پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوزىنىڭ «يگىلىك بارشاعا! ساباقتاستىق. ادىلدىك. ورلەۋ» اتتى سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا مەملەكەتتىگىمىزدىڭ مىقتى ىرگەتاسى – ادىلدىك, ال وعان اكەلەتىن ماڭىزدى باسىمدىقتاردىڭ ءبىرى – جەمقورلىقتى ءتۇپ-تامىرىمەن جويۋ ەكەنىن مالىمدەگەن بولاتىن. وسى باعىتتا مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن بىرقاتار پارمەندى شارا قابىلدانىپ, قوعامدىق ءومىردىڭ قاي سالاسىنا بولسىن دەندەپ ەنگەن قىلمىستى قۇبىلىستان قۇتىلۋعا كۇش سالىنىپ وتىر.
بۇل رەتتە, اسىرەسە, مەملەكەتتىك ورگاندار باسشىلارىنىڭ ءوز قاراماعىنداعى قىزمەتكەرلەردىڭ سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىس جاساعانى ءۇشىن جاۋاپتىلىعى ەنگىزىلگەنى, جەمقورلىعى ءۇشىن سوتتالعاندارعا شارتتى تۇردە مەرزىمىنەن بۇرىن بوساتۋ شاراسى قولدانىلمايتىن بولعانى جانە وندايلاردىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتتە جانە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردا جۇمىس ىستەۋىنە ءومىر بويى تىيىم سالىنعانى, كورسەتكەن قىزمەتىنە بايلانىستى مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرگە جانە ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرىنە سىيلىق الۋعا رۇقسات ەتىلمەيتىنى جۇرتشىلىقتىڭ كوكەيىندەگىنى ءدوپ باسقان ءارى شەنەۋنىكتەردىڭ كوبىن ويلانتىپ, «التىن كورىپ, جولدان تايعان پەرىشتەلەردىڭ» قاتارىن كەمىتۋگە ىقپالىن تيگىزگەن شەشىمدەر ەكەنى انىق. ماسەلەن, 2021 جىلعى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى ۇلتتىق باياندامادا كورسەتىلگەنىندەي, 2018 جىلى ەلىمىزدە 2375 سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىس تىركەلگەن بولسا, بۇل جونىندەگى كورسەتكىش 2019 جىلى – 2245-كە, 2020 جىلى – 2193-كە, ال وتكەن جىلى 1557-گە دەيىن ازايعان.
بىلتىر جاسالعان جەمقورلىق قىلمىستاردىڭ 1037-ءىن, ياعني 67 پايىزعا جۋىعىن سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى اشكەرەلەگەن. ىشكى ىستەر مينيسترلىگى – 326, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى – 72, پروكۋراتۋرا ورگاندارى – 68, ەكونوميكالىق تەرگەۋ قىزمەتى 53 جەمقورلىق قىلمىستى اشقان. بۇل مەملەكەت باسشىسىنىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىزمەتتى ءوز الدىنا دەربەس ۆەدومستۆو ەتىپ قۇرىپ, ونىڭ الدىنا كوررۋپتسيامەن ماقساتكەرلىكپەن كۇرەسۋ مىندەتىن قويعانى دۇرىس بولعانىن كورسەتسە كەرەك.
جەمقورلىق قىلمىستاردىڭ جالپى سانى جىلدان-جىلعا كەمىپ كەلە جاتقانى سۇيىندىرگەنىمەن, سونىڭ ىشىندەگى پاراقورلىقتىڭ ۇلەسى ازايماي تۇرعانى كۇيىندىرمەي قويمايدى. مىسالى, 2019 جىلى پارا بەرۋ مەن الۋعا قاتىستى 1089 قىلمىس اشكەرەلەنسە, وسى جونىندەگى كورسەتكىش 2020 جىلى – 1195-كە دەيىن شارىقتاپ كەتىپ, بىلتىر 1053-كە دەيىن تومەندەگەن. وتكەن جىلى جاسالعان بارلىق جەمقورلىق قىلمىستىڭ 67 پايىزعا جۋىعى پاراقورلىققا قاتىستى ەكەن. مۇنىڭ ءوزى كۇنى وتكەن كەڭەس زامانىندا ايتىلعان «باستىققا بارا بەرمە, پارا بەر» دەگەن ءسوزدىڭ ءالى دە ءمانىن جوعالتپاعانىن اڭعارتادى. سوندىقتان دا انتيكوردىڭ قازىرگى تاڭداعى باستى مىندەتى – پاراقورلىقپەن كۇرەستى كۇشەيتۋ بولۋعا ءتيىس.
سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىزمەت وتكەن جىلى جۇيەلى سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ 82 دەرەگىن جانە 3 ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتى (ۇقت) اشكەرەلەگەن. 2020 جىلى بىردە-ءبىر ۇقت قۇرىقتالماعاندىعىن ەسكەرسەك, اتالعان اگەنتتىكتەگى بىلتىرعى كادرلىق وزگەرىستەر دە وڭ ناتيجە بەرگەنگە ۇقسايدى.
اتاپ ايتساق, انتيكور وتكەن جىلى استاناداعى كولىكتىك باقىلاۋ ينسپەكتسياسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى اۆتوكولىك جۇرگىزۋشىلەرىنە تەحنيكالىق بايقاۋدىڭ جالپى سوماسى 500 ميلليون تەڭگەنى قۇرايتىن 260 مىڭنان استام جالعان دياگنوستيكالىق كارتاسىن بەرۋدى ۇيىمداستىرعانىن اشكەرەلەدى. شىعىس قازاقستان وبلىسىندا «سەمەي ورمانى» رەزەرۆاتىنىڭ باسشىلارى مەن قىزمەتكەرلەرى بىرەگەي قاراعايلى ورماندى سانيتارلىق كەسۋگە زاڭسىز رۇقسات بەرىپ, پارا العاندارى ءۇشىن ۇستالدى. قوستاناي قالاسىنداعى مامانداندىرىلعان حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعىنىڭ قىزمەتكەرلەرى جۇرگىزۋشى كۋالىگىن وڭاي جولمەن العىسى كەلگەن ازاماتتارعا زاڭسىز «اقىلى قىزمەت» كورسەتىپ, جۇزدەگەن ەمتيحان ناتيجەلەرىن قولدان جاساپ بەرگەنى انىقتالدى.
بىلتىر سىبايلاس جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىق جاساعانى ءۇشىن 892 ادام سوتتالعان. ونىڭ 207-ءسى – ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ەكەنىن بىلگەندە جاعامىزدى ۇستادىق. مىنا قالپىمىزبەن «جۇرتقا جاقىن پوليتسيا» قاعيداتىن قالاي جۇزەگە اسىرماقپىز؟!
جەمقورلار «جارىسىندا» پوليتسەيلەردەن كەيىنگى ەكىنشى ورىندى اكىمدىكتەردىڭ قىزمەتكەرلەرى ەنشىلەپ, 150 شەنەۋنىك «بارماق باستى, كوز قىستى» ارەكەتتەرى ءۇشىن سوتتالىپتى. ونىڭ ىشىندە 5 اكىم بار.
بۇعان قوسا قارجى مينيسترلىگىنىڭ – 34, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ – 19, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ 16 قىزمەتكەرى جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىق جاساعانى ءۇشىن تەمىر توردىڭ ارعى جاعىنا اتتاندىرىلعان.
«ەت بۇزىلسا تۇز سەبەدى, تۇز بۇزىلسا نە سەبەدى؟» دەمەكشى, جەمقورلىقپەن كۇرەستىڭ الدىڭعى شەبىندە جۇرۋگە ءتيىس ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ورگاندارىنىڭ – 10, ەكونوميكالىق تەرگەۋ قىزمەتىنىڭ – 4, پروكۋراتۋرانىڭ – 3 قىزمەتكەرى جانە 3 سۋديا قۇلقىننىڭ ق ۇلى بولعاندىعى دا ويلاندىرماي قويمايدى. وسى ورايدا ءبىزدى قايران قالدىرعان جايت: 2021 جىلعى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى ۇلتتىق باياندامادا انتيكور قىزمەتكەرلەرىنىڭ سىبايلاس جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتارعا جول بەرىپ سوتتالعاندىعى جايلى مالىمەت جوق بولىپ شىقتى. ولاردىڭ ەشقايسىسى زاڭنان اتتاعان جوق پا, الدە اتالعان باياندامانى ازىرلەگەن اگەنتتىك باسشىلارى «مۋنديرلەرىنىڭ ابىرويىن» ويلاپ, ءوز ىشتەرىنەن شىققان «شۇبار جىلانداردىڭ» سانىن كورسەتۋدەن قىمسىندى ما – ول جاعى بىزگە بەلگىسىز. الايدا وكىنىشكە قاراي, انتيكوردىڭ قاتارىندا دا قولدارى تازا ەمەس قىزمەتكەرلەر بارىن ايعاقتايتىن دەرەكتەر بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ارا-تۇرا جاريالانىپ جاتادى. ماسەلەن, بىلتىر سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ اتىراۋ وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتىنىڭ وفيتسەرى ءبىر كاسىپكەردەن 21 ميلليون تەڭگە پارا الىپ جاتقاندا قولعا تۇسكەنى, سونداي-اق بيىلعى ناۋرىز ايىندا انتيكوردىڭ قىزىلوردا جانە قاراعاندى وبلىستىق دەپارتامەنتتەرىنىڭ ءۇش قىزمەتكەرى اقتوبە وبلىسىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىندا جاسالعان قىلمىستاردى تەرگەۋ بارىسىندا پارا الدى دەگەن كۇدىكپەن ۇستالعانى جاريا ەتىلدى. دەمەك, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىزمەت باسشىلىعى «جاۋىردى جابا توقىماي», ءوز قاتارىن ارام پيعىلدى قىزمەتكەرلەردەن تازالاۋ جۇمىسىن جۇيەلى جۇرگىزۋى جانە كوررۋپتسيامەن كۇرەسكە جۇمىلدىرىلعان ساردارلاردىڭ شىنايى بەدەلىن قالىپتاستىرۋدىڭ قوسىمشا شارالارىن قاراستىرۋى قاجەت. بىزدىڭشە, انتيكور شىن مانىندە ەلگە ادال قىزمەت ەتۋدى ماقسات تۇتاتىن ءبىلىمدى جاستار قىزىعاتىن ەليتالىق قۇقىق قورعاۋ ورگانى بولعانى ابزال.
سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى زاڭناماعا بەرتىندە ەنگىزىلگەن وزگەرىستەردىڭ ىسكە اسىرىلۋىنا كەلسەك, وتكەن جىلى قاراماعىنداعىلاردىڭ سىبايلاس جەمقورلىعى ءۇشىن 3 مەملەكەتتىك ساياسي قىزمەتشىنىڭ وتستاۆكاسى قابىلدانىپ, 5 ساياسي قىزمەتشى تارتىپتىك جازاعا تارتىلعان. ايتكەنمەن, وتستاۆكا ينستيتۋتى جۇرتشىلىقتىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ وتىر دەۋ قيىن. وعان اشىقتىق پەن پرينتسيپتىلىك جەتىسپەيتىن ءتارىزدى. ماسەلەن, جەتەكشىلىك ەتەتىن باسقارما باسشىسىنىڭ جەمقورلىعى اشكەرەلەنگەنى ءۇشىن وتستاۆكاعا كەتۋ تۋرالى ءوتىنىش بەرگەن ورىنباسارىنا قاتاڭ سوگىس بەرۋمەن شەكتەلگەن ءبىر قالا اكىمىنىڭ «قايىرىمدىلىعى» قوعامدا قيلى پىكىر تۋعىزىپ, قولدانىستاعى زاڭنامانىڭ سولقىلداقتىعى سىنعا الىندى. دەمەك, پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ قۇلاقتارىنا «التىن سىرعا».
تاعى ءبىر نازار اۋدارارلىق جاڭاشىلدىق – مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس باس پروكۋراتۋرا مەن انتيكور بىرلەسىپ, مەملەكەتتىك ورگاندارداعى سىبايلاس جەمقورلىق دەڭگەيىن باعالاۋ جۇيەسىن ازىرلەگەنى. سوعان سايكەس جۇرگىزىلگەن باعالاۋ ناتيجەلەرى بويىنشا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل جونىندە جەتكىلىكتى شارالاردى قابىلداماعان مينيسترلىكتەر مەن اكىمدىكتەر انىقتالدى. ولار – يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى, ەنەرگەتيكا مينيسترلىكتەرى, نۇر-سۇلتان, شىمكەنت قالالارىنىڭ جانە ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ اكىمدىكتەرى.
