گازعا نەگە جارىماي وتىرمىز؟

شىنىندا دا, ەلىمىز گاز قورى بويىنشا الەمدە – 22-ءشى, تمد-دا رەسەي مەن تۇرىكمەنستان­نان كەيىن­گى 3-ورىندى ەنشى­لەپ وتىر. سوندىقتان دا وتانداس­تا­ر­ى­مىزدىڭ كوكەيىندە: «گازعا بايمىز, بىراق «كوگىلدىر وتىنعا» نەگە جارىمايمىز؟..» دەگەن سا­ۋال كوپتەن ءجۇر.

ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ اقپاراتىنا قاراعاندا, قازاق­ستاندا وندىرىلەتىن گاز, نە­گى­زىنەن, ىلەسپە مۇناي گازى بولىپ سانالادى. ونى ەل يگىلىگىنە جاراتۋ ءىسى «قارا التىن» ءوندىرۋ كولەمىنە تاۋەلدى. ازىرگە وندى­رىل­گەن گازدىڭ باسىم بولىگى قا­بات­تىق قىسىمدى ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن كەرى ايدالادى جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلار­دىڭ ءوز مۇقتاجدىقتارىنا جۇم­سالا­­دى ەكەن. مۇنداي كەمشىن جاع­­داي گاز ءوندىرۋ ءىسىن ىنتا­لان­دىرۋ شارا­لارىنىڭ بولماۋىنا جانە ون­دىرىستىك قۋات­تار­دىڭ جەتىسپەۋىنە بايلانىس­تى قالىپتاسقان. ەنەر­­گەتيكا مينيسترلىگىنىڭ باس­شىلارى: «قازاقستاندىق گاز ون­دىرۋشىلەر ءونىم ءوندىرۋ كولە­مىن ارتتىرۋعا مۇددەلى ەمەس. ويت­كەنى گازدىڭ باعاسى تومەن. ولار شىعىنمەن جۇمىس ىستەگىلەرى كەل­مەيدى» دەگەن ءۋاج دە ايتىپ كەلدى. ءسويتىپ, گازدىڭ 2030 جىل­عا دەيىنگى كەزەڭگە ارنالعان تەڭگەرىمى ايا­سىندا بىرقاتار مۇناي-گاز-حيميا, ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى, ونەر­­كاسىپ كاسىپورنى اشىلا­تىن­­­دىقتان, 2024 جىلدان باس­تاپ تاۋارلىق گاز تاپشىلىعى بولادى دەپ بولجانىپ وتىر.

دەگەنمەن ەندى بۇل سالادا سەڭ قوزعالعان سەكىلدى. مەملە­كەت باسشى­سىنىڭ تاپسىرماسى­نا سايكەس, ەنەر­گەتيكا مينيستر­لىگى جەر قويناۋىن پاي­دالانۋشى­لار­دان گازدى ساتىپ الۋدى ىن­تا­لان­دىراتىن زاڭنامالىق وزگە­رىس­تەر توپتاماسىن ازىرلەدى. ونى ۇكىمەت ماقۇلداپ, وتكەن ماۋ­سىم ايىندا پارلامەنت ءماجى­لىسىنىڭ قاراۋىنا ەنگىز­دى.

