇستى. وندا تەمەكىنىڭ ۇلكەن ۇلەسى بار.
وزىمىزدەگى جاعداي دا وڭىپ تۇرعان جوق. بىردەن كورشىمىزدى مىسالعا الۋىمىز – ولاردىڭ كورسەتكىشتەرى «كورنەكتىلەۋ» جانە ەسەبى دۇرىس جۇرگىزىلەتىن سياقتى. ولاردىڭ جىعىلعانىنا كۇلگەندەي بولساق, ءوزىمىزدىڭ دە ءسۇرىنىپ جاتقانىمىز انىق. بىزدە ءبىر دەرەكتە 5 ميلليونداي, ءبىر دەرەكتە 4 ميلليونداي ادام تەمەكى تارتىپ, سودان اۋرۋعا شالدىعىپ, اقىرى ءولىم قۇشاتىندار سانى جىل سايىن 25 مىڭعا جەتىپ وتىر. ايدىن-كۇننىڭ امانىندا, سوعىس جوق كەزدە وزدەرى سۇراپ العان كەساپاتتان كوز جۇمادى.
ال الەمدە تەمەكىنى ەڭ كوپ تارتاتىن ەل – شىعىستاعى كورشىمىز قىتاي. ەكى «مىقتىنىڭ» ورتاسىندامىز. سولاردان جۇقتى دەسەك, ول – ابەستىك. ەشكىم ءبىزدى زورلاپ تەمەكى تارتقىزعان جوق. ونى وزىمىزدەن كورەيىك. سول تەمەكى دەيتىن كەساپاتپەن كۇرەسە الماي كەلەمىز.
وسى جەردە تاعى ءبىر ەلدىڭ مىسالىنا توقتالا كەتكەن ءجون. ول دا وزىمىزگە جاقىن دەيتىن ەل – تۇرىك اعايىندار. ولار 500 جىلدان بەرى تەمەكى تارتىپ كەلەدى. تارتقاندا, بۇگىنگە دەيىن الدارىنا جان سالماعان, ءتىپتى, كورشى ەلدەردە «تەمەكىنى تۇرىكشە تارتادى» دەگەن ماتەل دە بار ەكەن.
سول تۇرىك ەلىندە سوڭعى بەس جىلدا «شىلىمشىلار» سانى كۇرت كەمىپتى. ونىڭ ءبىر سەبەبى – تەمەكىگە قارسى كۇرەستى پرەمەر-مينيستر رەدجەپ تايىپ ەردوعاننىڭ ءوزى باستاپتى. تەمەكىگە قارسى زاڭدى, شارالاردى كۇشەيتۋ ءوز الدىنا, پرەمەر وزىنە باعىناتىن باسشى قاۋىمعا «تارتپاساڭدارشى» دەيتىن كورىنەدى. باستىقتىڭ ءسوزى شەنەۋنىكتەرگە ەرەكشە ءوتىمدى. ءبىرىنشى باسشى تەمەكى تارتقاندى ۇناتپايدى ەكەن دەگەن ءسوزدى ەستىگەن ولاردىڭ كوپشىلىگى شىلىم شەككەندى تاستاسا, ال ولاردىڭ ءوز تاراپىنان باسقالارعا ىقپالى دا اجەپتاۋىر بولماق. مۇنى دا تەمەكىگە قارسى كوپ شارانىڭ ءبىرى دەپ قابىلداۋعا بولار ەدى. باسشى تەمەكى تارتپاسا, ول باسقالارعا – ونەگە.
جالپى, تۇرىك اعايىندار تەمەكىگە قارسى كۇرەستى بەلسەندى جۇرگىزىپ جاتقان كورىنەدى. سونىڭ ارقاسىندا بۇل ەلدە تەمەكى تارتاتىندار ۇلەسى 27 پايىزعا دەيىن تومەندەپتى. ال بۇرىن مۇندا ەكىنىڭ ءبىرى شىلىم شەككەنىن ەسكە الساق, بۇل ۇلكەن جەتىستىك. ءبارىبىر بۇل ەلدە دە تەمەكى زاردابىنان كوز جۇماتىندار سانى جىل سايىن 100 مىڭعا دەيىن جەتەدى ەكەن.
ءيا, ادامدار سوعىستان ەمەس, تەمەكىدەن ءولىپ جاتىر. ءتىپتى, ءبىر قىلمىسكەر قۇقىق قورعاۋ ادامىنىڭ قولىنان جازاتايىم قازا تاپسا, كىسى ءولىمى بولدى دەپ ايقاي سالامىز, ءولتىرىپ جاتىرمىز, قىرىپ جاتىرمىز دەپ شۋلايمىز. ال تەمەكىنىڭ زاردابىنان, ءتىپتى, جاقىن ادامدارىمىز قىرشىنىنان قيىلىپ جاتسا, وكىنەمىز دە قويامىز. تەمەكىنى تارتۋ-تارتپاۋ ادامنىڭ ءوز قۇقى دەپ كەيدە سول كەساپاتقا ارا تۇسەتىنىمىز دە بار.
