اجىراماس, الشاقتاماس ارنالار

تۇرىك قاعاناتىنىڭ ۇلان-بايتاق دالاسىن مەكەندەگەن باۋىرلاستار ءۇرىم-بۇتاعىنىڭ انادولى توپىراعىنان جەتكىزگەن سىي-سياپاتى – تامىردى قايتا جالعاعانداي مازمۇنى تەرەڭ قۇبىلىس.

ءتۇبى ءبىر تۇركى الەمى تۋرالى بىلەتىن نارسەمىزدەن گورى بىلمەي­تىنىمىز الدەقايدا كوپتەۋ ەكەنى راس. كەيبىرىمەن ءتىلىمىز, ال ەندى بىرىمەن ءتۇرىمىز بەن ءدىنىمىز اينىماي ۇقساپ تۇرادى, وسىلارعا سالت-ءداستۇر مەن ادەت-عۇرىپ جاعىنان تۋىستىقتى قوسساق, تامىرلاستىعىمىز بەن تاعدىرلاستىعىمىزعا تارىداي كۇمان كەلتىرەر نارسە تاپپايسىز. تاريحتىڭ تاڭباسىن تىرىلتە بىلەتىندەر تۇرىكتەر, بۇدان مىڭ جىلدار بۇرىنعى وعىزدار ءتۇر­كى­ستان, ساۋران, وتىرار, جار­كەنت, سىر بويىن باعىپ مەكەندەگەن دەيدى. تۇرىك باۋىرلاردىڭ قازاق ەلىن, تۇركىستاندى اتا جۇرتىمىز دەپ ايرىقشا ءسۇيىس­پەن­شىلىكپەن قاراۋى ەجەلگى وركەنيەت­تىڭ ءالى دە سىرىن ىشىنە بۇككەن قاداۋ-قاداۋ قات­پارلارىن بارىنشا قازا تۇسۋگە نيەت­تەندىرەدى. ەكى ەلگە ورتاق رۋحاني جەمىستەر از دەپ ايتپايمىز, ارينە. بۇگىندە تۇركىستاندا حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى جەمىستى جۇمىس ىستەپ كەلەدى, قازاق-تۇرىك ليتسەيلەرىندە قازاقتىڭ قانشاما دارىندى جاس وركەندەرى ءبىلىم الىپ ءجۇر. مادەنيەت ۆيتسە-ءمينيسترى اسقار بورىباەۆ تۇركيانىڭ ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇراسىنا ارنال­عان كورمەدە تۇركيا مەن قازاق­ستان اراسىنداعى تۋىستىق تۇراقتى­لىقتى كەڭىنەن قامتي اڭگىمەلەدى. «تۇركيا – تاريحى تەرەڭ, مادەنيەتى باي بىزگە باۋىرلاس ەل, – دەدى ءمينيستردىڭ ورىنباسارى. – تۇرىك حالقىنىڭ قازاقپەن مادەني بايلانىسى ەرتەدەن باستالىپ, بۇگىنگى كۇنگە دەيىن جالعاسۋدا. جىل سايىن قازاقستان مەن تۇركيا اراسىنداعى مادەني قارىم-قاتىناس قارقىندى دامىپ كەلەدى. سونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ مەملەكەتتەردىڭ تۇركسوي, يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى, يۋنەسكو جانە يسەسكو ءتارىزدى حالىقارالىق ۇيىمدار اياسىنداعى ىنتىماقتاستىعى كۇشەيە تۇسۋدە. مىسالى, 2012 جىلى قازاقستان مەن تۇركيا اراسىنداعى ديپلو­ما­تيالىق بايلانىستىڭ 20 جىل­دىعىنا وراي ىستامبۇل قالاسىندا سالتاناتتى كونتسەرت پەن التىن بۇيىمدار كورمەسى وتسە, 2013 جىلى قازاقتىڭ بەلگىلى كومپوزيتورى مۇقان تولەباەۆتىڭ 100 جىل­دىق مەرەيتويى تۇركسوي-دىڭ شتاب-پاتەرى انكارادا اتاپ ءوتىلدى». تۇركيانىڭ عاجايىپ ءارى باي مادەنيەتى الەم نازارىنان ەشقاشان تىس قالعان ەمەس. «قاراگوز» كولەڭكەلەر تەاترى, «ناۋرىز», «جىرشى-مەدداحتار ونەرى», «مەۆلەۆي – سەما» ءداستۇرى جانە باس­قا دا رۋحاني بايلىقتاردىڭ يۋنەسكو-نىڭ ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرالارى تىزىمىنە ەنۋى بۇل ورايدا قىرۋار ىستەردىڭ جۇزەگە اسىرىلعانىن كورسەتەدى. ال قازاقستاننىڭ وسى باعىتتاعى جۇمىستارىنا كەلەتىن بولساق, وتكەن جىلى ادامزاتتىڭ ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرالارىنىڭ كور­نەكى تىزىمىنە «ايتىس» جانە «كيىز ءۇيدى جاساۋدىڭ ءداستۇرلى ءبىلىم­دەرى مەن داعدىلارى», «ناۋرىز», «قازاقتىڭ ءداستۇرلى دومبىرا كۇيى» اتتى اتالىمدارى يۋنەسكو-عا جولدانعانىن ايتتى ۆي­تسە-مينيستر. سونىڭ ىشىندە ەكى حا­لىقتىڭ مادەنيەتىنە ورتاق ناۋرىز مەيرامىنىڭ رولىنە ايرىقشا توق­تالدى. بۇل شارا ەكى ەل اراسىن­دا­عى مادەني بايلانىستىڭ ودان ءارى نى­عايا تۇسۋىنە ايتارلىقتاي ۇلەس قو­سادى دەگەن سەنىممەن وي تۇيىندەدى. قازاق پەن تۇرىك حالىقتارىن قاۋىشتىراتىن قازىنالى قاعي­دا­لار ايتا بەرسەڭ جەتىپ ارتىلادى. بۇل رەتتە تۇركيانىڭ قازاق­ستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى ومەر بۇرحان تۇزەل: «ەڭ الدىمەن كورمەگە ارقاۋ بولىپ وتىرعان ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرا تۇسىنىگىنىڭ قانداي ماعىنا بىلدىرەتىندىگىنە توقتالىپ وتكىم كەلەدى, – دەدى. – التىن قازىنا دەۋ­گە تۇرارلىق ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرالار دەگەنىمىز – ۇر­پاقتان ۇرپاققا جەتىپ وتىرعان ەر­تەگىلەر, اڭگىمەلەر, ماقال-ماتەل­­دەر, بالالارعا ارنالعان ويىن­­دار, ءتۇرلى ۇلتتىق سەنىم-نانىم­دار, قولونەر بۇيىمدارى, اقىن­دىق جىرلار مەن قويىلىم­دار, مە­رە­كەلىك ۇلگىلەر. بۇۇ ماتە­ريال­دىق ەمەس مادەني مۇرالاردى قور­عاۋ كونۆەنتسياسىن قابىلدادى. ءتۇر­كيا بۇل كونۆەنتسياعا 2006 جىلى قوسىلدى. ماتەريالدىق ەمەس ءما­دەني مۇرالار تىزىمىنە ءتۇر­كيا­دان ون ءبىر مادەني قۇندىلىق ەنگىزىلدى. كوپتەگەن مادەني قۇندىلىقتار تۇرىك پەن قازاق حالقىنا ورتاق بو­لىپ سانالادى. اۋىز ادەبيەتى تۇر­عىسىنان قارايتىن بولساق, بىرقاتار ماقال-ماتەلدەردىڭ, تۇ­راق­­تى ءسوز تىركەستەرىنىڭ وسى كۇن­گە دەيىن ەكى تىلدە بىردەي ماعىنادا قول­دانىلىپ جۇرگەنىن كورەمىز. «كوز ما­يىن تاۋىسۋ», «سوزگە قۇ­لاق اسۋ», «وتپەن ويناۋ» سەكىلدى تۇراق­­تى ءسوز تىركەستەرى بۇعان مىسال بولا الادى. ەكى اپتاعا جالعاساتىن كورمەنى وتكىزۋدەگى ماقساتىمىز – جاس ۇر­پاقتىڭ ۇلتتىق مادەنيەتىمىزگە دەگەن قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋ, ەلارالىق دوستىق پەن تۋىستىق كوپىردى نىعايتۋ». ادەبي, فولكلورلىق مۇرانى زەرتتەۋ باعىتىندا ءتۇبى ءبىر تۇركى دۇنيەسىنىڭ سوڭعى جىلدارى ەداۋىر تابىسقا قول جەتكىزگەنى ءوز الدىنا بولەك مەرەي. اۋىز ادەبيەتىنىڭ كونە مۇرالارى – «وعىزنامە», «قورقىت اتا كىتابى», «الپامىس», «ماناس», «قوبىلاندى», «كورۇعلى», «ەدىگە باتىر», تاعىسىن تاعى تولىپ جاتقان ءتۇبى تۇركىگە ورتاق بۇلاقتار باسىنا توعىسقان عالىمدار مۇددەسى ءالى كوپ ارنادا جالعاسىن تابارىنا سەندىرەدى. بۇل تۋرالى بەلگىلى عالىم مىرزاتاي جولداسبەكوۆ اسەرلى اڭگىمەلەدى. «استانا حالقىنا ەرەكشە مەرەكە جاساپ بەرىپ وتىرسىزدار, – دەدى ارداگەر عالىم. – ءبىزدىڭ تاريحىمىز دا, ءتۇپ-توركىنىمىز دە ءبىر. كەشەگى بۇكىل الەمدى اۋزىنا قاراتقان تۇرىك قاعاناتىن قالاي ۇمىتاسىز. ونىنشى عاسىردا سىردىڭ بويى­نان تۇرىكتەر انادولىعا كوش­كەن­نەن كەيىن كوپ جىلدار ءبىر-ءبىرىمىز­بەن