بۇل وزگەرىستەر گازدىڭ رەسۋرس­تىق بازاسىن ۇلعايتادى جانە گاز كەن ورىندارىنىڭ يگەرىلۋىن تەزدەتەدى دەگەن ءۇمىت بار. ماسەلەن, «گاز جانە گازبەن جابدىقتاۋ تۋرالى» زاڭعا ء«ىرى كوممەرتسيالىق تۇتىنۋشى» جانە «تسيفر­لىق ماينينگتى جۇزەگە اسىراتىن تۇلعا» دەگەن جاڭا ۇعىمدار ءھام تۇتىنۋ­شىلار­دىڭ جاڭا ساناتتارى ەنگىزىلمەكشى. مۇنىڭ سەبەبى مىنادا: گاز جانە گازبەن جابدىقتاۋ سالاسىنداعى ۇلتتىق وپەراتور – «Qazaq Gaz» ۇلتتىق كومپانياسى» اق 2014 جىلدان باستاپ, ىشكى نارىقتى الەمدەگى ەڭ تومەن كوتەرمە باعا قويىلعان گازبەن تۇراقتى قامتاماسىز ەتىپ كەلەدى. ۇلتتىق وپەراتور سول باعانى ۇستاپ تۇرۋ ماقساتىمەن 2015 جىلدان باستاپ 2021 جىلعا دەيىن, ياعني 7 جىل ىشىندە 587 ملرد تەڭگەنى سۋبسيديا رەتىندە جۇمساعان. مۇنداي جاردەمقارجىنى قاراپايىم تۇرعىندار عانا ەمەس, نارىقتىق باعانى قينالماي تولەي الاتىن تۇتىنۋشىلار دا الىپ كەلدى. مىسالى, «كوگىلدىر وتىن» تسيفرلىق ماينينگتى جۇزەگە اسىراتىن تابىسى مول زاڭدى تۇلعالارعا دا سۋبسيديالاناتىن تومەن باعامەن ساتىلادى.

بۇعان قوسا, «سارىارقا» ماگيسترال­دىق گاز قۇبىرىن پايدالانۋعا بەرۋگە جانە تسيفرلىق ماينينگتى جۇزەگە اسىرۋعا بايلانىستى ىشكى تۇتىنۋ جىلدان-جىلعا ۇلعايىپ, جاڭا تۇتىنۋشىلاردى گازبەن جابدىقتاۋ قيىنداي ءتۇستى. ويتكەنى ولارعا گاز بەرۋ وسى ءونىمنىڭ ەكسپورتقا شىعارىلاتىن كولەمىن ىشكى نارىقتىڭ پايداسىنا قايتا ءبولۋ ارقىلى عانا مۇمكىن بولدى. ال ەكسپورتتىڭ قىسقارۋى ەكسپورتتىق ءتۇسىمنىڭ ازايۋىنا جانە ىشكى نارىقتى باعاسى ارزان گازبەن قامتاماسىز ەتۋدەن ۇلتتىق وپەراتوردىڭ شىعىندارىنىڭ كوبەيۋىنە, سونداي-اق «ينتەرگاز ورتالىق ازيا» اق, «ازيالىق گاز قۇبىرى» جشس جانە «بەينەۋ-شىمكەنت گاز قۇبىرى» جشس سىندى گاز تاسىمالداۋ ۇيىمدارى­نىڭ كىرىستەرىنىڭ تومەندەۋىنە اكەلدى. ال­داعى ۋاقىتتا قولدانىستاعى زاڭناماعا ەنگىزىلەتىن وزگەرىستەرگە سايكەس گازدىڭ ءىرى كوممەرتسيالىق تۇتىنۋشىلارى مەن تسيفرلىق ماينينگتى جۇزەگە اسىراتىن كاسىپورىندار ءۇشىن گازدىڭ كوتەرمە كوممەرتسيالىق باعاسى بەكىتىلەتىن بولادى. بۇل ۇلتتىق وپەراتوردىڭ شىعىن­دارىن قىسقارتۋعا, سونداي-اق شىن مۇق­تاج تۇتىنۋشىلار ءۇشىن گاز باعاسىن قىم­باتتاتپاي ۇستاپ تۇرۋدى جالعاستىرۋعا جانە ەلدى ودان ءارى گازداندىرۋ جوبالارىن ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرمەك. زاڭ جوباسىندا ءىرى كوممەرتسيالىق تۇتىنۋشىلار بولىپ جىلىنا 10 ملن تەكشە مەتر جانە ودان كوپ كولەمدە تاۋارلىق گازدى ساتىپ الاتىن زاڭدى تۇلعالار سانالادى دەپ كورسەتىلگەن. سونداي-اق قاجەتتىلىك تۋىنداعان جاعدايدا كورشى ەلدەردەن, سونىڭ ىشىندە رەسەي فەدەراتسياسىنان ءوزارا ءتيىمدى شارتتارمەن گاز يمپورتتاۋ ماسەلەسى قاراستىرىلماقشى.        

