حالقىمىز ءۇشىن اتا-بابامىز اق نايزانىڭ ۇشىمەن, اق بىلەكتىڭ كۇشىمەن قورعاپ, ۇرپاعىنا ميراس ەتكەن, الاش ارىستارى مەملەكەتتىك شەكاراسىن ايقىنداپ العان, جۇمابەك تاشەنوۆ سىندى ارىستان جۇرەكتى ەر باسىن بايگەگە تىگىپ, اراشا تۇسكەن تۋعان جەرىمىزدەن قاسيەتتى دە قىمبات ەشتەڭە جوق.
الايدا وسى اقيقات شىندىق جەتە ەسكەرىلمەي, قازىرگى نەگىزگى زاڭىمىز – كونستيتۋتسيادا جەر – مەملەكەت مەنشىگى دەپ جازىلعاندىقتان, 2016 جىلى كەيبىر جوعارى لاۋازىم يەلەرى ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى جەرىنىڭ ءبىر بولىگىن حالىقتىڭ پىكىرى مەن رۇقساتىن سۇراماي-اق اۋكتسيون ارقىلى ساۋداعا سالۋعا ارەكەتتەنگەن بولاتىن. بىراق ونداي جۇگەنسىزدىككە حالىق جاپپاي نارازىلىق تانىتىپ, اتا زاڭدا كورسەتىلگەنىندەي, شىنايى بيلىك يەسى كىم ەكەنىن كورسەتكەن-ءدى. جاڭا تاريحىمىزدا «جەر ميتينگىلەرى» دەگەن اتاۋمەن قالعان سول وقيعادان سوڭ ۇلتتىق ەكونوميكا جانە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلەرى وتستاۆكاعا كەتىپ, جەر كودەكسىنىڭ كەي باپتارىنا بەس جىلعا موراتوري جاريالانعان. ال وتكەن جىلى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن شەتەلدىكتەرگە جانە شەتەل كومپانيالارىنا ساتۋعا جانە جالعا بەرۋگە تىيىم سالعان زاڭ قابىلدانىپ, ەلىمىزدەگى ەڭ ماڭىزدى ماسەلەگە نۇكتە قويىلدى.
ەندى, مىنە, مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ بيىلعى جولداۋىنا سايكەس كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلەتىن تۇزەتۋلەردىڭ قاتارىنا قوعام مەن مەملەكەت ءۇشىن اسا ماڭىزدى جەرگە يەلىك ەتۋ ماسەلەسىن تۇپكىلىكتى شەشۋدى دە قوسىپ وتىر. «جەردىڭ جانە تابيعي رەسۋرستاردىڭ يەسى حالىق دەگەن نورمانى كونستيتۋتسيادا ءبىرجولا بەكىتۋدىڭ ساياسي ءمانى زور بولماق جانە بولاشاقتا بۇل ماسەلەنى ءارتۇرلى تۇسىندىرۋگە جول بەرىلمەۋى كەرەك. وسىعان بايلانىستى, نەگىزگى زاڭنىڭ 6-بابىن مىناداي رەداكتسيادا بەرۋ ۇسىنىلادى: «جەر جانە ونىڭ قويناۋى, سۋ, وسىمدىكتەر جانە جانۋارلار الەمى, باسقا دا تابيعي رەسۋرستار حالىققا تيەسىلى. مەملەكەت حالىق اتىنان مەنشىك يەلىگىن جۇرگىزۋگە قۇقىلى», دەدى پرەزيدەنت كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ جونىندەگى كەڭەستە. وسىلايشا, جاڭا قازاقستان قۇرۋ جولىندا تاعى ءبىر ادىلەتتى دە تاريحي شەشىم قابىلدانباقشى. ول كەلەشەكتە جەرگە قاتىستى كەز كەلگەن رەفورما حالىق پىكىرىمەن ساناسۋ ارقىلى عانا جۇرگىزىلەتىنىنە كەپىلدىك بەرمەك.
وكىنىشكە قاراي, كەزىندە ەل پىكىرى ەسكەرىلمەي, «مەملەكەت دەگەن – مەنمىن» دەپ سانايتىن مەنمەن شەنەۋنىكتەردىڭ وي-پيعىلىنا ساي قابىلدانعان جەر كودەكسىنە سايكەس جۇرگىزىلگەن رەفورمالار, شىنداپ كەلگەندە, بۇقارا حالىقتىڭ ەمەس, ات توبەلىندەي از توپتىڭ مۇددەسىن كوزدەگەن بولىپ شىقتى. ولار – سىرتتارىندا جەرگىلىكتى جانە ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جوعارى لاۋازىمدى شەنەۋنىكتەرى تۇرعان لاتيفۋنديستەر.
