1991 جىلى كەڭەس ارمياسى قاتارىندا اسكەري بورىشىن وتەپ ءجۇرىپ تاۋلى قاراباقتاعى «ىستىق نۇكتەگە» تاپ بولعان, ول ازداي ارميان جاساعىنىڭ تۇتقىنىنا ءتۇسىپ, اۋىر ازاپ شەككەن باۋىرجان دوسقاليەۆتىڭ تاعدىرى ءبىزدىڭ گازەت وقىرماندارىنا تانىس شىعار. وسىدان ءبىر جىل بۇرىن جارىق كورگەن «قاپ تاۋىنداعى تۇتقىن» (https://egemen.kz/article/256777-qap-tauyndaghy-tutqyn) اتتى ماقالامىز ازەربايجان ەلىنىڭ اقپارات قۇرالدارىنا دا جاريالانىپ, ەكى ەلگە قاتار تانىلعان ەدى. سول باتىر باۋىرجان جاقىندا تاعى حابارلاستى. ء«بىز, «تاۋلى قاراباق ارداگەرلەرى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ 100-گە تارتا مۇشەسى, قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆقا «قاراباق سوعىسىنىڭ ارداگەرى» دەگەن اتاق بەرۋدى جانە تيىسىنشە مەملەكەتتىك ماراپاتقا ۇسىنۋدى سۇرايمىز!» دەيدى بىرلەستىك توراعاسى.
كەڭەس وداعى قۇلار قارساڭداعى شاقتا سوعىس ءورتى تۇتانعان ازەربايجان-ارميان اراسىنداعى قارۋلى قاقتىعىستى توقتاتىپ, بەيبىت كەلىسىمگە شاقىرعان ەلباسىنىڭ ەرلىگى تاريحي باعاسىن تولىق العان جوق. وتىز جىل بۇرىنعى وقيعا – قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن رەسەي پرەزيدەنتى بوريس ەلتسيننىڭ وق پەن وتتىڭ ورتاسىنا بارۋى شىن مانىندە ەرلىككە پارا-پار ءىس ەدى. تەك قارۋمەن «سويلەسكەن» كورشىلەس ەكى ەل باسشىسىن مامىلە ۇستەلىنە وتىرعىزىپ, قانشا ادامنىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالعان 1991 جىلدىڭ 21-23 قىركۇيەگىنىڭ ماڭىزىن وسى سوعىستا قان توككەن سارباز باۋىرجان دوسقاليەۆتەن ارتىق سەزەتىن جان از سياقتى.
...سول كۇندەردىڭ تاريحي ساتتەرىن تاسپالاعان بەينەجازبا ساقتالىپ قالىپتى. جۋرناليست نۇرتىلەۋ يمانعالي ۇلى مەن مەيرام بازار ۇلى 1991 جىلعى 20 قىركۇيەك كۇنى, ءدال ساپار الدىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا ميكروفون ۇسىنىپتى. سوندا ەلباسى: «قاراباقتا بىرنەشە جىلدان بەرى ەكى ۇلتتىڭ اراسىندا شيەلەنىس توقتاماي تۇر. مۇنداي جاعدايدا ءبىز قالاي تىنىش وتىرا الامىز؟ ورتالىق ۇكىمەتتىڭ اتىنان, گورباچەۆتىڭ اتىنان ەشقانداي شارا قولدانبادى. كەرىسىنشە, جاعدايدى شيەلەنىستىرىپ كەتتى. سوندىقتان ءبىز ەكى ەلدى تاتۋلاستىرۋ ءۇشىن, ەگەمەندى ەكى رەسپۋبليكا باسشىلارىن تىڭداپ, مامىلەگە شاقىرىپ, جاعدايدى بارىنشا بەيبىت شەشۋگە تىرىسامىز. ارينە, اقىل بەرەتىندەي جاعداي جوق, ەكى رەسپۋبليكا دا تەڭ, ەگەمەندى ەل. بۇل ماسەلەنى وسى ەكى ەل تەك وزدەرى شەشەدى. تەك بىزگە سەنىم ءبىلدىرىپ, وزدەرى شاقىرعان سوڭ عانا بارا جاتىرمىز. قولىمىزدان كەلگەنشە ەكى جاقتىڭ اراسىنداعى شيەلەنىستى توقتاتىپ, ودان ءارى كەلىسىمدى قالاي جۇرگىزۋ قاجەتتىگىن پايىمداساق, سونىڭ ءوزى ۇلكەن جەتىستىك بولار ەدى. بىراق جاعداي وتە قيىن», دەپتى.
سول كۇندەرى قاراباق جەرىندە, ستەپاناكەرت قالاسىندا اسكەري بورىشىن وتەپ جۇرگەن باۋىرجان دوسقاليەۆ سوعىس ايماعىنا نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن بوريس ەلتسيننىڭ كەلۋى قانداي ۇلكەن وقيعا, زور تاۋەكەل بولعانىن اۋزىنان تاستامايدى.