ايتپاقشى, رەسەي گازىنىڭ يگىلىگىن سولتۇستىك وڭىرلەردىڭ ىشىندە تەك قوستاناي وبلىسى تۇرعىندارىنىڭ ەداۋىر بولىگى جارتى عاسىردان استام ۋاقىت بويى كورىپ كەلەدى. ولاردىڭ سانى جىلدان-جىلعا كوبەيىپ, بيىلعى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن قوستانايلىقتاردىڭ 58 پايىزدان استامى رەسەيلىك «كوگىلدىر وتىندى» پايدالاناتىن بولادى. وسى ورايدا كورشى ەلدەن ساتىپ الىناتىن ءبىر مىڭ تەكشە مەتر گازدىڭ قۇنى 33 114 تەڭگە بولعانىمەن, ونىڭ قوستانايلىقتار ءۇشىن كوتەرمە باعاسى 19 036 تەڭگە مولشەرىندە بەلگىلەنگەنىن ايتقان ءجون. مۇنداي قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ۇلتتىق وپەراتور جىلىنا 10 ملرد تەڭگەگە جۋىق زيان شەگىپ وتىر.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى قازىر «Qazaq Gaz» ۇك» اق-مەن بىرلەسىپ, اقمولا جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىن گازداندىرۋدىڭ ەكى نۇسقاسىن قاراستىرۋ ۇستىندە. ءبىرىنشى نۇسقا بو­يىنشا «سارىارقا» ماگيسترالدىق گاز قۇبىرىنىڭ 2-ءشى جانە 3-ءشى كەزەڭدەرىن ىسكە اسىرۋعا 188,5 ملرد تەڭگە قاجەت. بۇل جوبا بويىنشا ۇزىندىعى 482,8 شاقىرىم «استانا – كوكشەتاۋ – پەتروپاۆل» ماگيسترالدىق گاز قۇبىرى سالىنىپ, 282 ەلدى مەكەننىڭ 877 مىڭ تۇرعىنى قازاقستاندىق تابيعي گازبەن قامتاماسىز ەتىلۋگە ءتيىس. ەكىنشى نۇسقا – گازدى رەسەي اۋماعىنان اكەلۋ. وسى ماسەلەنى قازىر كورشىلەس ەكى ەلدىڭ بەيىندى مينيسترلىكتەرىنىڭ جۇمىس توپتارى بىرلەسە تالقىلاپ جاتىر. ارينە, بۇل رەتتە قازاقستانمەن سالىستىرعاندا رەسەيدە گازدىڭ كوتەرمە ساۋدا باعاسى الدەقايدا جوعارى ەكەنىن ەسكەرۋ كەرەك. مۇنىڭ سەبەبى رەسەيدەگى ورتاشا جالاقى (قازىر 997 دوللار) ءبىزدىڭ ەلدەگىدەن (684 دوللار) ايتارلىقتاي جوعارى ەكەندىگىندە. سونىمەن قاتار قازاقستان 2025 جىلى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ ورتاق گاز نارىعىنا كىرەتىنىن دە ەستەن شىعارماعان ءجون. سول كەزدە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كوميتەتىنىڭ باعالاۋىنا قاراعاندا, ءبىر مىڭ تەكشە مەتر گاز ءۇشىن باعا 128,5 دوللاردان كەم ەمەس, ياعني قازاقستانداعى قازىرگى باعادان 2 ەسە ارتىق دەڭگەيدە قالىپتاساتىن كورىنەدى. سوندىقتان رەسەيدەن گاز يمپورتتاۋ جاعدايىندا تۇتىنۋشىلار ءۇشىن ىقتيمال تاۋەكەلدەردى وسى باستان جان-جاقتى بولجاپ, ءتيىستى شارالاردى قابىلداۋ قاجەت. بۇل رەتتە ۇكىمەت قوستاناي وبلىسىنداعىداي سۋبسيديالاۋ تەتىگىن قولدانىپ, مەملەكەت قازىناسىنا قولدى مولىنان سالعاننان گورى ءوندى­رىستى ورگە باستىرىپ, قازاقستاندىقتار­دىڭ ورتاشا جالاقىسىنىڭ دەڭگەيىن رەسەيلىكتەرمەن تەڭەستىرۋگە كۇش سالسا, قۇبا-قۇپ.