وسى ماسەلەگە مەملەكەت باسشىسى 2019 جىلعى 2 قىركۇيەكتە جاريالاعان العاشقى جولداۋىندا نازار اۋدارىپ: «مەملەكەتتەن جەردى تەگىن جالعا الۋ قۇقىعىنا يە بولعانداردىڭ كوپشىلىگى جەردى يگەرمەي, بوسقا ۇستاپ وتىر. ەلىمىزدە ء«شوپ قورىعان ءيتتىڭ» كەبىن كيگەن «لاتيفۋنديستەر» كوبەيىپ كەتتى. پايدالانىلماي جاتقان اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن قايتارىپ الاتىن كەز كەلدى. جەر – ءبىزدىڭ ورتاق بايلىعىمىز جانە ونى كىم يگەرسە, سوعان تيەسىلى بولۋعا ءتيىس. ۇكىمەت پەن پارلامەنت وسى تۇيتكىلدى رەتتەۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىن ۇسىنۋى كەرەك. بۇل – وتە ماڭىزدى ماسەلە. مۇنى شەشپەي, وتاندىق اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ ساپالى دامۋى مۇمكىن ەمەس», دەگەن بولاتىن.
ارادا وتكەن ەكى جىلدان استام ۋاقىت ىشىندە ورتالىق ۋاكىلەتتى ورگان – اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا وراي اتقارعان ءىسى كوڭىل كونشىتپەيدى. وسىعان وراي مەملەكەت باسشىسى جەر مەن لاتيفۋنديستەر ماسەلەسىنە ۇكىمەتتىڭ بيىلعى 8 اقپاندا وتكەن كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا تاعى دا نازار اۋدارىپ: «مەن بوس جاتقان جايىلىمدىق جەرلەردى تەزىرەك قايتارىپ الىپ, ونى اۋىل تۇرعىندارىنا بەرۋدى تاپسىرعان بولاتىنمىن. قازىر حالىق ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزى بار جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر. بىراق بۇل جەردە دە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مەن اكىمدىكتەر كوزبوياۋشىلىققا جول بەرگەن. مينيسترلىك جايىلىمدىق جەردىڭ تاپشىلىعى 6,8 ميلليون گەكتارعا نەمەسە 32 پايىزعا ازايدى دەپ مالىمەت بەرىپ وتىر. بۇل شارۋا قوجالىقتارىمەن مەموراندۋمعا قول قويۋدىڭ جانە ەلدى مەكەندەردىڭ اۋماعىن كەڭەيتۋدىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولدى. الايدا باس پروكۋراتۋرانىڭ تەكسەرىسى كورسەتكەندەي, بىرقاتار وڭىردە جايىلىمدىق جەردىڭ تاپشىلىعى ءالى دە ازايماعان. اقمولا, اتىراۋ جانە قوستاناي وبلىستارىندا اۋىل تۇرعىندارىنا مالىن فەرمەرلەردىڭ جەرىنە جايۋعا رۇقسات بەرىلەدى دەگەن جالعان مەموراندۋم جاسالعان. شىن مانىندە, جايىلىمدىق جەردىڭ تاپشىلىعى قاعاز بەتىندە عانا ازايعان. بۇدان بولەك, ايماقتار حالىقتىڭ جايىلىمعا دەگەن سۇرانىسىن تومەندەتىپ كورسەتە باستاعان. ۇكىمەت نەگە بۇعان كوز جۇما قاراپ وتىر؟ مۇنداي ارەكەتتەر اۋىل حالقىنىڭ نارازىلىعىن ورشىتپەسە, كەمىتپەيدى. ۇكىمەتكە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارمەن بىرلەسىپ, وسى ماسەلەنى تۇبەگەيلى شەشۋدى تاپسىرامىن.
جەردى ۇتىمدى پايدالانۋداعى ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ ءبىرى – ونىڭ ءبىر قولعا شوعىرلانۋىنا جول بەرمەۋ. مەن بۇل تۋرالى ايتقانمىن. بۇگىن ناق جەردى كوبىرەك الىپ, ينۆەستيتسيا سالماي, ءونىمسىز شوعىرلاندىرۋ جايلى ايتپاقپىن. بىرقاتار وڭىردە ءماسليحاتتاردىڭ شەشىمدەرىمەن جەر تەلىمدەرىنىڭ مولشەرلەرى عىلىمي-نەگىزدەۋ ءتاسىلىنسىز بەكىتىلگەن: اتىراۋ وبلىسىندا – 98 مىڭ گەكتار, الماتى وبلىسىندا – 96 مىڭ گەكتار, شىعىس قازاقستان وبلىسىندا – 69 مىڭ گەكتار. سول-اق ەكەن, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ءبىر قولعا 98 مىڭ گەكتار اۋىلشارۋاشىلىق جەرىن بەرۋگە رۇقسات ەتەتىن قاۋلى جوباسىن ازىرلەي قويدى. بۇل شامادان تىس جەرگە يە ادامداردىڭ قازىرگى يەلىگىن بەكىتۋ, ياعني نورماتيۆتىك بازا رەتىندە ايقىنداۋ ارەكەتى سياقتى كورىنەدى», دەدى. ءسويتىپ, مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, لاتيفۋنديستەرگە «بۇيرەكتەرى بۇرىپ تۇرعان» اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى باسشىلارىنىڭ شىن نيەتتەرى اڭعارىلىپ قالدى.