سوڭعى كەزدە بۇل ومىرلىك اسا زور ءمانى بار ماسەلەنىڭ كوبىرەك ءسوز بولا باستاعانى قۋانتادى. قوعامدىق ورىندا تەمەكى تارتۋعا قاتاڭ تىيىم سالۋ جونىندە پارلامەنتتە دە ماسەلە قوزعالۋى, وعان قوعامدىق ۇيىمداردىڭ ارالاسۋى, كۇندەردىڭ كۇنىندە ماسەلەنىڭ مانىنە ساي زاڭ قابىلدانۋ مۇمكىندىگى جاقسى ۇمىتكە جەتەلەيدى – تەمەكى دەيتىن كەساپاتقا قارسى كۇرەسكە ءمان بەرىلە باستاعانداي.
ەلىمىزدە وسىدان ەكى جىل بۇرىن قوعامدىق ورىنداردا تەمەكى تارتۋعا تىيىم سالعان زاڭ (حالىقتىڭ دەنساۋلىعى جونىندەگى كودەكس) قابىلدانعان. مۇنداعى قوعامدىق ورىنداردىڭ ۇزاق ءتىزىمى بار. ىرىكتەپ ايتقاندا, ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرىندە, قوعامدىق تاماقتاندىرۋ ورىندارىندا, ادامدار دەمالاتىن جابىق مەكەمەلەردە, سپورت عيماراتتارىندا, ادامدار جۇمىس ىستەيتىن جەرلەردە, ءتىپتى, ۇيلەرگە كىرە-بەرىستەردە دە تەمەكى تارتۋعا تىيىم سالىنعان. اۋەجايلار مەن ۆوكزالداردا تەك بولىنگەن جانە جابدىقتالعان جەردە عانا رۇقسات ەتىلەدى.
سونى دا ارتىق كورەتىندەر كوپ. ءتىپتى, بۇل زاڭدى كوپە-كورنەۋ ورىندامايتىندار دا جەتكىلىكتى. ادام ومىرىنە اراشاشى بولىپ, شىرىلداپ جۇرەتىن اياۋلى ازامات ءجاميلا سادىقوۆا قارىنداسىمىز باسقاراتىن «تەمەكىنىڭ تۇتىنىنەن ازات قازاقستان ءۇشىن» دەپ اتالاتىن تەمەكىگە قارسى كواليتسيا سولاردىڭ ءبارىنىڭ مالىمەتتەرىن الىپ, ساراپتاپ, بارلىق بيلىك دەڭگەيلەرى الدىنا وتكىر ماسەلەلەر قويىپ كەلەدى. سول قوزعالىستىڭ مالىمەتى بويىنشا ولار الماتىدا تەكسەرۋ جۇرگىزگەن 651 قوعامدىق تاماقتاندىرۋ ورىندارىنىڭ تەك 2 پايىزى عانا تەمەكىشىلەرگە ارنايى ورىن بەلگىلەپ, جالپى جۇرتتان بولگەن ەكەن. ال بارلىق كافەلەردىڭ, بارلاردىڭ, مەيرامحانالاردىڭ, كاراوكەلەردىڭ, تۇنگى كلۋبتاردىڭ, ءتىپتى, اسحانالاردىڭ 66 پايىزىندا تەمەكى تارتۋعا رۇقسات ەتىلەدى. 26 پايىزىندا كۇل سالعىشتارىن الدىڭا قويىپ قارسى الادى. بۇل ازداي, سول قوعامدىق تاماقتاندىرۋ ورىندارىنىڭ 16,4 پايىزىندا كاليان دەگەن بالەنى ۇسىنادى.
سويتكەندەرگە, زاڭدى بۇزىپ تايراڭداعاندارعا پارمەندى شارا قولدانىلمايدى. شارا بولعاندا, الدىمەن ايىپ سالىنسىنشى, ولار ءسوزسىز اياقتارىن تارتار ەدى. شەتەلدەردە سولاي. قوعامدىق ورىنداردىڭ باسشىلارى دا جازا تارتادى. الدىمەن اقشالاي.
قوعامدىق ورىندار دەگەندە, اسىرەسە, قوعامدىق تاماقتاندىرۋ ورىندارىنىڭ باسشىلارى تەمەكى تارتۋعا تىيىم سالۋعا ورە تۇرەگەلىپ, قارسى شىعادى. مۇنداي تىيىم سالۋ, ولاردىڭ پىكىرىنشە, سول رەستوراندار مەن كافەلەردىڭ پايدا تابۋىن 70 پايىزعا كەمىتەتىن كورىنەدى. ارينە, بۇل بوس ءسوز. ولار قوسىمشا ارناۋلى ورىندار جابدىقتاۋدى ارتىق كورەدى.
ءتىپتى, ولار ەلدەگى ءتورت ميلليونداي شىلىمشىلاردىڭ قۇقىن قورعاۋشىلارداي كورىنەدى. ولاردى زياندى ادەتتەن ايىرىلا المايتىن مۇگەدەكتەر ساناپ, ولارعا «اياۋشىلىق» بىلدىرەدى. ولاردى سىرتقا قۋساق, بىرىنشىدەن, ولار سۋىقتاپ, اۋرۋعا شالدىعۋى مۇمكىن, سونان سوڭ ولاردى كورىپ جۇرتتىڭ تەمەكىگە قۇمارلىعى ارتادى دەگەندى دە ايتادى.
