ءاربىر مەملەكەتتىڭ دامۋىندا تاعدىرشەشتى كەزەڭدەر بولادى. جاڭا مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردى قالىپتاستىرىپ, ءبىرتۇتاس ەل بولۋدىڭ ماقسات-مۇراتىن پرەزيدەنت ءوزىنىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىنان بەرى ايتىپ كەلەدى. الداعى اسۋلارىمىزدىڭ ناقتى قادامدارىن مەملەكەت باسشىسى بيىلعى جولداۋىندا تاعى ءبىر رەسمي تۇردە ناقتىلادى.
تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 30 جىلىنداعى تابىستار العا جەتەلەسە, ال ۋاقتىلى شەشىلمەگەن قايشىلىقتار ساياسي پروبلەماعا اينالدى. ساياساتتاعى پروبلەما دەگەنىمىز – تۋىنداعان جاعدايلاردى وڭتايلى جانە ۋاقتىلى شەشۋگە قوعامدىق دەڭگەيدە ءوزارا كەلىسىمگە كەلە الماۋ. كەلىسپەۋشىلىكتىڭ سەبەپتەرىنە: ساياسي جۇيەنىڭ تۇيىقتالۋى, ەكونوميكانىڭ السىزدەنۋى, الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ ۇزاق جىلدار دۇرىس رەتتەلمەۋى, حالىقتىڭ ساياسي پروتسەستەردەن, ساياسي شەشىم قابىلداۋدان شەتتەتىلۋى جاتادى. بۇنى قوعامدىق كەلىسىم مۇشەلەرىنىڭ قۇقىقتارىنىڭ قاقتىعىسى دەپ تە ايتۋعا بولادى. تەوريا بويىنشا قوعامدىق دەڭگەيدە كەلىسىمگە قاتىسۋشىلار بيلىكتى بىردەي بولىسە السا عانا دەموكراتيانى سەزىنە الامىز. ول ءۇشىن ءار ادام ءوز قۇقىعىن كوپشىلىكتىڭ مۇددەسى جولىندا شەكتەي الۋى ءتيىس. ءبىزدىڭ جاعدايدا الەمدىك جانە 30 جىلدىق ءومىر تاجىريبەمىزدى ساۋاتتى ۇيلەستىرە وتىرىپ, جاڭا باعىتتارىمىزدى انىقتاۋعا بەت قويعاندا عانا بيلىك پەن حالىق اراسى بارىنشا جاقىنداي تۇسەدى. جىل باسىنداعى قاڭتار قاقتىعىسىنىڭ ساباقتارى وسىعان سايادى. ول ساباقتاردى قازىردەن جۇرەكپەن سەزىنىپ, ەل باسقارۋدا باستى نازاردا ۇستاماساق, ونىڭ زاردابى بۇدان دا زور بولاتىنىن جوققا شىعارۋ قيىن. وتكەننىڭ قايسىسىنىڭ ءالى كۇنگە قۇرمەتكە لايىق ەكەنىن, ال ءومىرىمىزدى جەڭىلدەتۋ ءۇشىن قايسىسىنان قۇتىلۋ قاجەتتىگىن انىقتاۋعا سالاۋاتتى ساراپتاۋلار جاساۋ قاشاندا وزەكتى.
ادامزاتتىڭ بۇكىل ءومىر ءسۇرۋ جولىندا, بيلىكتىڭ, حالىقتىڭ باقىلاۋىندا بولۋى وتە وزەكتى ماسەلە رەتىندە قاراستىرىلادى. ءوز كەزەگىندە مەملەكەت ماجبۇرلەۋگە نەگىزدەلگەن بيلىك مونوپولياسىن يەمدەنە الادى. قوعام مۇددەسىنە قاجەت بولسا, ادىلەتتىلىكپەن كۇش قولدانۋعا بارۋى ىقتيمال. جىل باسىندا ەلدىگىمىزگە قاۋىپ تونگەندە وسىنداي ءىس-قيمىلعا بارۋ ارقىلى ىشكى تۇراقتىلىقتى ساقتاپ قالدىق. بىراق ادامداردى قورقىتپاۋ كەرەك, سەندىرۋ, سەنىم ارتۋى قاجەت. ياعني, بيلىك تەك قارۋلى كۇشتەرگە ەمەس, حالىقتىڭ قولداۋىنا باسىمدىق بەرگەنى دۇرىس. سوندا بيلىك پەن حالىق اراسىندا ءوزارا سەنىم كۇشەيەدى. جولداۋدىڭ نەگىزگى مازمۇنىن قۇراعان, ساياسي ۇستانىمدارىمىزدى جاڭعىرتۋ, وسى باعىتتاردى كوزدەيدى.
