تەرىسكەيدە تۇرمىس جايلى بولسا...

دەگەنمەن, الەمدە جەر كولەمى بو­يىنشا توعىزىنشى ورىندى ەنشىلەگەن كەڭ-بايتاق رەسپۋبليكامىزدىڭ وڭىر­لەرىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ دەڭگەيى مەن كليماتىندا ەلەۋلى ايىر­ماشىلىقتار بارلىعىنا بايلانىستى ولارداعى دەموگرافيالىق احۋال دا بىردەي ەمەس. اسىرەسە, تەرىس­كەي ايماقتاردا قالىپتاسقان جاعداي الاڭ تۋعىزباي قويمايدى. وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىم­بات» باعدارلامالىق ماقالاسىندا: «حا­لىقتىڭ قالالىق جەرلەرگە جاپپاي كوشۋى سالدارىنان كوپتەگەن اۋىلداردا, اسىرەسە, شەكارا ماڭىنداعى ەلدى مە­كەن­دەردە تۇرعىندار سانى كۇرت ازايدى. ءبىز ەڭبەك كۇشى كوپ وڭتۇستىك ءوڭىر تۇر­عىندارىنىڭ سولتۇستىك جانە شىعىس ايماقتارعا قونىستانۋىنا قولايلى جاعداي جاساپ, وسى جۇمىستى نازاردا ۇستايمىز. بۇل – وتە وزەكتى ءارى ەلىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى ماسەلە. بۇعان قوسا, سوڭعى جىلداردا ءتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى باسەڭدەپ قالعان قانداستار كوشىن بارىنشا قولداپ, ولاردى جوعارىدا ايتىلعان وڭىرلەرگە ورنالاستىرۋدى جانداندىرامىز. بۇل ەكى ماسەلەنىڭ دە ستراتەگيالىق ماڭىزى بار», دەپ قاداي ايتتى.

وسى باعىتتا ۇكىمەت تاراپىنان ناتيجەلى جۇمىسپەن قامتۋدى جانە جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدىڭ 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان «ەڭبەك» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا جۇمىس كۇشى ارتىق وڭىرلەردىڭ تۇرعىندارىن جۇمىس كۇشى تاپشى وڭىرلەرگە ەرىكتى قونىس اۋدارۋ جانە اتاجۇرتقا ورالعان قانداستاردى كۆوتا بويىنشا ورنالاستىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ كەلەدى.

ايتكەنمەن, بۇل شارالار دەمو­گرا­فيالىق جاعدايى ءماز ەمەس وبلىس­تار تۇرعىندارى سانىنىڭ جىلدان-جىلعا كەمۋ ءۇردىسىن توقتاتا العان جوق. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ ما­ل­ىمەتىنە قاراعاندا, قوستاناي وبلى­سى تۇرعىندارىنىڭ سانى بىلتىر 4020-عا كەمىپ, بيىلعى جىل باسىندا 864529 ادام بولعان. وتكەن جىلى اس­تىقتى وڭىرگە 28260 ادام كوشىپ كەل­سە, كوشىپ كەتكەندەر سانى – 33334. وسى ۋاقىت ىشىندە پاۆلودار وبلىسى تۇرعىندارىنىڭ سانى 4629-عا ازايىپ, 751011 ادامدى قۇراعان. ەرتىس-بايان وڭىرىنە 26103 ادام كوشىپ كەلسە, 30331 ادام كوشىپ كەتكەن. شىعىس قازاقستان وبلىسى تۇرعىندارىنىڭ سانى 5941-گە كەمىپ, 1363656 ادام بولعان. كەندى التاي وڭىرىنە 38051 ادام كوشىپ كەلسە, كوشىپ كەتكەندەر سانى – 49880.