جالپى, تىيىم دەگەن قيىن نارسە. مەن ءوزىم دە تىيىم دەگەنگە كوڭىلىم سوقپايتىن اداممىن. بىراق بۇل جەردە اڭگىمە مىڭداعان ادامنىڭ ءومىرى, ۇرپاق تاعدىرى جايىندا بولىپ وتىر. سودان دا تەمەكى تارتۋدى شەكتەۋ, سول ارقىلى وسىناۋ قاسىرەتتى ادەتتەن ارىلۋعا جاعداي جاساۋ قوعام ءۇشىن, مەملەكەت ءۇشىن, ءتىپتى, ۇلت ءۇشىن پارىز ءىس دەۋگە بولار ەدى.
بۇكىل الەم تەمەكىمەن كۇرەسىپ جاتىر. بارلىق جەردە قاتتى شەكتەۋ بار. ادام قۇقىن تۋ قىلىپ كوتەرگەن باتىستىڭ كوپ ەلى تەمەكىگە كەلگەندە – قاتال. قوعامدىق جەردە, باسقالارعا زيانى تيەتىن جەردە تەمەكى تارتۋعا قاقىڭ جوق, ونى بۇزساڭ ايىپ تولەيسىڭ. جانە بۇل ايىپتىڭ كولەمى دە ايتارلىقتاي. يرلانديادا 3000 ەۋرو بەرىپ قۇتىلاسىڭ, ايتپەسە, قامالاسىڭ. ۇلىبريتانيادا 2500 فۋنت ستەرلينگ تولەۋگە تۋرا كەلەدى. راس, باسقا ءبىراز ەلدە ءبىرشاما تومەن: اقش-تا – 250-1000 دوللار, گەرمانيادا – 25-250 ەۋرو, فرانتسيادا – 68 ەۋرو, جاپونيادا – 1000 يەن, شۆەتسيادا – 100 ەۋرو. فينليانديادا ايىپپۇل كولەمى 50-150 ەۋرو بولعانمەن, كامەلەتكە تولماعاندار تەمەكى تارتسا, بىردەن تۇرمەگە تۇسەدى.
قاتاڭ تىيىم جاساۋدىڭ ناتيجەسى بار. زەرتتەۋلەرگە قاراعاندا, بۇل تەمەكى ساتۋدىڭ كولەمىن 10-15 پايىزعا ازايتقان, تەمەكى تارتاتىنداردىڭ 80 پايىزدان استامىن شىلىم شەگۋدى تاستاۋعا ويلاندىرعان. ءبىر جىلدىڭ ىشىندە ينفاركت العاندار سانى شوتلانديادا 17 پايىزعا, فرانتسيادا – 15, يتاليادا – 11,2, ال يرلانديادا 11 پايىزعا ازايىپتى.
تەمەكى تارتۋ, وعان تاۋەلدىلىك – اۋرۋ دەگەندى كوپ ايتامىز. بەلگىلى دارەجەدە بۇل ءسوزدىڭ جانى دا بار. وعان ۇيرەنگەندەردىڭ كوپشىلىگى تاستاعىسى كەلگەنىمەن, ونى قويا المايدى. بۇل جونىندە اڭگىمە, انەكدوت تا كوپ. ۇلى جازۋشى مارك تۆەننىڭ: «تەمەكى تاستاۋ قيىن ەمەس, مەن ءجۇز رەت تاستاعانمىن», دەگەنىن جۇرتتىڭ ءبارى ەستىگەن. بىراق مۇنىڭ ارعى جاعىندا تەمەكى تاستاۋعا ءوزىنىڭ شىنداپ كىرىسپەگەنىن ءاجۋالاۋ جاتقانىن دا ەسكەرۋ كەرەك. شىنداپ قولعا العان ادام ونى تاستاي الادى. جۇرتتىڭ تاستاعانىن كورگەن سوڭ, ءوزىمىز باستان كەشكەن سوڭ ايتىپ وتىرمىز.
جامان ادەتتەن ۇيالۋ كەرەك. سول جامان ادەت باسىمىزدا بولدى. تەمەكىنى قاتتى تارتتىق. كۇنىنە – ءۇش قوراپ. مۇنشالىقتى كوپ تارتۋدى باسقادان كورگەنىم دە جوق. سول تەمەكى وزىمىزشە دەنساۋلىعىمىز مىقتى دەپ جۇرگەن ءبىزدى دە الىپ ۇرعان. وسىدان ءدال وتىز جىل بۇرىن, 1984 جىلى قاڭتاردا «جەدەل جاردەم» كەلىپ, كەڭسەدەن رەسپۋبليكالىق ورتالىق اۋرۋحاناعا الىپ كەتىپ, جانساقتاۋ (رەانيماتسيا) بولىمىنە ءبىر-اق تۇستىك. ينفاركت. بالا-شاعامىز, دوس-جاراندار قاتتى قينالدى. دەرت تەمەكىدەن بولعان سوڭ, ونى ءبىرجولا تاستاۋ كەرەك. تاستايمىز دەدىك. تاستادىق.
بۇل قيىنداۋ وقيعانىڭ تاعى ءبىر ەستە قالعانى – سول كۇنى وسى بولىمگە ۇلى سۋرەتشى قانافيا تەلجانوۆ تا ءتۇستى. تاڭەرتەڭ كەزدەستىك. بۇرىننان تانىستىعىمىز بولاتىن. قانەكەڭنىڭ دە دەرتى سول تەمەكىدەن ەكەن. مەنىڭ نىق شەشىمىمدى بىلگەن سوڭ, قانەكەڭ دە تاستايمىن دەدى. بىراق قانەكەڭ تاستاي المادى. ۇنەمى حابارلاسىپ جۇرەتىن. «تارتىپ كەتكەن جوقسىڭ با؟» – دەيتىن. تارتپاعانىمدى ماقتايتىن. ومىردەن وزاردان ءبىراز بۇرىن ءبىر حابارلاسقانىندا, جاعدايىنىڭ ونشا ەمەستىگىن, تۇبىنە سول تەمەكى جەتەتىندىگىن ايتىپ شاعىنعاندىعى دا بار.
ءيا, تەمەكىنى تاستاۋ وڭاي ەمەس. وعان ايتارلىقتاي ەرىك-جىگەر دە كەرەك-اۋ. سويتسە دە, ادام ءبىر نيەت ەتكەن سوڭ, ونى قالاي دا تاستايدى. سول تەمەكى تارتىپ جۇرگەن كەزدە, اسىرەسە جۇمىس ىستەپ وتىرعاندا ء(بىزدىڭ جۇمىس – جازۋ) ءبىزدىڭ اۋزىمىزدان سيگارەت تۇسپەيتىن, ياعني اۋزىمىز بوس بولمايتىن. العاشىندا سول قيىن بولدى. ەندى سىرىڭكەنىڭ ءشيىن تىستەيتىندى شىعاردىق. ادەتتە تەمەكىنى تاستايمىن دەيتىندەردىڭ كوپشىلىگى الدىمەن كوزگە كورىنەتىن جەردەگى تەمەكىنى قۇرتاتىنى بار. بۇل تاستاۋدىڭ جولى ەمەستىگىن اڭعاردىق. تابىلسا, تارتار بولسا, ول دۇكەندە تولىپ تۇر. ءبىز باسقا جولدى تاڭدادىق: قالتامىزعا تەمەكى سالىپ جۇردىك. مۇنداعى قيسىن: تەمەكىمىز بار, بىراق تارتپايمىز دەدىك. بۇل پسيحولوگيالىق تۇرعىدا جەڭىل. بىرەۋلەر مۇنى تىم قاتاڭ, ازاپ سانايدى. ولاي ەمەس. تابىلسا تارتار ەدىم دەگەن ادام ەشقاشان قويمايدى. ءبىز تەمەكىنى تاستاعاننان كەيىن دە جارتى جىلداي ۋاقىت قالتامىزدا تەمەكى ءجۇردى. جۇرت سۇراپ تارتىپ ءجۇردى. ءبىر جىلداي كەڭسەدە, ۇيدە ۇستەلىمىزدىڭ ۇستىندە تەمەكى جاتتى. تارتپادىق.
ءوزىمىز عانا ەمەس, باسقالاردىڭ دا تەمەكىنى تاستاعانىن كورىپ ءجۇرمىز. كەيبىرىنە ءوزىمىز سەبەپشى بولدىق. «مەن قالاي تارتۋشى ەدىم, قويدىق قوي», دەپ ءۋاج ايتتىق. بىرەۋلەرگە كەڭەس رەتىندە, ءۇلكەندەرگە ءوتىنىش رەتىندە, ال وزىمىزدەن كىشى, ءسوزىمىزدى تىڭدايتىندارعا باتىرىڭقىراپ ايتتىق. كوپشىلىگى قويىپ كەتتى.
مەن مۇنى تەمەكىنى تاستاۋ مۇمكىن ەمەستەي, ول اسقىنعان اۋرۋداي كورەتىندەرگە قاراتا ايتىپ وتىرمىن. اسىرەسە, قوعامدىق تاماقتاندىرۋ ورىندارى باسشىلارىنىڭ, سونداي-اق, وزدەرى دە بۇل جامان ادەتتەن ارىلا الماي ءجۇرگەندەردىڭ قوعامدىق ورىنداردا تەمەكىگە تىيىم سالۋعا قارسىلىق ءبىلدىرۋى, ونى ادام قۇقىن شەكتەۋگە دەيىن اپارىپ تىرەۋى, ءتىپتى, اۋرۋ ادامعا جاساعان قيانات, قاتىگەزدىك ساناۋى مۇلدە نەگىزسىز. سول قوعامدىق ورىنداردا ولار بايلاۋلى تۇرعان جوق. ءتىپتى, مەيرامحانالاردا كۇنى بويى بولمايدى. از ۋاقىتقا شىداپ, باسقالاردىڭ تازا اۋامەن تىنىستاۋ قۇقىن اياقاستى ەتپەۋىن تالاپ ەتۋ – ەشكىمنىڭ دە قۇقىن شەكتەۋ ەمەس.
