ورىندى جاڭاشىلدىقتار, ويلانارلىق جايلار

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىلعى جولداۋىندا: «كونستيتۋتسيا جانە حالىقارالىق قۇقىق بويىنشا قازاقستانداعى كەز كەلگەن سايلاۋ – ءبىزدىڭ ەشكىم ارالاسۋعا قاقى جوق ىشكى ءىسىمىز. بىراق بۇل نورما سايلاۋ ناتيجەسىنە شەتەلدەن ىقپال ەتۋگە ارەكەت جاساۋ ىقتيمالدىعىن جوققا شىعارمايدى. قازىر الەمدە ءتۇرلى گيبريدتى قاۋىپتەر, ونىڭ ىشىندە سايلاۋ تەحنولوگيالارىن قولدانۋ ارقىلى جاسالاتىن قاتەرلەر كوبەيىپ كەلەدى. وسى جانە باسقا دا جايتتاردى ەسكەرە وتىرىپ, ەلىمىزدە وتەتىن سايلاۋلارعا شەتەلدەردىڭ قانداي دا ءبىر ارالاسۋىنا جول بەرمەۋ ءۇشىن زاڭنامالىق دەڭگەيدە ناقتى شارالار قابىلداۋعا ءتيىسپىز», دەگەن بولاتىن. وسىعان وراي, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سايلاۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ «سايلاۋ قۇقىعى پرينتسيپتەرى» دەپ اتالاتىن 3-بابى «سايلاۋدى دايىنداۋ مەن وتكىزۋ كەزىندە شەتەلدىك ارالاسۋعا جول بەرىلمەيدى» دەگەن تارماقپەن تولىقتىرىلعالى وتىر. وسى ماقساتپەن حالىقارالىق ۇيىمدار مەن حالىقارالىق قوعامدىق بىرلەستىكتەر, شەتەلدىك مەملەكەتتىك ورگاندار, شەتەلدىك زاڭدى تۇلعالار مەن ازاماتتار, سونداي-اق ازاماتتىعى جوق ادامدار تاراپىنان قارجىلاندىرىلاتىن قوعامدىق بىرلەستىك ۇسىنعان ادام سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى بولا المايدى دەپ كورسەتىلگەن. بۇعان قوسا, ساياسي پارتيالاردىڭ, اككرەديتتەلگەن قوعامدىق بىرلەستىكتەردىڭ, كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمداردىڭ بايقاۋشىلارى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى بولۋى تۋرالى تالاپ بەلگىلەنبەكشى. ەگەر سايلاۋعا بايقاۋشى جىبەرگىسى كەلگەن قوعامدىق بىرلەستىكتەر مەن كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمدار سوڭعى جىلى حالىقارالىق ۇيىمدار مەن حالىقارالىق قوعامدىق بىرلەستىكتەر, شەتەلدىك مەملەكەتتىك ورگاندار, شەتەلدىك زاڭدى تۇلعالار مەن ازاماتتار, سونداي-اق ازاماتتىعى جوق ادامدار تاراپىنان قارجى العان بولسا, وندا ولاردى اككرەديتتەۋدەن باس تارتىلماقشى. قازىرگى الماعايىپ زاماندا حالقىمىزدىڭ بىرلىگىن, قوعامىمىزدىڭ تۇراقتىلىعىن ساقتاۋ ءۇشىن شەتەلدەردىڭ قازاقستاندا وتكىزىلەتىن سايلاۋلارعا ارالاسۋىنا جول بەرمەۋ ماقساتىن كوزدەگەن وسىنداي پارمەندى شارالاردى قولداۋ قاجەت دەپ ويلايمىز. البەتتە, داۋىس بەرۋ كۇنى داۋىس بەرۋگە ارنالعان سايلاۋ ۋچاسكەسى اشىلعان كەزدەن باستاپ جانە سايلاۋشىلاردىڭ داۋىستارىن ساناۋ كەزىندە داۋىس بەرۋ ناتيجەلەرى انىقتالعانعا دەيىن سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندە بۇرىنعىشا شەت مەملەكەتتەر مەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ بايقاۋشىلارى اۋدارماشىلارمەن بىرگە بولا الادى. ال بۇرىن سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندەگى داۋىس بەرۋ بارىسىن جازىپ-كورسەتۋ ءۇشىن ءاربىر بۇقارالىق اقپارات قۇرالىنان ءبىر وكىلگە عانا رۇقسات ەتىلسە, بۇدان بىلاي ءۇش وكىلگە دەيىن كوبەيتىلگەلى وتىر. بۇل فوتوتىلشىلەر مەن تەلەوپەراتورلاردى ەرتىپ جۇرەتىن جۋرناليستەر ءۇشىن قولايلى بولماق.

 وسىعان دەيىن اۋماقتىق سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ توراعالارى نەمەسە ولاردىڭ ورىنباسارلارى, سونداي-اق حات­شى­لارى ءوز وكىلەتتىكتەرىن كاسىبي تۇراق­تى نەگىزدە جۇزەگە اسىرىپ كەلدى. بىل­تىر ەلىمىزدە اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋ ەنگىزىل­گەننەن كەيىن سايلاۋ پروتسەسى ۇزدىكسىز جۇر­گىزىلىپ جاتقاندىقتان, ەندى اۋماقتىق ساي­لاۋ كوميسسيالارىنىڭ توراعالارى, ولار­دىڭ ورىنباسارلارى, حاتشىلارى جانە وزگە دە مۇشەلەرى ءوز وكىلەتتىكتەرىن كاسى­بي تۇراقتى نەگىزدە جۇزەگە اسىراتىن بولادى.

تاعى ءبىر ماڭىزدى جاڭاشىلدىق – سايلاۋ الدىنداعى ۇگىتتى بۇرىنعىداي بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا عانا ەمەس, الەۋمەتتىك جەلىدە دە جۇرگىزۋگە رۇقسات بەرىلمەك. سونىمەن بىرگە ونلاين-پلاتفورمالار مەن جەدەل حابار الماسۋ سەرۆيستەرىن پايدالانۋشىلار كانديداتتىڭ نەمەسە ساياسي پارتيانىڭ ار-نامىسىنا, قادىر-قاسيەتىنە جانە ىسكەرلىك بەدەلىنە كورىنەۋ نۇقسان كەلتىرەتىن ۇگىت ماتەريالدارى مەن وزگە دە اقپاراتتى جاريالاۋدان اۋلاق بولۋعا, اتالعان تۇلعالارعا ار-نامىسىن, قادىر-قاسيەتىن جانە ىسكەرلىك بەدەلىن قورعاۋ ءۇشىن تەرىسكە شىعارۋدى تەگىن جاريالاۋ مۇمكىندىگىن بەرۋگە مىندەتتەلمەك.

قولدانىستاعى زاڭناما بويىنشا پرەزيدەنتتىككە كانديداتتار, پارلامەنت ءماجىلىسى مەن ءماسليحاتتار دەپۋتاتتىعىنا كانديداتتاردىڭ پارتيالىق تىزىمدەرىن ۇسىنعان ساياسي پارتيالار, اۋىل اكىمدىگىنە كانديداتتار ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى مەن اۋماقتىق سايلاۋ كوميسسيالارى ۇيىمداستىراتىن تەلەۆيزياداعى سايلاۋ الدىنداعى پىكىرسايىستارعا قاتىسۋعا قۇقىلى. الايدا بۇل نورمانىڭ ءىس جۇزىندە قولدانىلۋى قاناعات تۇتار­لىقتاي دەۋ قيىن. سەبەبى بۇكىل دەڭگەيدەگى ءماس­ليحاتتار دەپۋتاتتىعىنان جانە اۋىل اكىمدىگىنەن ۇمىتكەر جۇزدەگەن كان­دي­داتقا ءبىر ايلىق سايلاۋالدى ۇگىت ناۋ­قانىندا تەلەۆيزيالىق پىكىرسايىس ۇيىم­داستىرۋعا قاجەتتى مۇمكىندىك جوق دەسەك قاتەلەسپەسپىز. ويتكەنى وبلىستاردىڭ كوبىندە ءبىر-ەكى-اق جەرگىلىكتى تەلەارنا بار. ال اۋىل اكىمدىگىنە كانديداتتار ءۇشىن وبلىس ورتالىعىنداعى تەلەستۋديادا وتەتىن پىكىرسايىسقا بارۋ ءۇشىن قىرۋار قارجى مەن ۋاقىت شىعىنداعاننان گورى وسى ءىس-شارانى سايلاۋشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن اۋىلدىق مادەنيەت ۇيىندە نەمەسە باسقا عيماراتتا وتكىزۋ الدەقايدا ءتيىمدى. بۇل قولدانىستاعى زاڭناماعا ەنگىزىلەتىن تۇزەتۋلەردە ەسكەرىلگەنى – قۇپتارلىق جايت. مۇنداي پىكىرسايىستار سايلاۋشىلاردىڭ كانديداتتاردىڭ قايسىسى سايلانبالى لاۋازىمعا لايىقتىراق ەكەنىن ءادىل باعالاۋىنا مۇمكىندىك بەرىپ, ەل ىشىن­دەگى ءترايباليزمدى, ياعني رۋ مەن اتاعا بولى­نۋ­شىلىكتى بولدىرماۋعا دا سەپتىگىن تيگىزەرى داۋسىز.