قاتىناسا الماي قالدىق. اڭسادىق, ساعىندىق. ءسويتىپ, وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارىنىڭ باسىنان بىزدەر قايتا ارالاسا باستادىق. سول جىلدارى 40 ادامدى باسقارىپ, قازاق ەلىنىڭ تۇركياداعى كۇندەرىن وتكىزۋگە بارعان ساپارىم ەرىكسىز ەسىمە تۇسەدى. سوندا اۋە-جايدان تۇسە بەرگەن ساتتەگى اۋزىمنان شىققان ءسوز: «سىزدەر – مۇندا, بىزدەر – اندا, وسى كۇندى مىڭ جىل اڭسادىق», دەدىم. ەرتەسىنە بۇكىل گازەتتەر وسىنى ءدال سول ايت­قان كۇيىمدە وزگەرتپەي جازدى. سودان بەرى, تاۋبە, بايلانىسىمىز جاقساردى. باياعىداي ءبىر كىسىنىڭ بالاسى سياقتىمىز. بارىس-كەلىس ءجيى. بۇگىندە تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر باسشىلارى, تۇركىتىلدەس ەلدەر ىنتىماقتاستىعى, تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر سىرتقى ىستەر مي­نيستر­لەرى, تۇركىتىلدەس مەملەكەت­تەر اقساقالدار كەڭەستەرىنىڭ اتقارار مىندەتى اۋقىمدى جانە دە قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نا­زار­باەۆتىڭ ايتۋىمەن استانادا تۇركى اكادەمياسى اشىلدى. قازاقستاندا, دۇنيەجۇزىنىڭ باسقا دا كوپتەگەن مەملەكەتتەرىندە تۇرىك ليتسەيلەرى جۇمىس ىستەپ جاتىر. وسى ءۇشىن دە تۇركياعا كوپ راحمەت! مىناداي كورمەگە كۋا بولىپ وتىرىپ, ءبىر-بىرىڭنەن قالاي بولىنەسىڭ؟ تىرلىگىڭ دە – ءبىر, ءتۇرىڭ دە, ءومىرىڭ دە – ءبىر. كىشكەنتاي بالانىڭ شىلدەحاناسىن وتكىزۋ, بەسىككە سالۋ, قىرقىنان شىعارۋ سياقتى سالت-ءداستۇرىڭ دە بىردەي, ايىراتىن ەشتەڭە جوق. ۇستاعان بۇيىمدارىڭ مەن كيگەن كيىمدەرىڭ دە ۇقساس. اتاتۇرىكتىڭ ارۋاعىنا ريزامىز. ول كىسى تۇركيانى ۇلكەن مەملەكەت ەتىپ كوتەرىپ كەتتى. ەلوردادا اتاتۇرىكتىڭ ەسكەرتكىشى مەنمۇندالاسا, ال ەلباسىنىڭ ەسكەرتكىشى انكارادا تۇر. انامىز ءبىر, اتامىز ءبىر ەلمىز». انكاراداعى گازي ۋنيۆەرسيتەتى مەن استاناداعى يۋنۋس ەمرە اتىنداعى تۇرىك مادەني ورتالىعى ۇيىمداستىرۋىمەن نازارباەۆ ورتالىعىندا تۇساۋى كەسىلگەن تۇركيانىڭ ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇراسى كورمەسى كۇندەلىكتى تۇرمىستا قولدانىلاتىن قارا­پايىم قۇرال-سايمانداردى, ۇيلە­نۋ, قىز ۇزاتۋ, بالانى بەسىككە سالۋ, قىرقىنان شىعارۋ سياقتى ۇلتتىق داستۇرلەرگە كەرەكتى بۇيىمداردى, ءۇي جانۋارلارىنا تاعىلاتىن ءتۇرلى اشەكەيلى ابزەلدەردى, مۋزىكالىق اسپاپتار مەن كىلەم, الاشا توقۋعا ارنالعان ءبىرتالاي جادىگەرلىك زاتتاردى ۇسىندى. بۇل تۇرىك مادەنيەتىنىڭ تەڭىزدىڭ تامشىسىنداي عانا بولاتىن از بولىگى ەكەنى ءسوزسىز. كەيدە ءبىر حالىقتى تانىپ-ءبىلۋ ءۇشىن تەلەگەي تەڭىز كوپ نارسەنى كورىپ شىعۋ اسا شارت ەمەس سياقتى. جاقىندىقتىڭ جارقىن ىزدەرى قولونەر ورنەكتەرىندەگى قوس حالىققا ورتاق ويۋلاردىڭ وزىنەن ايشىقتالىپ, اجارلانىپ كوزگە وتتاي باسىلا تۇسەدى. قاراشاش توقسانباي, «ەگەمەن قازاقستان». ____________________ سۋرەتتەردە: تۇركيانىڭ ما­تە­ريالدىق ەمەس مادەني مۇراسى كورمەسىنەن. سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ەرلان وماروۆ.