جالپى, تەمەكى تارتۋشىلارعا ارا تۇسۋشىلەر كوپ. جاقىندا ەلىمىزدىڭ ءبىر بەدەلدى باسىلىمى بىلاي دەپ جازدى: «تەمەكى تارتۋشىلار ءوز پروبلەمالارىمەن جالعىزدان-جالعىز قالىپ وتىر, اشىق ايتساق, كەمسىتۋشىلىككە ۇشىراپ وتىر. ولارعا قوعامدىق ورىنداردا تەمەكى تارتۋعا بولمايدى, ولار تەمەكىنى قىمبات باعامەن ساتىپ الۋعا ءماجبۇر, ت.ب. ال ولارعا وزدەرىنىڭ دەرتىنەن قۇتىلۋىنا ەشكىم كومەكتەسپەيدى». وزدەرى نيەت قىلماسا, ولارعا كىم كومەكتەسە الۋى مۇمكىن؟!
تەمەكى تاستاۋعا شەشىمدى نيەتى بار ادام الدىمەن ءوزى ىزدەنۋى كەرەك قوي. سەنىڭ دەرتىڭدى كىم جەتەلەپ ءجۇرىپ جازادى؟ اقپارات قۇرالدارىندا كومەكتەسەمىز دەپ جارناما جاساپ جۇرگەندەر (ارينە, اقىسىن الىپ) جەتىپ ارتىلادى. ءتىپتى, جاقىندا ۆياچەسلاۆ زاحاروۆ دەگەن رەسەيلىك عالىم الماتىدا ەكى كۇن بويى بىرنەشە جەردە ءدارىس وقىپ, ءوزىنىڭ تەمەكىنى تاستاۋ جونىندەگى ءادىسىن ۇيرەتىپ, كىتاپتارىن ساتتى. گازەتتە جاريالانعان جارناماسى مىناداي: «4 كۇندە تەمەكىنى تاستايمىز. ناتيجەسى – 100 پايىز!» «ءبىر ساعات ءسىز تەمەكىدەن قۇتىلۋدىڭ ءادىسىن يگەرەسىز, ال 4 كۇننەن كەيىن تەمەكى تارتپايتىن ادام بولاسىز!».
تەمەكىنى تاستايمىن دەگەن ادامعا بۇدان ارتىق نە كەرەك؟ ءتىپتى, وزىمىزدە دە, سەمەي قالاسىنداعى ناركولوگيالىق ديسپانسەردە دە تەمەكىدەن قۇتىلۋدىڭ ءادىسى قالىپتاسقان. تەمەكى تارتۋدى اۋرۋ دەسەك, اۋرۋدان جازىلۋ ءۇشىن, ەرىك-جىگەرىڭ جەتپەسە, ەمدەلۋ كەرەك. قوعامدىق ورىنداردا تەمەكى تارتۋعا تىيىم سالۋ, تەمەكى ونىمدەرىنىڭ باعاسىن كۇرت ءوسىرۋ, تەمەكى قوراپتارىنا ونىڭ زياندىلىعى جونىندە جيىركەنىشتى سۋرەتتەر سالۋ – ءبارى دە تەمەكى تارتاتىن ادامداردىڭ ونىڭ قويۋىنا ىقپال ەتۋىنە باعىتتالعان. ال تەمەكىنى تاستاۋ تەك ادامداردىڭ وزدەرىنە بايلانىستى.
تەمەكى تارتۋ, وعان تاۋەلدىلىك – اۋرۋ دەدىك. ال اۋرۋدى ەمدەگەننەن گورى ونىڭ الدىن الۋ قاشان دا جەڭىلدىرەك. ەندى ءسوزدىڭ باعىتىن سولاي بۇرايىق. باستى نازار ادامداردىڭ وسىناۋ كەساپاتقا جاقىنداۋىنا قارسى كۇرەسكە اۋدارىلعانى ءجون.
سول جامان ادەتكە ادام ءالى الدى-ارتىن جەتە ويلامايتىن جاس كەزىندە ۇرىنادى. جاس كەز دەگەندە, الدىمەن ول – مەكتەپ قابىرعاسى. ءبىر باسىلىمنىڭ جازۋىنا قاراعاندا, وقۋشىلاردىڭ 8-9 پايىزى تەمەكى تارتاتىن كورىنەدى. بىرەۋلەر ودان دا جوعارى دەگەندى ايتادى. ناقتى مالىمەت جوق. قالاي بولعاندا دا, مەكتەپ قابىرعاسىنداعى بالالاردىڭ ءبىرازىنىڭ تەمەكى تارتاتىنى شىندىق. تەمەكىگە قارسى كۇرەستى وسى مەكتەپ قابىرعاسىندا باستاۋ قاجەت-اق.