ينفوگرافيكانى جاساعان امانگەلدى قياس, «ەQ»

ەلدى ودان ءارى گازداندىرۋ ادەتتەگىدەي قارجىلاندىرۋعا كەلىپ تىرەلەتىنىن ەسكەرسەك, وسى ماڭىزدى ءىستىڭ كەلەشەگى الاڭداتارلىقتاي جاعدايدا بولىپ شىقتى. سەبەبى ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار بەرگەن وتىنىمدەر نەگىزىندە 2023-2025 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن گاز تاسىمالداۋ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا 226 ملرد تەڭگە قارجى ءبولۋدى سۇراعانىمەن, ءۇش جىل ىشىندە نەبارى 110,5 ملرد تەڭگە نەمەسە قاجەتتىلىكتەن ەكى ەسە از قارجى ءبولۋ قاراستىرىلىپ وتىر. ءتىپتى 2023 جىلعا ارنالعان بيۋدجەتتە 13,6 ملرد تەڭگە كولەمىندەگى بۇرىن قولعا الىنعان 3 جوبانى جالعاستىرۋعا جانە 4 جاڭا جوباعا قاراجات كوزدەلمەگەن ەكەن. ولار – قاراعاندى قالاسىنىڭ گاز تاراتۋ جەلىسى, ۇلىتاۋ وبلىسى جاڭارقا اۋدانىنىڭ اتاسۋ كەنتىندە اۆتوماتتاندىرىلعان گاز تاراتۋ ستانساسى مەن گاز قۇبىرى تارماعىن سالۋ, استانا قالاسىن گازداندىرۋدىڭ ءۇشىنشى كەزەگى بويىنشا گاز قۇبىرى-بۇرۋ وتپەلى جوبالارى جانە جامبىل وبلىسىنداعى 4 جاڭا شاعىن جوبا. تەك پارلامەنت سەناتى دەپۋتاتتارى ارالاسقان سوڭ جامبىل وبلىسىنداعى 3 جاڭا شاعىن جوباعا – ت.رىسقۇلوۆ اۋدانىنداعى شولاق-قايىڭدى اۋىلىنا گاز قۇبىرىن تارتىپ, تاراتۋ جەلىلەرىن سالۋعا, تالاس اۋدانىنداعى قىزىلاۋىت جانە اقكول اۋىلدارىندا كۆارتالىشىلىك گاز قۇبىرى جەلىلەرىن سالۋعا 591,4 ملن تەڭگە ىزدەستىرىلىپ تابىلدى.

تۇيىندەي ايتقاندا, ەلىمىزدى ودان ءارى گازداندىرۋ, اسىرەسە تۇرعىندارىنىڭ كوپشىلىگى التى اي قىستا ۇيلەرىن كومىرمەن جىلىتىپ, قارا ءتۇتىن جۇتىپ جۇرگەن سولتۇستىك وڭىرلەرگە «كوگىلدىر وتىن» جەتكىزۋ ماسەلەسىن تياناقتى شەشۋ – ۇكىمەتكە ۇلكەن سىن.