سونىمەن قاتار بىزدىڭشە, اتالعان زاڭ جوباسىندا ءالى دە پىسىقتاي ءتۇسۋدى تىلەي­تىن نورمالار دا بار. ماسەلەن, سايلاۋدىڭ ماجوريتارلىق جۇيەسى بو­يىنشا ءبىر مانداتتى وكرۋگتە بولعان داۋىس بەرۋ نا­تيجەسىندە جەڭىسكە جەتكەن كانديداتتى انىقتاۋدىڭ ۇسىنىلىپ وتىرعان ءتاسىلىنىڭ دۇرىستىعى كۇمان تۋعىزادى. ناقتى ايتساق, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ, وبلىستار, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالار جانە استانا ءماسليحاتتارىنىڭ, اۋداندار مەن وبلىستىق ماڭىزى بار قالالار ءماسليحاتتارىنىڭ دەپۋتاتتارىن ءبىر مانداتتى سايلاۋ وكرۋگتەرى بويىنشا سايلاۋ كەزىندە داۋىس بەرۋگە قاتىسقان سايلاۋشىلاردىڭ ەڭ كوپ داۋىسىن العان كانديداتتى دەپۋتات بولىپ سايلاندى دەپ ەسەپتەۋ ۇسىنىلعان. ايتالىق, ەگەر ءبىر مانداتتى سايلاۋ وكرۋگى بويىنشا ءماجىلىس دەپۋتاتتىعىنا كانديداتتاردىڭ سانى 7-8 بولسا, سايلاۋشىلاردىڭ نەبارى 20 پايىزىنىڭ داۋىسىن العان, ياعني ەڭ كوپ داۋىس العان كانديدات جەڭىمپاز بولىپ تانىلۋى مۇمكىن. بىراق بۇل سايلاۋشىلاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ قالاۋىن بىلدىرگەن شەشىم بولىپ سانالا ما؟ بىزدىڭشە, سانالمايدى. سوندىقتان سەنات دەپۋتاتىن سايلاۋ كەزىندەگىدەي, ءبىر مانداتتى وكرۋگ بويىنشا ءماجىلىس پەن كەز كەلگەن دەڭگەيدەگى ءماسليحات دەپۋتاتىن سايلاۋ كەزىندە دە داۋىس بەرۋگە قاتىسقان سايلاۋشىلاردىڭ ەلۋ پايىزىنان استامىنىڭ داۋىسىن العان, ال قايتا داۋىس بەرۋ كەزiندە باسقا كانديداتپەن سالىستىرعاندا سايلاۋشىلاردىڭ كوپشiلiگiنىڭ داۋىسىن العان كانديدات دەپۋتات بولىپ سايلاندى دەپ ەسەپتەلگەنى ءجون.

ءبىر مانداتتى اۋماقتىق سايلاۋ وكرۋگتەرى بويىنشا پارلامەنت ءماجىلىسى جانە ءماسليحاتتار دەپۋتاتتارىنىڭ مانداتتارىن كەرى قايتارىپ الۋ ماسەلەسى دە پىكىرسايىس تۋدىرماي قويمايدى. مۇنداي قاتال شاراعا دەپۋتاتتىڭ سايلاۋشىلاردىڭ سەنىمىن جوعالتۋى, سونىڭ ىشىندە سايلاۋ الدىنداعى باعدارلامانى ورىنداماۋى نەگىز بولماقشى. دەپۋتاتتىڭ مانداتىن كەرى قايتارىپ الۋعا باستاما­شىلىق جاساۋ قۇقىعى ءتيىستى ءبىر مانداتتى ساي­لاۋ وكرۋگىنىڭ سايلاۋشىلارىنا بەرىل­مەكشى. مانداتتى كەرى قايتارىپ الۋعا باس­تا­ماشىلىق جاساۋدى دەپۋتات جۇمى­سىنىڭ ءبىرىنشى جىلىنىڭ سوڭىنا دەيىن جانە سوڭعى جىلىندا قولدانباۋ قا­راس­تىرىلعان. ارينە, بۇل نورما دەپۋتاتتىققا كانديداتتاردىڭ سايلاۋشىلارعا ورىندالمايتىن ۋادەلەر بەرىپ, پوپۋليزمگە ۇرىنۋىنا جول بەرمەۋ ءۇشىن ماڭىزدى ەكەنى ءشۇباسىز. بىراق دەپۋتات مانداتىن كەرى قايتارۋ حالىقارالىق تاجىريبەدە وتە سيرەك قولدانىلاتىنىن ەسكەرگەن ءجون. ەڭ باستىسى – اتالعان نورمانى ەلىمىز­دەگى دەموكراتيالىق وزگەرىستەرگە قارسى كۇش­تەردىڭ جاڭا قازاقستان ءھام ادىلەتتى قا­زاقستان ورناتۋعا ايانباي كۇش سالىپ جۇر­گەن شىن مانىندەگى حالىق قالاۋلىلارىن قۋدالاۋ قۇرالىنا اينالدىرۋىنا جول بەرىل­مەۋگە ءتيىس.

تۇيىندەي ايتساق, «قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسىنداعى سايلاۋ تۋرالى» كونستي­تۋتسيالىق زاڭعا قازىرگى زامان تالاپتارىنان تۋىنداعان ورىندى جاڭاشىلدىقتار ەنگىزىلمەكشى. ارينە, ءالى دە ويلانارلىق جايلار دا بارى انىق. ۇسىنىلىپ وتىرعان زاڭ جوباسىن الداعى ۋاقىتتا جان-جاقتى تالقىلاپ, جەتىلدىرە ءتۇسۋ – پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ قۇزىرىندا.