قالاي؟ ەرتەرەكتە, كەڭەس زامانىندا, پيونەر, كومسومول ۇيىمدارى سول شىلىم شەگۋگە قارسى جاقسى كۇرەسەتىن. ولار جوق قازىر. قازىر قانداي جول بار؟ بۇل كۇرەس مەكتەپ باسشىلىعىن, وقىتۋشىلار قاۋىمىن قاتتى ويلاندىرۋعا ءتيىس. ۇستازدار بالالار جانىن بىزدەن جاقسىراق تۇسىنەدى. تەمەكى تارتاتىنداردىڭ قارا ءتىزىمىن ءىلىپ قويىپ, جاس بالانىڭ جانىن جارالاۋدىڭ دا ءجونى جوق شىعار. تەمەكى تارتپايتىن سىنىپ ءۇشىن كۇرەس قالاي بولار ەدى؟ «قىز بالانىڭ تەمەكى تارتۋى – ەرسىلىك» سياقتى تاقىرىپتا ديسپۋتتار وتكىزۋ شە؟ ايتەۋىر, كۇرەستىڭ ۇلكەنى مەكتەپتەن باستالادى. مەكتەپ اتا-انالارمەن بىرلەسە وتىرىپ, تەمەكى دەيتىن كەساپاتتىڭ الدىنا توسقاۋىل قويا الادى.
جوعارىدا تەمەكى تارتۋعا تىيىم سالىنعان ورىنداردى اتاعاندا, ءبىلىم بەرۋ جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ ورىندارىن ايتتىق. ءسىرا, ونداعىلارعا تەمەكى تارتقىزباس ءۇشىن وندا جۇمىس ىستەيتىندەردىڭ وزدەرىنىڭ تەمەكىدەن الىس بولۋىن بۇرىنىراق ويلاستىرعان ءجون-اۋ. ويلاستىرعاندا, بۇل سالادا جۇمىس ىستەيتىندەردەن تەمەكىدەن باس تارتۋ ءۇزىلدى-كەسىلدى تالاپ ەتىلسە. تاعى دا مۇنى ادام قۇقىن شەكتەۋ دەپ ايىپتاۋ مۇمكىن. بىراق جاسوسپىرىمدەردىڭ, سىرقات ادامداردىڭ دا قۇقىن العا توسۋعا بولار. ءتىپتى, ۇستازداردى, دارىگەرلەردى دايارلايتىن وقۋ ورىندارىنا ستۋدەنتتەر قابىلداعاندا, تەمەكىنى تارتپاۋ تالابى قويىلسا, ونىڭ دا ارتىقتىعى بولماس. مۇنداي تالاپتى قابىلداۋ-قابىلداماۋ اركىمنىڭ ءوز ەركىندە. ال سول ماماندىقتاردى جانىڭ سۇيسە, تەمەكىدەن باس تارت.
كوپتەگەن دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرىندە اق حالات كيگەن ادامداردىڭ «ارناۋلى ورىندا» توپتاسىپ, تەمەكى تارتىپ تۇراتىنىن كورۋ تاڭسىق ەمەس. تەمەكىنىڭ زيانىن ءبىر بىلسە, سولار بىلۋگە ءتيىس قوي. ولار وزدەرى تارتسا, باسقالارعا تارتپا دەپ قايتىپ ايتادى؟ ايتپەسە, ءوزى تەمەكى تارتاتىن ۇستازدىڭ وقۋشىلارعا ءسوزى وتە مە؟ وسىندايدا ەسكە تۇسەدى, ءبىز وقىپ ءجۇرگەندە مەكتەبىمىزدىڭ قاتالداۋ ديرەكتورى بايتوعاەۆ اعايىمىز ءبىر مۇعالىمدى وقۋشىلار اراسىندا تەمەكى تارتقانى ءۇشىن جۇمىستان شىعارىپ جىبەرىپتى دەيتىن. قالاي بولعاندا دا, مەكتەپتە تەمەكى تارتىلماعانى ءجون عوي.
جالپى تەمەكىگە قارسى كۇرەس – قوعام بولىپ اينالىساتىن شارۋا. ول وتباسىنان باستالىپ, مەكتەپتە جالعاسسىن. ونان سوڭ دا باسەڭدەمەيتىن بولسا عانا, ناتيجە بەرەدى. ءبىر جەر تارتقىزباسا, تارتاتىن ەكىنشى جەر بار بولسا, تەمەكى قۇرىمايدى. ال بارلىق جەر قارسى بولسىنشى, ونىڭ تىنىسى تارىلادى. بىراق بارلىق جەر قارسى بولماي ءجۇر عوي. جۇرگىزۋشى تەمەكىسىن بۇرقىراتادى. قوي دەپ ايتامىز با؟ جاماناتتى بولىپ قايتەمىن دەيمىز. اۆتوبۋستىڭ ارت جاعىنان ەستىلگەن ءبىر كەمپىردىڭ باسەڭ ءۇنىن جۇرگىزۋشى «ەستىمەيدى». يرلانديا, ۇلىبريتانياداعىداي 2500-3000 ەۋرو ەمەس-اۋ, فينلياندياداعىداي 50-150 ەۋرو كولەمىندەي ايىپ تولەسىنشى, سول جۇرگىزۋشى تەمەكىنى اۋزىنا الار ما ەكەن؟ ادامدار باس قوساتىن جەردىڭ ءبارى – قوعامدىق ورىن. ايالداما دا. بىراق ونى ەسكەرەتىن ەشكىم جوق. سول ايالدامادا: «مۇندا تەمەكى تارتۋعا بولمايدى» دەگەن جازۋ تۇرسا, تەمەكىشىلەر اياق تارتار ما ەدى دەيسىڭ عوي. ەڭ بولماعاندا, ءوزىڭ ەسكەرتۋ ايتپاعانمەن, ءتۇتىندى بۇرقىراتقانعا سونى نۇسقاۋعا بولار ەدى. ايتپەسە, الدە بىرەۋدەن ءسوز ەستيمىن بە دەپ سەسكەنەرىڭ بار.