ەلىمىزدەگى ساياسي جاڭعىرتۋ ءىسى ادال ءارى ءادىل «ويىن ەرەجەسىن» قالىپتاستىرۋدى ماقسات تۇتادى. بۇل ايتۋعا وڭاي تۇسىنىك. «ادىلدىك دەگەنىمىز بارلىق جەردە, بارىمىزگە ورتاق قۇندىلىق پا؟» دەگەن سۇراق ادامزاتپەن بىرگە كەلە جاتىر. كەزىندە ءاليحان بوكەيحان ۇلى: «ادىلدىك جوق جۇرتتا بەرەكە-بىرلىك بولمايدى», دەپ وسيەتتەپ كەتكەن ەكەن. بۇنىڭ بارلىعى پرەزيدەنتتىڭ پروبلەمالاردى تۇجىرىمداپ, ءتيىمدى شەشىم قابىلداي الۋ جاۋاپكەرشىلىگىنە تىرەلەدى. مەملەكەت باسشىسى «ساياسي جاڭعىرۋ بولماسا, ەلىمىزدى ورنىقتى دامىتۋ, اۋقىمدى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق وزگەرىس جاساۋ مۇمكىن ەمەس», دەپ ءدال تۇجىرىم جاسادى. ياعني, بارلىق باستامالار ساياساتتاعى ماڭىزدى پروبلەما – كونفليكتىنى باسقارا ءبىلۋدى وڭتايلى شەشۋى ءتيىس.
وسىنداي كەلەلى ساراپتامالار نەگىزىندە جان-جاقتى حالىقتىق تالقىلاۋعا مۇمكىندىك جاسالىنىپ, مەملەكەتىمىزدىڭ ساياسي جۇيەسىن رەفورمالاۋدىڭ قۇقىقتىق بازاسىن جەتىلدىرۋ قولعا الىندى. پرەزيدەنت 5 ماۋسىمعا «اتا زاڭىمىزعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلاردى قابىلدايسىز با؟» دەگەن تۇجىرىمداعى ساۋال قويىلىپ, جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋم وتكىزۋدى جاريالادى. بۇل رەفەردۋم – ەلىمىزدەگى جيناقتالعان پروبلەمالاردى شەشۋگە قولداۋ مەن قارسىلىق بىلدىرۋشىلەر اراسىنداعى باسەكەنىڭ وڭتايلى شەشىمىن تابۋىنا ناقتى قادام. جالپىحالىقتىق تاڭداۋ ارقىلى مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ شىنايى دەموكراتيالىعىنا جول اشىلادى دەپ سەنەمىز. ءبىز تاۋەلسىز ەل رەتىندە حالىقتىڭ اتىنان باسقارۋ, حالىق ءۇشىن باسقارۋ كەزەڭدەرىنەن وتتىك, ەندى حالىقپەن باسقارۋعا مۇمكىندىگىمىز ارتادى. بۇقارا حالىقتىڭ بيلىككە ارالاسۋى, ساياسي شەشىمدەرگە تىكەلەي قاتىسا الۋدىڭ قۇقىقتىق نەگىزى ناقتىلانا تۇسەدى. ويتكەنى, كونستيتۋتسيا – بىرىنشىدەن, ادىلەتتىلىك, تەڭدىك ۇعىمىمەن تىعىز بايلانىستى. ەكىنشىدەن, تابيعي تەڭدىكتىڭ الدىڭعى قاتاردا بولۋىن راسىمدەيدى. دەگەنمەن, ءبىر ماسەلەدەگى تەڭدىك, ەكىنشى ماسەلەدە تەڭسىزدىك تۋدىرۋى مۇمكىندىگىنە بايلانىستى, ءاربىر باپ بويىنشا كوزقاراستار تارتىسى تۋىنداۋى زاڭدىلىق. تابيعي قۇقىقتارىمىزعا سۇيەنىپ ءبىر-بىرىمىزبەن تەڭبىز دەپ ساناعانمەن, ونىڭ ناقتى كورىنىسى كونستيتۋتسيادا بەكىتىلەدى. سوندىقتان دا رەفەرەندۋم وتكىزۋدىڭ وزىندىك جاۋاپكەرشىلىگىن بارشامىز سەزىنگەنىمىز ءجون. پرەزيدەنت باستامالارىنىڭ قوعامدىق قاتىناستاردى بارىنشا ادىلەتتىلىككە جاقىنداتۋىنا اشاتىن مۇمكىندىكتەرىن سەزىنە الساق قانا وڭ ناتيجەلەرگە جەتەمىز.
