سارعايعان پاراقتارداعى ساعىنىش

اتالعان ورتالىق قالامگەر مۇ­را­لارىن جيناقتاۋدا جۇيەلى جۇ­مىس اتقارىپ كەلەدى. ورتالىق قىز­مەتكەرلەرى وتكەن عاسىردىڭ ەلۋىنشى جىلدارىنان باستاپ جازۋشىنىڭ جازعان حاتتارىن جيناپ, جۇيەلەۋ ۇستىندە. «بيىل ابىز تۇلعا شەرحان مۇرتازانىڭ تۋعانىنا – 90 جىل. مەرەيلى داتانى اتاپ وتۋگە ءبىزدىڭ بىردەن-ءبىر قوسار ۇلەسىمىز – حالىق جازۋشىسىنىڭ جەكە ارحيۆتەرىن زەردەلەۋ, زەرتتەۋ جانە ونى مەم­لەكەتتىك ساقتاۋعا وتكىزۋگە بار مۇم­كىندىكتى جاساۋ دەپ بىلدىك. سون­دىق­تان دا العاشقى قادامدى وتكەن جى­لى باستاپ, جازۋشىنىڭ قول­جاز­با مۇرالارىن جيناستىردىق. جا­زۋشىنىڭ جەتپىسكە جۋىق كۇن­دەلىگى, جۇزدەن اسا حاتتارى جا­نە وزگە دە قولجازبالارى شەرحان مۇر­تازا اتىنداعى «رۋحانيات جانە تاريح­تانۋ» ورتالىعىنا جەتكىزىلدى. بۇ­گىن­دە اتالعان ورتالىق قىزمەتكەرلەرى قايراتكەردىڭ جەكە ارحيۆتەرىن سارالاپ, ولاردى ەلەكتروندى-سان­دىق تۇرگە ءتۇسىرۋ جۇمىستارىن جۇر­گىزۋدە», دەيدى ش.مۇرتازا اتىنداعى «رۋحانيات جانە تاريحتانۋ» ورتا­لىعىنىڭ ءبولىم مەڭگە­رۋشىسى نازىم قوجاماروۆا. بۇل ارينە, قازاق رۋحانياتى ءۇشىن ۇلكەن ولجا. قالامگەردىڭ حاتتارىندا دا ونىڭ قولتاڭ­باسى ايقىن كورىنىپ تۇر.