جاقىندا سول ايالدامانىڭ بىرىندە قازاقتىڭ ءبىر ءۇرىپ اۋىزعا سالعانداي ءجاسوسپىرىم قىزى تەمەكى تارتىپ تۇردى. ىڭعايسىزداناتىنى اڭعارىلادى. قىمسىنبايتىن كوكبەتتەردەن ەمەس. بەتتەن الماس دەگەن ويمەن: «اينالايىن-اي, اناۋ كوك ءتۇتىن پەرىشتەدەي كەلبەتىڭدى ءبۇلدىرىپ تۇر عوي, سول بالە باعىڭدى بايلايدى عوي», دەدىك. دۇرىس ويلاپپىز, بەتتەن المادى. «ءبىر سەبەپپەن تارتىپ ەدىم, قويا الماي ءجۇرمىن, اتا», دەدى. «تاستاۋعا بولادى, قويشى, اينالايىن», دەدىك. ونىڭ: «قويامىن, اتا», دەگەن سوزىنە ءبىر ءتۇرلى كوڭىلىمىز سەندى. ەڭ بولماسا, وسىلاي ەكىۇداي ويدا جۇرگەندەردى قۇتقارىپ قالساق تا ولجا عوي دەگەن وي كەلەدى.
ەڭ الدىمەن قىزدارىمىزدى بۇل كەساپاتتان قۇتقارىپ قالساق بولار ەدى-اۋ دەيسىڭ. ولاردا ۇلتتىڭ بولاشاعى جاتىر عوي. «قىزداردىڭ تارتۋىنا تىيىم سالىنسىن!» دەگەن ۇران تاستاي المايسىڭ. قىزداردىڭ تەمەكى تارتقانى ماسقارالىق ەكەنى جايلى قوعامدىق پىكىر قالىپتاستىرا الساق, سودان ناتيجە شىعار ەدى-اۋ دەگەن وي كەلەدى. ءسىرا, مۇنى جاستاردىڭ ءوز ورتاسىندا, سول جاستاردىڭ كۇشىمەن عانا جۇزەگە اسىرۋعا بولار ەدى. وقۋ ورىندارىنىڭ جاتاقحانالارىندا تەمەكى تارتۋعا تىيىم سالىنىپ, وعان ارنايى جەر بەلگىلەنسە, كىمنىڭ تەمەكى تارتاتىنى ايقىندالىپ, ونداي جەرلەرگە جىگىتتەرمەن جارىسىپ, قىزداردىڭ بارىپ جاتقانى وعاش كورىنەر ەدى.
قوعامدىق قارسىلىق, قوعامدىق ايىپتاۋ, اياق باسقان سايىن سول تەمەكى تارتۋدان قولايسىزدىق كورىپ جاتسا, اركىم-اق ويلانادى. تەمەكىنىڭ قىمباتتاۋى قالتاعا تيەدى. جۇمىس ۋاقىتىنىڭ ءبىرازىن سول ارناۋلى ورىندارعا بارىپ, شىلىم شەگۋگە جۇمسايتىنداردىڭ ەڭبەك ۇلەسى ازاياتىنى ەسكەرىلىپ, ولاردىڭ جالاقىسىن بەلگىلى دارەجەدە قىسقارتار بولسا, ول دا ىقپالدىڭ ءبىر ءتۇرى. ستانوكتاعى توكار, توقىماشى, كومپيۋتەردەگى وپەراتور, زەرتتەۋ جۇرگىزىپ وتىرعان لابورانت, ءتىپتى, ەسەپ قىزمەتكەرلەرى دە تەمەكى تارتۋعا شىققاندا, جۇمىستارىن ءبىرشاما ۋاقىتقا توقتاتادى. جۇمىستى توقتاتقاندارعا اقى تولەۋ ورىنسىز. اسىرەسە, ولارمەن قاتار جۇمىس ىستەيتىن تەمەكى تارتپايتىندار الدىندا ادىلەتسىزدىك. تەمەكى شەگۋدەن ەكونوميكالىق تا زارداپ شەگىپ جاتسا, بۇل دا شىلىمشىلاردى ويلاندىرادى.