جالپى, وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستان Transparency International سىبايلاس جەمقورلىقتى ءتۇيسىنۋ يندەكسىندە مۇمكىن بولعان 100 بالدان نەبارى 37 بالل الىپ, 180 ەلدىڭ ىشىنەن 102-ورىندى مىسە تۇتتى. ال 2020 جىلى ەلىمىز العاش رەت 38 بالل جيناپ, 94-ورىندى ەنشىلەگەن بولاتىن. ايتا كەتۋ كەرەك, ەلىمىز جەمقورلىقپەن كۇرەستە بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىندا بولعان گرۋزيا (55 بالل), ارمەنيا (49 بالل) جانە بەلارۋسكە (41بالل) جول بەرىپ وتىر.
Transparency International بايانداماسىندا «قازاقستاننىڭ ساياسي ەليتاسىنىڭ سىبايلاس جەمقورلىق ارقىلى جينالعان بايلىعى» ماسەلەسى, وففشورلىق اكتيۆتەر تۋرالى جاريالانىمدار بويىنشا جانە جەمقور جوعارى لاۋازىمدى شەنەۋنىكتەرگە قاتىستى قاتاڭ شارالار قابىلداماۋ سياقتى فاكتورلار كورسەتىلگەن. سونىمەن قاتار كوروناۆيرۋس پاندەمياسى كەزىندە ەلىمىزدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا اشكەرەلەنگەن بىلىق-شىلىقتار قازاقستاننىڭ حالىقارالىق بەدەلىنە ەداۋىر نۇقسان كەلتىرگەن. بۇعان قوسا قازاقستاندىق كاسىپكەرلەردىڭ كارانتيندىك شەكتەۋلەر جاعدايىندا تۋىنداعان پروبلەمالاردى پارا بەرۋ ارقىلى شەشۋى كوبەيىپ كەتكەن.
ەلىمىزدى كەرى تارتقان سىبايلاس جەمقورلىقتى اۋىزدىقتاۋ ماقساتىندا مەملەكەت باسشىسى 2022 جىلعى 2 اقپانداعى جارلىعىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ساياساتىنىڭ 2022-2026 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىن جانە ونى ىسكە اسىرۋ جونىندەگى ءىس-قيمىل جوسپارىن بەكىتتى. وسى ستراتەگيالىق قۇجاتتاردا كورسەتىلگەن ماڭىزدى باستامالاردىڭ ىشىندە نەگىزسىز بايۋ ءۇشىن جاۋاپتىلىقتى قاراستىرۋ, قارجىلىق تەرگەۋ ينستيتۋتىن (Follow the money) قۇرۋ, پاراساتتىلىققا تەكسەرۋدى ەنگىزۋ (Integrity check), بيۋدجەت پروتسەسىنىڭ, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدىڭ اشىقتىعىن ارتتىرۋ, مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاعا قاتىسۋىن ازايتۋ سىندى جۇيەلى شارالار بار. سولاردىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ پاراساتتىلىعىن ءھام جەمقورلىقتان ادالىعىن تەكسەرۋگە ارنالعان Integrity check تەتىگىن ەنگىزۋ قوعامدا ايتارلىقتاي قىزىعۋشىلىق تۋعىزىپ وتىر. ونىڭ ءمانىسى مىنادا: شەنەۋنىكتىڭ ادالدىعىن تەكسەرۋ ءۇشىن وعان بىرەۋگە كورسەتىپ جاتقان قىزمەتى ءۇشىن ادەيى پارا ۇسىنىلادى. ەگەر ول پارا الۋدان باس تارتپاسا, وندا مەملەكەتتىك قىزمەتتەن بىردەن قۋىلۋعا ءتيىس. وسى جوبانى ەنگىزۋ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنان باستالماقشى.
«بۇل مەملەكەتتىك ورگانداردا ءالى دە ۇدەپ تۇرعان پاراقورلىقتى تىيۋعا كومەگى تيەتىن جوبا دەپ سانايمىز. بىراق ول شىنداپ ءارى جاپپاي ىسكە اسىرىلسا, يگى. سوندا مەملەكەتتىك ورگاندارداعى قولدارىن بىلعاپ ۇيرەنگەن جاستارى ۇلكەن قىزمەتشىلەردىڭ كوبىنەن قۇتىلىپ, پەيىلدەرى تازا, كەلەشەگى زور جاستارعا جول اشىلار ەدى. وسى تەتىكتى قاتارداعى شەنەۋنىكتەرگە عانا ەمەس, لاۋازىمى جوعارى باسشىلارعا دا قولدانۋ كەرەك دەپ ويلايمىز...», دەيدى ءبىز پىكىرلەسكەن قاراپايىم ازاماتتار. حالىق ايتسا, قالت ايتپايدى.