زاڭنىڭ دۇرىس بولۋى – ادىلەتتىلىك قاسيەتتىڭ ساياسي فورماسى. كونستيتۋتسياعا ەنگىزۋگە ۇسىنىلعان وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار وسى باعىتتى كوزدەيتىنى انىق بايقالۋدا. ونىڭ ناقتى كورىنىستەرىنە پرەزيدەنت قۇزىرەتىنىڭ شەكتەلىپ, پارلامەنت پەن جەرگىلىكتى ءماسليحاتتار قۇقىعىنىڭ كەڭەيتىلۋى, سايلاۋ پروتسەسىن دامىتۋ ت.ب جاتادى. ەندەشە, بيلىك تارماقتارىنىڭ اراسىنداعى جاڭا قاتىناستار – ءوزارا تارتىسقا, ءبىر-ءبىرىن تەجەمەلىك تەتىگى – تەكە-تىرەسكە اينالماسىن دەيىك. ارينە, بۇل رەفورما دا كەز كەلگەن جاعدايدىڭ ءدال ورتاسىن بىلدىرەدى دەپ ايتا المايمىز. ەش ۇرپاق ءوز زاڭدارى ارقىلى بولاشاقتاعى ۇرپاقتى وزىنە باعىندىرا المايتىنى تاريحتان بەلگىلى. ۋاقىت وتە كەلە ءالى دە تەرەڭدەي تۇسەتىن بولامىز. رەفەرەندۋم قورىتىندىسىنىڭ ەلدە كونستيتۋتسيالىق جانە ساياسي-الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ قاۋقارى جوعارى بولعانى ماڭىزدى. بيلىك ينستيتۋتتارىن زاڭدارمەن وزگەرتەرمىز, ال سانانى وزگەرتۋ كوپ جىلدى تالاپ ەتەدى. وسىندايدا كونفۋتسيدىڭ «ەلدىڭ باسىندا قانشا ءادىل بيلەۋشى تۇرسا دا, بىرنەشە ۇرپاق الماسپاي ەلدىڭ ساناسى, مادەنيەتى جاڭارمايدى» دەگەنى ەرىكسىز ەسىمىزگە تۇسەدى.
الەمدەگى گەوساياسي ويىنداردا جەڭىسكە جەتۋگە اركىمنىڭ تالاسى بار. ءبىز سوعان قانشالىقتى شىداس بەرەمىز؟ قايسىسىنا اقىلىمىز بەن ايلامىز جەتەدى؟ دايىندىعىمىز قانشالىقتى؟ بۇل سۇراقتار ءبارىمىزدى تولعاندىرۋى ءتيىس. قازىرگى باسىمىزدان وتكىزىپ جاتقان كۇرەس زاڭى – ءوز-ءوزىمىزدى ساقتاۋ ينستينكتىن ارتتىرۋدى تالاپ ەتۋدە. سوندىقتان دا, تاۋەلسىزدىگىمىزدى ساقتاپ, ۇلتتىق بىرەگەيلىگىمىزدىڭ نەگىزىن نىعايتىپ, ەلىمىزدى جاڭعىرتۋ جولىندا ۇيىسۋىمىز وتە ماڭىزدى. باس-باسىمىزعا بي بولىپ, ەلدىڭ ىعىرىن شىعارماي, تالاسپاي ءوزارا جاراسساق قانا جەتىستىككە جەتەمىز.
ۇلكەن ۇمىتپەن, زور سەنىممەن باستالعان جاڭا قازاقستان جولىنداعى بەرەكە-بىرلىگىمىز نىعايا بەرسىن دەسەك, بارلىعىمىز رەفەرەندۋمعا بەلسەنە ات سالىسقانىمىز ءجون.
ناۋرىزباي بايقاداموۆ,
قىزىلوردا وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ حاتشىسى,
تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى