مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ءوزىن قولداۋ جونىندەگى حالىقتىق كواليتسيا فورۋمىندا سويلەگەن سوزىندە ايتقان ۇلتىمىزدى ۇيىستىراتىن 7 قاعيدا – ورتالىق جانە جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, ساياسي پارتيالار مەن قوعامدىق بىرلەستىكتەردىڭ جانە جۇرەگى «ەلىم!» دەپ سوعاتىن زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ الداعى ۋاقىتتا حالىقپەن جۇرگىزەتىن يدەولوگيالىق جۇمىستارىنىڭ تەمىرقازىعى دەپ بىلەمىز.
ء«بىز ەگەمەندىگىمىزدى ساقتاي الساق قانا, ۇلت بولىپ, ەل بولىپ تۇرا الامىز. تاۋەلسىز مەملەكەت قانا ءوزىنىڭ ءتىلىن, جەرىن, ءدىنىن, ءدىلىن ساقتاپ قالادى. سوندىقتان تاۋەلسىزدىك – ءبىز ءۇشىن ەڭ باستى قۇندىلىق. تاۋەلسىزدىكتى قورعاۋ جانە نىعايتۋ – ءاربىر ازاماتقا, بارىمىزگە ورتاق مىندەت!» دەي كەلە, پرەزيدەنتىمىز وركەنيەتتى ەل بولۋىمىز ءۇشىن ەڭبەكتى ەڭ باستى ورىنعا قويۋ كەرەكتىگىن تاعى ءبىر رەت ەسىمىزگە سالدى. وسى رەتتە بيىلعى وقۋ جىلىندا ەلىمىزدىڭ مەكتەپتەرىندە 1-سىنىپتان باستاپ «ەڭبەككە باۋلۋ» ءپانى ەنگىزىلگەنى – قۇپتارلىق باستاما.
ارينە, قازىرگى كەزدە جاستاردىڭ اۋىلدا تۇراقتاماي قالاعا جاپپاي كەتىپ جاتقانى, جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەردىڭ ەگىن ەگىپ, مال باعاتىن كادر تابۋ قيىنداپ تۇرعانى تۋرالى شاعىمدانىپ جۇرگەنى جاسىرىن ەمەس. الايدا وسى قۇبىلىستىڭ استارىنا ۇڭىلسەك, تاياقتىڭ ەكىنشى ۇشى ونداي كاسىپكەرلەردىڭ ءوز باستارىنا تيەتىن ءتارىزدى. سەبەبى, اۋىلداعى شارۋاشىلىق سەرىكتەستىكتەرى باسشىلارىنىڭ كوبى وزدەرىن بۇگىنگىنىڭ پومەششيگى سىندى سەزىنىپ, جالداعان جۇمىسكەرلەرىنە ماردىمدى جالاقى تولەمەيدى. جەرگىلىكتى اكىمدەردىڭ ولارعا جالاقىنى كوتەرۋ جايلى جالاڭ ۇگىت ايتقانىنان باسقا, قولدارىندا ەشقانداي پارمەندى تەتىك جوق. بار بولعانى – ەلدەگى ەڭ تومەنگى جالاقى مولشەرىن ۇدايى ارتتىرىپ وتىرۋدى سۇراپ جاتادى. ويتكەنى اۋىل كاسىپكەرلەرىنىڭ ءبىر بولىگى سالىقتان جالتارۋ ءۇشىن جۇمىسكەرلەرگە زاڭدى تۇردە ەڭ تومەنگى جالاقى عانا تولەپ, ءوزارا اۋىزشا كەلىسىلگەن تابىسىنىڭ قالعان سوماسىن كونۆەرتپەن بەرۋدى ءجون كورەدى. ال جۇمىسقا جاڭا كىرگەن جاستاردى ارزان جۇمىس كۇشى ساناپ, ولارعا جالاقىنى از تولەيدى.
ايگىلى اكادەميك دميتري ليحاچيوۆ: «ەگەر ءسىزدىڭ اتقارعان جۇمىسىڭىز ءۇشىن الاتىن جالاقىڭىز ىشەتىن تاماعىڭىز بەن كيەتىن كيىمىڭىزگە جانە كوممۋنالدىق تولەمدەردى تولەۋگە عانا جەتسە, وندا ءسىزدىڭ ەڭبەگىڭىزدىڭ قۇنى – قۇلدىڭ ەڭبەگىنىڭ قۇنىنا تەڭ», دەگەن ەكەن. قازىرگى كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ جاستار ەشكىمگە قۇل بولعىسى كەلمەيدى. قالاعا بارىپ, ءارتۇرلى جۇمىس اتقارىپ, ناپاقالارىن ايىرىپ ءجۇر. سيرەك ماماندىقتاردى مەڭگەرىپ, مول تابىس تاۋىپ جۇرگەندەرى دە از ەمەس. الىس-جاقىن شەتەلدەرگە بارىپ, ماڭداي تەرلەرىن توگىپ, قوماقتى جالاقى العاندى قۇپ كورەتىن ۇل-قىزىمىز دا مىڭداپ سانالادى.
دەمەك, اۋىلداعى جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ, اسىرەسە وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنداعى جاپپاي جەكەشەلەندىرۋ كەزىندە كەڭشارلار مەن ۇجىمشارلاردىڭ مۇلكىن رەتىن تاۋىپ يەمدەنىپ, بۇگىندە ميلليونداعان دوللار بايلىق جيناپ السا دا, تابىسىن جۇرتپەن ءادىل بولىسكىسى كەلمەيتىن «قارىنبايلارعا» اينالعان كاسىپكەرلەردىڭ قاراماقتارىنداعى جالدامالى جۇمىسكەرلەرگە لايىقتى جالاقى تولەۋى ماسەلەسىن جان-جاقتى قاراپ, ۇتىمدى شەشىم قابىلدايتىن كەز جەتكەن سياقتى.
«ەلدىكتىڭ نەگىزى – جەرىمىزدىڭ تۇتاستىعى. بابالارىمىز ۇرپاعىنا ۇلان-عايىر جەردى ميراس ەتتى. ءبىز ونىڭ ءبىر ۋىس توپىراعىنا دەيىن قاستەرلەپ, اتامەكەنىمىزدى قورعاي ءبىلۋىمىز كەرەك», دەدى مەملەكەت باسشىسى. قازىرگى الماعايىپ زامانعا, ەلىمىزدىڭ گەوساياسي جاعدايىنا قاراپ ايتىلعان, كەۋدەسىندە ار-نامىسى بار, تۋعان جەر الدىنداعى پەرزەنتتىك پارىزىنا ادال ازاماتتارعا ارنالعان ءسوز. وسى ورايدا ۇكىمەت جۇمىس كۇشى ارتىق وڭتۇستىك جانە باتىس وڭىرلەردىڭ تۇرعىندارىن دەموگرافيالىق جاعدايى جىلدان-جىلعا كۇردەلەنىپ بارا جاتقان سولتۇستىك جانە شىعىس وڭىرلەرگە ەرىكتى قونىس اۋدارۋ, سونداي-اق قانداستاردى قابىلداۋ ىسىنە سونى سەرپىن بەرۋ شارالارىن قاراستىرسا, قۇبا-قۇپ.
پرەزيدەنتتىڭ مەملەكەتشىلدىك تۋرالى ايتقان ءسوزى – ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋ يدەياسىمەن استاسىپ جاتقان, قازىرگى تاڭداعى اسا ماڭىزدى اقيقات. «مەملەكەت مۇددەسى – قاستەرلى قۇندىلىق. اۋىلدان اقورداعا دەيىنگى شەشىمنىڭ ءبارى وسى تۇرعىدان قابىلدانۋى قاجەت. ءبىر سوزبەن ايتساق, ءار ىستە مەملەكەتتىك ۇستانىم بولۋى كەرەك», دەگەن قاستەرلى قاعيدا, ەڭ الدىمەن, شەشىم قابىلداۋ قۇزىرەتى بەرىلگەن اكىمدەردى, پارلامەنت پەن بارلىق دەڭگەيدەگى ءماسليحاتتار دەپۋتاتتارىن ويلاندىرۋعا ءتيىس. قاسىم-جومارت توقاەۆ قولعا العان ساياسي رەفورمالار ەل ىشىندەگى مەملەكەتشىل تۇلعالاردىڭ جولىن اشىپ, ولاردىڭ قاتارىن قالىڭداتاتىنا ءۇمىتىمىز زور.
رۋحاني ۇندەستىك – بىرلىك باستاۋى ەكەنى دە ءسوزسىز. مەملەكەت باسشىسىنىڭ: ء«تول تاريحىمىز, انا ءتىلىمىز بەن اتا ءدىنىمىز – ەلدى بىرىكتىرەتىن بىرەگەي قۇندىلىقتار. ونى داۋ-دامايعا اينالدىرۋعا بولمايدى. جۇرتتى اداستىرىپ, تەرىس جولعا سالۋدان ساقتانعان ءجون», دەگەن ءسوزى وتكەن تاريحىمىز بەن انا ءتىلىمىزدى قۇرمەتتەۋگە, اسىرەسە بيىلعى «قاسىرەتتى قاڭتار» وقيعاسىنان دۇرىس ساباق الۋعا ۇندەيدى. بۇل رەتتە: «تەرىس پيعىلدى بىرەۋلەر ادەيى اداستىرعان جاستارىمىزدى اسىل ءدىنىمىزدىڭ اق جولىنا قايتسەك تۇسىرەمىز؟», دەگەن ساۋال توڭىرەگىندە تەرەڭ ويلانۋىمىز قاجەت.
سونداي-اق بۇگىنگى مازاسىز الەمدە اقپاراتتىق مايدان كۇشەيىپ, ادامداردىڭ ساناسىنا سالماق ءتۇسىرىپ, ارانداتۋ ارەكەتتەرىنە يتەرمەلەپ جاتقان ۋاقىتتا ەلىمىزدەگى ەتنوسارالىق تاتۋلىقتى ساقتاۋدىڭ ماڭىزى زور ەكەنى داۋسىز. مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, «قازاقستان ازاماتى» دەگەن ۇعىمدى جالپىۇلتتىق بىرەگەيلىكتىڭ وزەگى ەتۋگە بارىنشا كۇش سالۋىمىز قاجەت. بۇل باعىتتا, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى مەن ونىڭ وڭىرلىك قۇرىلىمدارى سالماقتى ءسوزىن ايتاتىن كەز كەلگەنى انىق.
«زاڭدىلىق پەن ءتارتىپ – وركەنيەتتى ەل بولۋدىڭ كەپىلى. زاڭ تالاپتارى بارلىق سالادا مۇلتىكسىز ورىندالۋعا ءتيىس», دەدى مەملەكەت باسشىسى. ونىڭ ادىلەتتى مەملەكەت قۇرۋ جولىنداعى قۇقىقتىق رەفورماسى, سونىڭ ىشىندە جۇرتشىلىق كوكەيىندە كوپتەن جۇرگەن سىبايلاس جەمقورلىقپەن جانە ءارتۇرلى قىلمىسپەن كۇرەستى كۇشەيتۋ شارالارىن قولدانعانى, ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن قورعاۋدى نىعايتۋ ماقساتىمەن كونستيتۋتسيالىق سوت قۇرۋدى ۇسىنعانى كەڭىنەن قولداۋعا يە بولىپ وتىر. باۋىرجان مومىش ۇلى ايتقانداي, تارتىپكە باعىنعان ەل قۇل بولمايدى.
مەملەكەت باسشىسى جاسامپازدىقتى – جاڭارۋ مەن جاڭعىرۋ جولى ساناپ, قازاقستانعا عىلىمي-تەحنولوگيالىق جاڭاشىلدىقتى اكەلىپ, وندىرىسكە قوساتىن جاڭا ءارى بىلىكتى مامانداردى تارتۋدى, ءسويتىپ ەلىمىزدى يننوۆاتسيانىڭ, جاڭا تەحنولوگيانىڭ, تىڭ يدەيالاردىڭ, اۋقىمدى كاپيتالدىڭ ورتالىعى ەتۋدى كوزدەپ وتىرعانى كوڭىل سۇيىنتەدى. بۇرىندارى دا شەت مەملەكەتتەرگە كەتىپ قالعان تالانتتى عالىم, بىلىكتى مامان جاستارىمىزدى قازاقستانعا قايتارۋ تۋرالى اراگىدىك ايتىلعانىمەن, ولاردىڭ جەمقورلىق جايلاعان ەسكى جۇيەدەگى ەلىمىزگە ورالا قويماعانى ءمالىم. ەندى ولار دا ويلانار.
پرەزيدەنتىمىز دوستىق پەيىل, مەيىرىمدىلىك جانە جاناشىرلىق سىندى حالقىمىزدىڭ بويىنا دارىعان ەڭ اسىل قاسيەتتەردى ۇلتىمىزدى ۇيىستىراتىن قاعيدا رەتىندە ۇسىنعانى دا قازىرگى جاھاندانۋ زامانىندا وتە ماڭىزدى. «بەرەكە باسى – بىرلىكتە» دەگەن اتالى ءسوز ايتقان حالقىمىز بۇرىنعى زاماندا دا, قازىر دە اتا-بابادان كەلە جاتقان كەڭ پەيىلىنەن تانباي, تاعدىر جازۋىمەن باستارىنا ءىس تۇسكەن ءوز اعايىندارىنا دا, وزگە ەتنوس وكىلدەرىنە دە باۋىرلىق قۇشاعىن اشىپ, بارىمەن بولىسە قارايلاسىپ كەلەدى. جولىنان جىعىلمايتىن ءمارت مىنەزدى قازاعىمىز ءوزىنىڭ وسىنداي اسىل قاسيەتتەرىن ساقتاي بىلسە, ەلدىگى دە, بىرلىگى دە ارتا تۇسەرى حاق.
تۇيىندەي ايتقاندا, مەملەكەت باسشىسى ۇسىنعان 7 قاعيدا – ءبىز قاجەتتىگىن كوپتەن ءسوز ەتىپ جۇرگەن ۇلتتىق يدەولوگيا نەگىزدەرى دەسەك, قاتەلەسپەيمىز.