قارجى پيراميداسى: قاتايتىلعان زاڭ قورعان بولا ما؟

مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىر­ماسىنا سايكەس قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قولدانعان شارالاردىڭ ناتيجەسى بولار, وتكەن جىلى قارجى پيراميدالارىن قۇرۋ بويىنشا تىركەلگەن قىلمىستىق ىستەر سانى 160-قا دەيىن, ياعني 11,6 پايىزعا ازايىپتى. ارينە, مۇنىڭ ءوزى دە كوڭىل كونشىتەرلىكتەي كورسەتكىش ەمەس. الاياقتىقتىڭ وسىنداي تۇرىنەن, اسىرەسە شىمكەنت قالاسى «وق بويى وزا شاۋىپ», وزگە وڭىرلەرگە شاڭ قاپتىرىپ تۇر. ءۇشىنشى مەگاپوليستە الدىڭعى جىلى 61 قارجى پيراميداسى تىركەلگەن بولسا, بىلتىر ولاردىڭ سانى ەكەۋگە عانا, ياعني 59-عا دەيىن عانا كەمىپتى. ودان كەيىنگى ورىندا – اقتوبە وبلىسى. بۇل وڭىردە 2020 جىلى 16 قارجى پيراميداسى قۇرىل­عان بولسا, وتكەن جىلى ولاردىڭ سانى 43,8 پايىزعا ۇلعايىپ, 23-كە جەتىپتى. ءۇشىنشى ورىنداعى ال­­ماتى قالاسىندا تىركەلگەن قار­­جى پيراميدالارىنىڭ سانى الدىڭ­عى جىلمەن سالىستىرعاندا 28,6 پا­يىزعا, نەمەسە 14-تەن 18-گە دە­يىن كوبەيگەن. مۇنداي الاياقتىق قارا­عاندى (7-دەن 12-گە دەيىن) مەن اق­مولا (2-دەن 7-گە دەيىن) وبلىستارىن­دا دا كوبەيىپ كەتكەن. ال استانادا الدىڭعى جىلى – 11, بىلتىر 8 قارجى پيراميداسى قۇرىلعان.

وتكەن عاسىردا ادامزات تاري­حىن­داعى ەڭ ءىرى قارجى پيراميدا­لارىنىڭ ءبىرىن قۇرىپ, 3 ميلليون ادامعا زارداپ شەكتىرگەن امەري­كالىق بەرنارد مەدوفف 150 جىل­عا باس بوستاندىعىنان ايىرىلعان بولسا, الاياقتىعى ودان دا اسىپ ءتۇسىپ, 15 ميل­ليون ادامدى زار ەڭىرەتكەن رەسەيلىك سەرگەي ماۆ­رودي تەمىر توردىڭ ارعى جاعىندا نەبارى 4,5 جىل عانا وتىرعان ەكەن. ءبىزدىڭ الاياق­تار دا زاڭى جۇمساق قازاقستان­دا اقش-تاعىداي اسا قاتال جازاعا تار­­تىلمايتىندى­عىن ءبىلىپ, تاي­راڭداي باسىپ جۇر­گەن سياقتى. سەبەبى وسىعان دەيىن قىلمىستىق كودەكس­تىڭ 217-بابىنا سايكەس قارجى پيراميداسىن ۇيىمداستىرعانى جانە وعان نەمەسە ونىڭ قۇرىلىمدىق بو­لىمشەسىنە باسشىلىق ەتكەنى ءۇشىن قىلمىسكەردىڭ مۇلكى تاركىلەنىپ, 3 مىڭ ايلىق ەسەپتiك كورسەتكiشكە دەيiنگi مولشەردە ايىپپۇل سالۋعا, نە 800 ساعاتقا دەيىنگى مەرزىم­گە قوعامدىق جۇمىستارعا تارتۋ­عا, نە 3 جىلعا دەيiنگi مەرزiمگە باس بوستاندىعىن شەكتەۋگە, نە سول مەرزiمگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا جازا كەسىلىپ كەلدى. ال قىلمىستىق توپ جاساعان, سونداي-اق اسا ءىرى مولشەردە اقشانى نەمەسە وزگە م ۇلىكتى تارتا وتىرىپ جاسال­عان جانە مەملەكەتتiك فۋنكتسيالاردى ورىنداۋعا ۋاكiلەتتiك بەرىلگەن ادام نە وعان تەڭەستiرiلگەن ادام نە جاۋاپتى مەملەكەتتىك لاۋازىمدى اتقاراتىن ادام جاساعان قارجى پيراميداسى ءۇشىن قىلمىسكەرلەر­دىڭ مۇلكى تاركىلەنىپ, 5 جىلدان 10 جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى قا­راستىرىلعان-دى. ءىس جۇزىندە «قازاق­ستاندىق ماۆروديلەردىڭ» كوبى ءارى سالعاندا 5-6 جىلعا عانا باس بوستاندىعىنان ايىرى­لىپ كەلدى. ماسەلەن, جۋىردا نۇر-سۇلتان قالاسى سارىارقا اۋدا­نىنىڭ №2 سوتى 1,5 جىل بويى الاياقتىقپەن اينالىسقان «استانا راۋشان كاسساسى اينالى­مى» قارجى پيراميداسى باسشى­لارىنىڭ ارقايسىسىنا 5 جىل باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسىن تاعا­يىنداعانى ءمالىم.