جوعارىدا ايتقان تەمەكى تارتۋعا قارسى كۇرەستى قولعا العان «تەمەكىنىڭ تۇتىنىنەن ازاپ قازاقستان ءۇشىن» قوزعالىسى – قوعامدىق ۇيىم. قالاي دەگەندە دە ونىڭ قولى قىسقا. اسىرەسە, قارجىلاي دەمەۋ قاجەت-اق. وعان ۇكىمەت تاراپىنان قولداۋ كورسەتىلىپ, كۇش بىرىكتىرىلسە عانا جۇمىس جاندانا تۇسەدى. بۇگىنگە دەيىن بۇل كۇرەس باستاماشىلىق سيپاتتا ءجۇردى. ءتىپتى, رەسپۋبليكامىزدا قانشا ادامنىڭ تەمەكى تارتاتىنى, ونىڭ زاردابى قانداي ەكەندىگى جوبالاپ عانا ايتىلاتىن, ەسەپ جۇرگىزىلمەيتىن. ەلىمىز ەندى عانا تەمەكى تارتۋشىلارعا جاھاندىق باقىلاۋ جۇرگىزۋ شاراسىنا قوسىلىپ وتىر. ەندى ستاتيستيكا جونىندەگى اگەنتتىك «ەرەسەك ادامداردىڭ تەمەكى تارتۋى جونىندەگى جاھاندىق ساۋالناما – 2014» («Global Adult Tobacco Survey» (GATS) وتكىزۋدى قولعا الماق. ول تەمەكىگە قارسى كۇرەستى عىلىمي نەگىزدە جۇرگىزۋگە كومەكتەسەدى.
تەمەكىگە قارسى كۇرەس دەگەندە, ءبىراز جۇرتتىڭ وعان ۇستىرتتەۋ قارايتىنى بار. ءتىپتى, بىرەۋلەر ەلىمىزدەگى سيگارەت وندىرەتىن كاسىپورىندى (بۇل جەردە «فيليپ مورريس» كومپانياسى اۋىزعا الىنادى) توقتاتۋ تۋرالى دا ايتادى. وعان استە دە جول بەرۋگە بولمايدى. وندا وسىناۋ ۇلكەن پايدا تۇسىرەتىن (اسىرەسە, شىلىم قىمباتتاعان كەزدە) سالانى اقساتۋىمىز ءوز الدىنا, ءبىرجولا شەتەلگە تاۋەلدى بولامىز, كونتراباندا ەتەك الادى. وزىمىزدە تەمەكى تارتاتىندار ازاياتىنداي كۇن تۋىپ, تەمەكىمىز ارتىلىپ قالسا, وندا سىرتقا شىعارامىز. تىيىمدى دا جان-جاقتى ويلاستىرىپ, قاي جەرلەردە, كىمدەرگە قارسى جۇرگىزۋدى ەسكەرۋىمىز كەرەك-اق. بۇل جۇمىستى جاقسى تاجىريبە جيناقتاعان باسقا ەلدەردىڭ ونەگەسىن ەسكەرە وتىرىپ, عىلىمي نەگىزدە جۇرگىزۋىمىز كەرەك.
تەمەكىگە قارسى كۇرەس تۋرالى ايتقاندا, تاعى ءبىر كەساپاتتىڭ باسى قىلتيادى. ول – ناسىباي. سول «قارا بۇيرا ەرمەكتىڭ» زيانى تەمەكىدەن دە كۇشتىرەك. جۇرتتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, اسىرەسە, جاستار جاعى شىلىمنان سول ءتۇتىنى جوق كەساپاتقا كوشە باستاعانداي. قازىرگى كۇندە ونى دايىنداعاندا, وعان قوسپايتىن نارسە جوق كورىنەدى, ەسىرتكىگە جاقىن بولىپ شىعادى ەكەن. جانە ونى بارلىق جەردە ساتادى, بارلىق جەردە اتا بەرۋگە بولادى. ءسىرا, مۇنى اركىمنىڭ ەركى دەمەي, جەكە ادامنىڭ دەنساۋلىعىنا عانا ەمەس, قوعامعا اسا قاۋىپتىلىگىن ەسكەرىپ, ناسىبايدى ساتۋعا قاتاڭ تىيىم سالۋ قاجەت سياقتى. ءبىر كەساپاتتان ەكىنشىسىنە ۇرىنباۋىمىزدى كۇنى بۇرىن ويلاستىرعانىمىز ءجون.
وتكەن جىلى الماتىنىڭ المالى اۋدانىندا جاستاردىڭ «باستاما» ورتالىعى شارا وتكىزدى. قالانىڭ جاستارى كوپ بولاتىن اربات الاڭىندا تەمەكىگە قارسى ءدارىس وقىلدى, اڭگىمەلەر ايتىلدى, ويىندار كورسەتىلدى, تەمەكى ورنىنا وسىنى سور دەپ كامپيت ۇلەستىردى. نيەت جاقسى, بىراق ءبىر ءتۇرلى جەڭىلدەۋ اسەر قالدىردى. «ال, مەن تەمەكىنى تاستادىم!» دەپ قىز-جىگىتتەر كوپتىڭ الدىندا ءسوز بەرىپ جاتسا ەكەن دەپ ارماندايسىڭ عوي. مۇنداي شارالار جاستار ءبىر-بىرىمەن ارالاسىپ تۇراتىن جەرلەردە, وقۋ توپتارىندا, جاتاقحانالاردا, مەكەمەلەردە وتسە پارمەندىلەۋ بولار ەدى. ىزدەنگەنگە جول كوپ.
تەمەكى – سوعىستان دا جامان كەساپات. جاسىمىز دا, جاسامىسىمىز دا سونى مىقتاپ ۇقساق ءجون, ۇرپاعىمىزعا ۇقتىرساق ءجون. ۇلتىمىزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن بۇل ايرىقشا ماڭىزدى.
ماماديار جاقىپ,
«ەگەمەن قازاقستان».