لاتيفۋنديستەر قاتارى, اسىرەسە بوس جەرلەرى كوپ سولتۇستىك وڭىرلەردە قالىڭ ءتارىزدى. جەر قاتىناستارىنا قۇزىرەتى ءجۇرىپ تۇرعان جەرگىلىكتى شەنەۋنىكتەر ءوز جاقىندارىنىڭ اتتارىنان شارۋا قوجالىقتارى مەن سەرىكتەستىكتەر قۇرىپ, ءبىر كەزدە يەسىز قالعان جەرلەردىڭ ءبارىن «كەلەشەكتە نە ەگىن ەگەرمىز, نە ساتىپ پايدا تابارمىز» دەگەن پيعىلمەن وزدەرىنە الا بەرگەن كورىنەدى. ولاردىڭ ىشىندە جالعا الۋ قۇقىعىمەن العان مىڭداعان گەكتار القاپقا ءالى كۇنگە ەشتەڭە وسىرمەي, تەككە ۇستاپ وتىرعاندارى دا بار.
جۋىردا مەملەكەت باسشىسىنىڭ بىلتىرعى جولداۋىندا ۇكىمەتكە سولتۇستىك وڭىرلەرگە بيزنەسپەن اينالىسقىسى كەلەتىن ازاماتتاردىڭ دا كوشۋىنە جاعداي جاساۋ, ولارعا اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىسۋ ءۇشىن جەر تەلىمدەرىن بەرۋ تۋرالى تاپسىرما بەرگەنىن بىلگەندىكتەن, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا بارىپ قايتقان ءبىر تانىس كاسىپكەر بىرنەشە اۋداننىڭ اكىمدەرىنەن كارتوپ وسىرۋمەن اينالىسۋ ءۇشىن 500 گەكتار جەر سۇراپ, الا الماعانىن ايتىپ قىنجىلدى. «بوس جاتقان جەر جوق دەي المايمىز, بىراق ءبارىنىڭ زاڭدى جالداۋشىسى بار. سولاردان جالداۋ قۇقىعىن ساتىپ الۋىڭىزعا بولادى...», دەپ شىعارىپ سالىپتى جەرگىلىكتى شەنەۋنىكتەر...
جالپى, قازىر قىزىلجار وڭىرىندە جەر داۋى ءورشىپ تۇر. اسىرەسە جەرى شۇرايلى ايىرتاۋ جانە عابيت مۇسىرەپوۆ اتىنداعى اۋدانداردا. وزدەرىنە تيەسىلى جەر ۇلەستەرىنەن ءارتۇرلى سەبەپپەن ايىرىلىپ قالعان بىرقاتار اۋىلدىڭ باس كوتەرەر ازاماتتارى بىلتىردان بەرى نارازىلىق جيىندارىن وتكىزىپ, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنان ادىلدىك ىزدەپ ءجۇر.
تۇيىندەي ايتساق, بۇگىندە ەلىمىزدىڭ جەر قاتىناستارى سالاسىندا قالىپتاسقان كۇردەلى جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ, جەر ماسەلەسىمەن ماقساتتى تۇردە اينالىسۋ ءۇشىن پرەزيدەنتكە تىكەلەي باعىناتىن دەربەس اگەنتتىك قۇرۋ كەرەك سياقتى. سەبەبى وسى سالادا ءتارتىپ ورناتۋعا اسا قۇلشىنىس تانىتپاي وتىرعان اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىندەگى شەنەۋنىكتەردىڭ شىن «سىرلارى» اشىلىپ قالدى.
...وتكەن عاسىر باسىندا رەسەيدە قازان رەۆوليۋتسياسىن جاساپ, بيلىكتى ءوز قولدارىنا العان بولشەۆيكتەر اۋىل حالقىن ءوز جاعىنا تارتۋ ماقساتىمەن «جەر – شارۋالارعا!» دەگەن ۇران تاستاعان-دى. كەلمەسكە كەتكەن كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا جۇزەگە اسپاي, تەك قاعاز جۇزىندە قالعان سول ماڭىزدى ۇران قازىرگى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ جاعدايىندا دا وزەكتىلىگىن ءالى جويعان جوق. وسى رەتتە پرەزيدەنتتىڭ باستاماسىمەن اتا زاڭعا جەرگە قاتىستى ەنگىزىلەتىن وزگەرىس جەردىڭ ناعىز يەلەرىن تابۋعا دا قولايلى مۇمكىندىك تۋعىزارى انىق.