بۇعان قوسا, قوعامدا قارجى پيراميداسىن جارنامالايتىن ادام­دارعا قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك قا­راستىرىلماعانى سىنعا الىنىپ كەلدى. قارجى پيراميدالارىنىڭ جارناماسى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك تەك اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشى­لىق تۋرالى كودەكستىڭ 150-بابىندا كوز­دەلگەن بولاتىن. وندا قارجى پيراميداسى قىزمەتiنiڭ جارناماسىن شىعارۋ, تاراتۋ جانە ورنالاستىرۋ 3 ايعا دەيiنگi مەرزiمگە بۇقارا­لىق اقپارات قۇرالىنىڭ شىعارى­لۋىن (ەفيرگە شىعۋىن) توقتاتا تۇرىپ, جەكە تۇلعالارعا – 150, لاۋازىمدى ادامدارعا – 170, شاعىن كاسiپكەرلiك سۋبەكتi­لە­رiنە نەمەسە كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمدارعا – 200, ورتا كاسiپ­كەرلiك سۋبەكتiلە­رiنە – 300, iرi كاسiپكەرلiك سۋبەكتiلە­رiنە 600 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش ­مول­شەرiندە ايىپ­پۇل سالۋعا اكە­لىپ سوعا­دى دەپ كورسەتىل­گەن. وسى باپ بو­يىنشا كەيىنگى 3 جىلدا نەبارى 4 ادام اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك­كە تارتىلعان. جەڭىل جازا قارجى پيراميدالارى جارنامالارىنىڭ جولىن كەسە الماعان. سول سەبەپتى وسىن­داي الاياقتىقتى حالىققا تانىمال ادامدار, سونىڭ ىشىندە ونەر ادامدارى ناسيحاتتاعان دەرەكتەر كوبەيىپ كەت­كەن. مۇنىڭ ءوزى قارجىلىق جانە قۇ­قىقتىق ساۋا­تى تومەن ادامداردىڭ الاياقتارعا كوپتەپ الدانۋىنا اكەلىپ سوقتىرعان.

زارداپ شەگۋشىلەردىڭ قايسىبىرىن ءتىپتى ءوزىن ءوزى ورتەپ جىبەرۋگە دەيىن جەتكىزگەن وسى كەلەڭسىز قۇبىلىس­پەن كۇرەستى كۇشەيتۋ ماق­ساتىن­دا پارلامەنتتىڭ ءبىر توپ دەپۋ­تاتى «قا­­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەي­­­بىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە قار­جى­لىق (ينۆەس­تيتسيالىق) پيرا­مي­­دالاردىڭ قىزمەتىنە قار­سى ءىس-قي­مىل ماسەلەلەرى بويىنشا وزگە­رىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋ­رالى» زاڭ جوباسىن ازىرلەۋگە باس­تا­ماشىلىق جاساعان بولاتىن. بۇل ماڭىزدى قۇجات ءماجىلىس پەن سەناتتا تالقىلانعاننان كەيىن وعان مەملەكەت باسشىسى بيىلعى 12 شىل­دەدە قول قويدى. اتالعان زاڭ ار­قىلى قىلمىستىق كودەكستىڭ 217-بابىندا قارجى پيراميداسىن قۇرۋشىلارعا كوزدەلگەن جازالار ءبىرشاما قاتايتىلىپ, ونى جار­نامالاۋشىلارعا دا جاۋاپتىلىق بەلگىلەندى. ناقتى ايتساق, قارجى پيراميداسىن قۇرۋ, ياعني جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ سالعان اق­شاسىن قايتا ءبولۋ ارقىلى ءبىر قاتىسۋشىلاردى باسقالاردىڭ جارنالارى ەسەبىنەن بايىتۋ جونىندەگى قىزمەتتى ۇيىمداستىرعانى, سول سياق­تى قارجى پيراميداسىنا نەمەسە ونىڭ قۇرىلىمدىق بولىم­شە­سىنە باسشىلىق ەتكەنى ءۇشىن قىل­مىس­كەرلەردىڭ مۇلكى تəركىلەنىپ, 1000-نان 3 مىڭ ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشكە دەيىنگى مولشەردە ايىپپۇل سالۋعا, نە 1200 ساعاتقا دەيىنگى مەرزىمگە قوعامدىق جۇ­مىس­تارعا تارتۋعا, نە 5 جىلعا دە­يىنگى مەرزىمگە باس بوستاندى­عىن شەكتەۋگە, نە سول مەرزىمگە باس بوس­تاندىعىنان ايىرۋعا جا­زالانادى. ال قىلمىستىق توپ جاساعان, سون­داي-اق اسا ءىرى مول­شەردە اقشا نەمەسە وزگە دە م ۇلىكتى تارتا وتىرىپ جا­سالعان, نە اۋىر زارداپتار­عا الىپ كەل­گەن جانە مەم­لەكەتتiك فۋنك­تسيا­­لاردى ورىن­داۋعا ۋاكiلەتتiك بە­رىلگەن ادام, نە وعان تەڭەستiرiلگەن ادام نە جا­ۋاپ­تى مەملەكەتتىك لاۋازىمدى ات­قاراتىن ادام جاساعان قار­جى پيراميداسى ءۇشىن مۇلكى تاركىلەنىپ, 5 جىلدان 12 جىلعا دە­يىن­گى مەرزىمگە باس بوستاندىعىنان ايى­رۋ جازاسى بەلگىلەندى. بۇدان بولەك, قىلمىستىق كودەكسكە مى­نا­­داي جاڭا 217-1-باپ ەنگىزىلدى: «قار­جى­لىق (ينۆەستيتسيالىق) پيراميدانى جار­ناما­لاۋ 1. قار­جىلىق (ين­­­ۆەستيتسيالىق) پيراميدا­­نى جار­­نامالاۋ, ياعني ايتارلىق­تاي زا­لال كەلتىرە وتىرىپ, اقپا­رات­تى جاريا تۇردە نەمەسە بۇقارا­لىق اق­پارات قۇرالدارىن نەمەسە ەلەكتروندى اقپاراتتىق رەسۋرستار­دى پايدالانا وتىرىپ, ادام­داردى وعان تارتۋعا الىپ كەلگەن جەكە جəنە تىكە­لەي تاراتۋ – مۇلكى تəركى­لەنىپ, 2 مىڭ ايلىق ەسەپتىك كور­­سەت­كىشكە دەيىن­گى مول­شەردە ايىپ­­پۇل سالۋعا, نە سول مولشەردە تۇزەۋ جۇ­مىس­تا­رىنا, نە 600 سا­عاتقا دەيىنگى مەرزىمگە قو­عام­دىق جۇ­مىستارعا تارتۋعا, نە 2 جىل­عا دە­يىنگى مەرزىمگە باس بوس­تان­دىعىن شەك­تەۋگە, نە سول مەر­زىم­­­گە باس بوس­تان­دىعىنان ايىرۋعا جا­زالانادى.

2. وسى باپتىڭ ءبىرىنشى بولىگىندە كوز­دەلگەن: 1) ادامدار توبى, الدىن الا ءسوز باي­لاسۋ ارقىلى ادامدار تو­بى جاساعان; 2) بىر­نەشە رەت جا­سال­عان; 3) ادام ءوزىنىڭ قىز­مەت بابىن پاي­دالانا وتىرىپ جاساعان ءىس-əرە­­كەت – مۇلكى تəركىلەنىپ, بەلگىلى ءبىر لاۋا­زىم­داردى اتقارۋ نەمەسە بەلگىلى ءبىر قىز­مەت­پەن اينالىسۋ قۇ­قى­عىنان 3 جىلعا دەيىن­گى مەرزىمگە ايىرا وتىرىپ, 4 جىلعا دەيىن­گى مەرزىمگە باس بوستاندى­عىن شەكتەۋ­گە, نە سول مەر­زىمگە باس بوستان­دىعى­نان ايىرۋعا جازالانادى».

وسىلايشا, قاتايتىلعان زاڭ, ءبىزدىڭ ويىمىزشا, قارجى پيراميدالارىن قۇرۋ­شىلارمەن كۇرەستى, اسىرەسە قارجى پيراميداسىن جارنامالاۋمەن كۇرەستى كۇشەيتە تۇسۋ­گە مۇمكىندىك تۋعىزادى. تەك قار­جى پيراميدالارىن قۇرعان قىلمىس­تىق توپ مۇشەلەرىنە قولدانىلا­تىن جازانىڭ جوعارعى شەگى 12 جىل­عا دەيىن ۇلعايتىلعانىمەن, تومەنگى شەگى بۇرىنعىشا 5 جىل بولىپ قال­دىرىلعانى كوڭىلىمىزگە قونىڭ­قىرامايدى. وسى زاڭنىڭ جوباسىن جاساعان پارلامەنت دەپۋتاتتارى ءبىزدىڭ كەيبىر سۋديالارىمىز قارجى پيراميداسىن قۇرعان الاياق­تاردى كورگەندە اسا ىزگىلىگى مەن اياۋشىلى­عى ۇستاپ كەتىپ, ولارعا جازا­نىڭ تومەنگى شەگىن بەرگىسى كەلىپ تۇرا­تى­نىن ەسكەرمەگەن سەكىلدى. البەتتە, بۇل پىكىرىمىزدىڭ دۇرىس-بۇرىستىعىن ال­داعى ءومىر كورسەتە جاتار.