– ەلتسين مەن نازارباەۆتىڭ ستەپاناكەرتكە كەلۋى – ناعىز ەرلىك! سەبەبى ول جەردە قاۋىپ-قاتەر, اتىس-شابىس سەيىلمەگەن. مەن قازاقستان دەلەگاتسياسىن ستەپاناكەرت اۋەجايىنان قارسى الۋدان باستاپ, جەكە كۇزەت ىسىنە دە اتسالىستىم. قوس پرەزيدەنتكە قاقتىعىستان قاجىعان حالىقتىڭ قوشەمەتى ەرەن بولدى. ەلباسى جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ ارىز-مۇڭىن, ۇسىنىس-پىكىرىن مۇقيات تىڭدادى. ودان كەيىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى جاۋىنگەرلەرمەن كەزدەستى. «ورال وبلىسىنان كەلگەن قازاق ەدىم» دەپ ارنايى قول الىسىپ امانداستىم. مەملەكەت باسشىسى جىلىۇشىراي قاراپ, «قازاقتى ۇياتقا قالدىرما, وتان الدىنداعى مىندەتىڭدى ابىرويمەن اتقار» دەدى. سول سەنىم ماعان ەرەكشە قانات بەردى, – دەيدى باۋىرجان دوسقاليەۆ.
كەيىنىرەك قازاق ساربازىنىڭ باسىنا كۇن تۋىپ, تۇتقىنعا تۇسكەندە, اۋىر جاراقاتىمەن اسكەري گوسپيتالدا جاتقان كەزدە دە قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جاساعان شاراپاتى شەكسىز.
– مەن ستەپاناكەرت قالاسىندا ەمدەلىپ جاتقاندا جۋرناليست بولات وڭعارباەۆ «حالىق كەڭەسى» گازەتىنە مەن تۋرالى ماقالا جازدى. اكەم مۇقامجار وسى گازەتتى قولىنا الىپ, ەلباسىنىڭ قابىلداۋىنا بارعان. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن گەنەرال-مايور ءورىنالى بورانباەۆ مەنى ستەپاناكەرتتەن باكۋ قالاسىنا, باكۋدەن الماتىعا الدىرتتى. جالپى, «ىستىق نۇكتەدە» جۇرگەن ءاربىر قازاق جاۋىنگەرى ءوز ەلىنىڭ ىستىق قامقورلىعىن, قولداۋىن سەزىندى, – دەيدى ب.دوسقاليەۆ.
شىنىندا دا, تاۋلى قاراباقتاعى ەتنوسارالىق قاقتىعىستى باسەڭدەتۋدە, بەيبىتشىلىك پەن تىنىشتىقتى قالپىنا كەلتىرۋدە ەلباسىنىڭ ەڭبەگى زور بولدى. اسكەردە جۇرگەن كەزىندە باۋىرجانعا باسقا ۇلت وكىلدەرى تالاي مارتە: ء«بىزدىڭ ەلىمىزدە ءسىزدىڭ مەملەكەت باسشىڭىز سياقتى كوسەم بولعاندا, مۇنداي سوعىس بولماس ەدى» دەگەندى تالاي ايتىپتى. «ال ەندى جانجال ءورشىپ تۇرعان جەرگە ەلباسىنىڭ تىكۇشاقپەن كەلۋى – ناعىز ەرلىك, باتىرلىق» دەيدى باۋىرجان. ويتكەنى سوعىس ءورتى تۇتانعان ءتورت جىلدىڭ ىشىندە تاۋلى قاراباقتا 20 شاقتى تىكۇشاقتى اتىپ قۇلاتقان ەكەن. سوعان قاراماستان باسىن قاتەرگە تىگىپ, قوس حالىقتىڭ اراسىنا ارااعايىندىق جاساعان نۇرسۇلتان نازارباەۆتى تاۋلى قاراباق ارداگەرلەرى وزدەرىمەن بىردەي قارۋلاس, ارىپتەس سانايتىنى سوندىقتان.
– ارينە, نۇرەكەڭنىڭ اتاق-ابىرويى ءبىر باسىنا جەتەرلىك قوي. سونىڭ ءبارىنىڭ ۇستىنە «قاراباق سوعىسىنىڭ ارداگەرى» اتاعى قوسىلىپ, جاۋىنگەرلىك مەدالمەن ناگرادتالىپ جاتسا, ارتىق بولماس ەدى. ءبىز تەك وسى ۇسىنىسىمىز ارقىلى سول ءبىر تاريحي سىن ساتتەردە قازاق حالقىنىڭ ابىرويىن حالىقارالىق دارەجەگە كوتەرگەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ەڭبەگىن حالىق جادىندا جاڭعىرتىپ قويساق دەيمىز, – دەيدى «قىزىل جۇلدىز» وردەندى باۋىرجان دوسقاليەۆ.
باتىس قازاقستان وبلىسى