بۇگىندە شەرحان مۇرتازاعا جاز­عان جانە شەرحان مۇرتازانىڭ ءوزى جازعان ءجۇز ەلۋگە جۋىق حات بار ەكەن. ولاردىڭ نەگىزگى بولىگى 1950-1955 جىل­­دارى جازىلعان. سونىمەن قاتار جازۋشىنىڭ ارحيۆىنەن 1957, 1959, 1960 جانە 1980 جىلى جازىل­عان حاتتاردى دا كورۋگە بولادى. بىراق بۇل حاتتار بۇرىن-سوڭدى ەش جەردە جا­ريا­لانباعان. ماسكەۋدە وقىپ, ەلدەن جىراقتا جۇرگەنىندە اناسى ايشامەن, سول كەزدەگى جامبىل قالاسىنداعى جام­­بىل اتىنداعى مەكتەپتە ۇستازى بولعان حابيبات اۋباكيروۆامەن جانە دوستا­رى­مەن جازىسقان حاتتارى دا بار. جازۋشىنىڭ ءوزى اناسى ايشانىڭ تاعدىرى تۋرالى «اي مەن ايشا» دەگەن رومانىندا جازعان. ەلۋىنشى جىلى اناسى ايشاعا جازعان حاتىنان اناعا دەگەن پەرزەنتتىك قۇرمەت, بالالىق ساعىنىش اڭعارىلادى. «موسكۆادان سالەم! اپاتايىم! ء29/ىح-50 ج. امان ساۋ وقىپ جاتىرمىن. دەنساۋ­لىعىم جاقسى, وقۋ دا جاقسى. بۇگىن, 28 سەنتيابردە پوسىلكەلەرىڭىزدى الدىم. ءبارى قالپىندا, ب ۇلىنبەپتى. مەنى وتە قۋانت­قان تەرى كوكىرەكشە بولدى. بۇل جاقتا قانشا دەگەنمەن كۇن ىزعارلى عوي. اپا, ەندى پوسىلكەنىڭ ونشا كەرەگى جوق. ويتكەنى سىزدەرگە قيىن سوعارعا ۇقسايدى, الىس جەر بولعاندىقتان كوپ اقشا شىعىن بولادى. وتە كەرەك بولىپ قالعان ۋاقىتتا ءوزىم حات سالامىن عوي. ەل­دىڭ, وزدەرىڭىزدىڭ ءال-احۋالدارىڭىز قالاي, قىستى قالاي قارسى الاسىزدار؟ مەن دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنان تۇگەل حات الىپ تۇرامىن, ياعني اتاپ ايتقاندا, الماتىلىق وسەردەن, ت.ب. جولداستاردان, لاتۆياداعى دۇي­سەنبايدان, لەنينگرادتاعى جول­داستاردان, سىبىردە, قىتاي شەكاراسىندا وقىپ جاتقان جولداس­تاردان, ال سىزدەردەن وتە سيرەك الامىن, ول قالاي؟ اۋىلدىڭ حال-جاعدايىن, جاڭالىعىن ايتىپ حات جازىپ بەرۋگە قىرەكەڭنىڭ قولى تيمەي مە, حاتتى قاناعاتتاندىرىپ جازۋ باتىر­حاننىڭ, قۇرماشتاردىڭ, ت.ب. قولىنان كەلمەي مە؟ قارجاۋبايعا اعالىق راحمەتىمدى ايتامىن, از كۇننىڭ ىشىندە 2 حاتىن الدىم. اينەك اپايدىڭ, شەبەلدىڭ حالدەرى قالاي؟ سالەم اي­تىڭىزدار. قۋانىشباي قالاي ءجۇ­رىپ جاتىر, بايبوسىن ناۋقاسىنان ايىقتى ما؟ پاشيرا اپايعا سالەم, وسەكەڭ نەگە حات جازبايدى؟ باسقا نە ايتامىن ازىرگە جاڭالىعىم جوق. ساۋ بولىڭىزدار! اپا مەنى ۋايىم­داماڭىز, تەك امانشىلىق تىلەپ, قايراتىڭىزعا ءمىنىپ جۇرە بەرىڭىز! اپا! بۇل جاقتا قازاقشا كىتاپ جوق, سوندىقتان ساعىندىم. ۇيدە مەنىڭ كىتاپتارىم كوپ بولۋشى ەدى عوي, اتاپ ايتقاندا «بوتاگوز» دەگەن كىتاپتى ماشانعا ايتىپ, سول ارقىلى پوشتامەن جىبەرۋلەرىڭىزدى وتە سۇرانامىن. وعان ونشا كوپ اقشا دا الماس. ول پوسىلكاداي قيىن ەمەس. جاقسى قاعاز­عا وراپ, 2-3 كىتاپ سالۋعا بولادى. شەرحان مۇر­تازا ۇلى». جات جەردە جۇرگەن ازاماتتىڭ كوڭىل تولقىنىسى, اناسىنا جانە اعايىن-تۋىستارىنا, اۋىلداستارىنا دەگەن ساعىنىشى, ارادا جەتپىس جىلدان استام ۋاقىت وتسە دە سارعايعان سارى پاراقتاردا تاڭبالانىپ تۇر. سونداي-اق شەرحان مۇرتازانىڭ اناسى ايشاعا ولەڭمەن جازىلعان حاتتارى دا ساقتالعان.

وقۋىم جاقسى, دەنىم ساۋ,

كوڭىلىم شات-شادىمان.

ىشىمدەگى ءبىر قاياۋ –

اۋىلدى, سەنى ساعىنام,

– دەيدى اناسىنا جازعان حاتىندا. جازۋ­شى اۋەلى قولىنا قالام العان جىل­دا­رى ولەڭ جازعانى بەلگىلى. قا­لام­­­گەردىڭ بىر­قا­تار ولەڭى كۇنى بۇ­گىنگە دەيىن ساقتال­عان. بۇل رەتتە جازۋشى مۇرالارىن جيناستىرىپ جۇرگەن نازىم قوجاماروۆا «جا­­­زۋشىنىڭ 1949-1950 جىلدارى ساق­تال­عان قۇجاتتارىندا عاشىقتىق ولەڭدەرىمەن قاتار, تابيعاتقا ارنا­عان ليريكالىق تورتتاعان جىرلا­رى, دوستىق ءازىل-ءاجۋا ولەڭدەرى جانە ارناۋلار دا بار. شەرحان مەن اناسىنىڭ جازىسقان حاتتارىنىڭ اراسىندا دا ولەڭ-حاتتار كەزدەسەدى», دەيدى. اناسى ايشا دا ۇلىنىڭ ولەڭمەن جازعان حاتتارىنا ولەڭمەن جاۋاپ بەرگەن ەكەن.

جازىپسىڭ حات

مگۋ-ءدىڭ زاڭعارىنان,

اق ءسۇتىمدى ەمىزگەن ق ۇلىنشاعىم.

ماقتانىش,

قۋانىشىڭ اڭعارىلعان,

ەل دە, مەن دە قۋانام, ۇلىم, سوعان.

مگۋ-ءىم الاتاۋداي بيىك دەپسىڭ,

قادىرلەپ تاسىن سۇيگىن –

و دا اناڭ.

ءبىلىمىڭ دە ۇيىڭدەي بيىكتەسىن,

كەۋەك بولساڭ نارسە جوق

سودان جامان,

دەگەن ايشا انانىڭ جۇرەكجاردى ءسوزى ورىلگەن. سونداي-اق جازۋشىعا جامبىل اتىنداعى مەكتەپتە ساباق بەرگەن حابيبات اۋ­باكيروۆانىڭ 1951 جىلى 3 ماۋ­سىم­دا جازعان جاۋاپ-حاتى دا بار ەكەن. «تاك جە ي يا سپەشۋ تەبە سووبششيت, موي دوروگوي, و توم, كاكۋيۋ رادوست مەنيا پوستيگلا, كوگدا يا پروچيتالا تاكوە حۋدوجەستۆەننو كراسوچنو ي پوليتيچەسكي پراۆيلنو وفورملەننوە پيسمو وت موەگو ۆچەراشنەگو ابۋتيرەنتا – كازاحا, ۆلادەۆشەگوسيا رۋسسكوي رەچيۋ نەسۆوبودنو. تۆوە پيسمو وبرادوۆالو ي ۋديۆيلو نە تولكو مەنيا ودنۋ, ا ۆسەح ۋچيتەلەي, كوتورىە تەبيا ۋچيلي…». بۇل ۋاقىتتا شەرحان مۇرتازا ماسكەۋدەگى جوعارى وقۋ ورنىنىڭ ءبىرىنشى كۋرسىن اياقتاعان كەزى ەكەن.

 ساقتالعان دۇنيەلەردىڭ ءبىراز بولىگى شەرحان مۇرتازامەن جامبىل قالاسىندا ءبىر سىنىپتا وقىعان ءابدۋالى, تولەن, ءابۋتالىپ دەگەن دوس­­تارىنان كەلگەن حاتتار. ول حات­تار­­دىڭ كەيبىر جەرلەرىنە جازۋشى تۇزەتۋ ەنگىزىپ, ءماتىنىن تۇزەگەن بەل­گىلەر سالىنعان. مۇنىسىن دا جاقىن دوستارى جاناشىرلىق رەتىندە با­عا­­لاعان. بولاشاق اتاقتى جازۋشى, بىلىكتى باس رەداكتوردىڭ قول­تاڭ­باسى اڭعارىلادى. «اي مەن اي­شا» رومانىندا جازۋشى ءبىراز ۋا­قىت جامبىل قالاسىندا مەك­تەپ­تە وقىعانىن, وزدەرىنە اتاق­تى اكادەميك مۇحامەتجان قارا­تاەۆ­­تىڭ ساباق بەرگەنىن, سىنىپتاس دوس­تارى كەيىننەن بەلگىلى قايرات­كەر قاراتاي تۇرىسوۆ, تەمىر جول سالاسىنىڭ ارداگەرى ءابدۋالى دا­ناەۆ جانە وزگە دە ازاماتتار بولعا­نىن جازادى. ەلۋىنشى جىلدارى دوستارى­مەن جازىسقان حاتتارىنان دا جازۋشىنىڭ اۋىل-ايماق­تىڭ اماندىعىنان باستاپ, ەل مەن جەر­دىڭ, جالپى قوعامنىڭ اڭگىمەسىن قوزعاعانىن كورۋگە بولادى.

 جامبىل وبلىسى