ال ەلىمىزدىڭ «سولتۇستىك قاقپاسى» بولىپ سانالاتىن سولتۇستىك قازاقستان وبلى­سىندا قالىپتاسقان قولايسىز احۋال­عا كەيىنگى جىلدارى مەملەكەت تارا­پىنان ايرىقشا نازار اۋدارىلىپ وتىر. بۇل ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايى 2018 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قاۋىپ­سىز­دىك كەڭەسىندە ارنايى قارالدى. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ۇكىمەت سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىن دامىتۋدىڭ ۇشجىلدىق كەشەندى جوسپارىن قابىلداپ, ىسكە اسىرۋ ۇستىندە. بۇعان قوسا, قىزىلجار ءوڭىرى ارنايى ەكونوميكالىق ايماق بولىپ جاريالاندى. وسى وبلىسقا قونىس اۋدارۋشىلاردى ىنتالاندىرۋ ماقساتىمەن ولاردى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ قانات­قاق­تى جوباسى قولعا الىندى. الايدا وسىنداي مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىنا قاراماستان, قىزىلجار وڭىرىندەگى دەموگرافيالىق جاعداي جاقسارار ەمەس. جىلداعى ۇردىسپەن بىلتىر دا وبلىس تۇرعىندارىنىڭ سانى 5076-عا كەمىپ, اققايىڭدار ولكەسىندە نەبارى 548755 تۇرعىن قالدى. بۇل – رەسپۋبليكا بويىنشا ەڭ تومەنگى كورسەتكىش. مۇندا وتكەن جىلى 16969 ادام كوشىپ كەلسە, 21354 ادام كوشىپ كەتكەن.

جۇمىس كۇشى جەتىسپەيتىن تەرىسكەي ايماقتاردان باسقا جاققا كوشىپ كەتكەندەر – تاريحي وتاندارىنا ورالىپ جاتقان ءارتۇرلى ەتنوس وكىلدەرى عانا ەمەس, ولاردىڭ اراسىندا جەرگىلىكتى قازاقتار دا از ەمەستىگى ويلاندىرماي قويمايدى. مىسالى, بىلتىر ەلىمىزدىڭ وزگە وڭىرلەرىنەن قوستاناي وبلىسىنا 4037 قازاق كوشىپ كەلگەن بولسا, كوشىپ كەتكەن اعايىندار سانى – 6570. وسى جونىندەگى كورسەتكىش پاۆلودار وبلىسى بويىنشا تيىسىنشە 5471 جانە 6889 قازاق, سولتۇستىك قازاقستان بويىنشا 3902 جانە 6201 قازاق. ال شىعىس قازاقستاننان كوشىپ كەتكەن اعايىندار سانى كوشىپ كەلگەن قازاقتارعا قاراعاندا ەكى ەسەدەن اسا كوپ بولىپ شىقتى – تيىسىنشە 7500 جانە 15488.

دەموگرافيالىق احۋالى كوڭىل كون­شىتپەيتىن تەرىسكەيدەگى ءتورت وبلىس­تىڭ ورتالىقتارىنداعى جاعداي تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ءبىرشاما جاقسارعانىمەن, بوركىمىزدى اسپانعا لاقتىرۋعا ءالى ەرتە. بيىلعى جىل باسىندا قوستاناي قالاسى تۇرعىندارىنىڭ سانى 251825 ادامدى قۇراپ, سونىڭ ىشىندە قازاقتاردىڭ ۇلەسى 42,2 پايىزعا جەتكەن. ال سانى جاعىنان ەكىنشى ورىندى ەنشىلەگەن ورىس اعايىنداردىڭ ۇلەسى – 41,2 پايىز. پاۆلودار تۇر­عىن­دارىنىڭ سانى 361903 بولىپ, تە­رىسكەي ايماقتاعى ەڭ ءىرى شاھار اتان­دى. مۇنداعى قازاقتاردىڭ ۇلەسى 48,5 پايىز, ورىستاردىكى – 40,5 پايىز. وسكەمەندىكتەردىڭ سانى 348832, ال قازاقتاردىڭ ۇلەسى – 46,8 پايىز, ورىستاردىكى – 49,9 پايىز. تەرىسكەيدەگى حالقى ەڭ از قالا – پەتروپاۆلدىڭ تۇر­عىن­دارىنىڭ سانى – 219822 ادام. ونىڭ 58,6 پايىزىن ورىس اعايىندار قۇراپ وتىر. ال قازاقتاردىڭ ۇلەسى 30,5 پايىز عانا.

سولتۇستىك وڭىرلەردىڭ ۇلتتىق قۇرا­مىندا دا تاۋەلسىزدىك جىلدارى ەلەۋلى وزگە­رىس بولىپ, مەملەكەتقۇراۋشى قازاق ۇلتى­نىڭ ۇلەسى ەداۋىر وسكەن. بيىلعى جىل باسىندا قوستاناي وبلىسى تۇرعىندارىنىڭ 41,5 پايىزى قازاقتار, ال 40,5 پايىزى ورىستار بولدى. بۇل جونىندەگى كورسەتكىش پاۆلودار وبلىسىندا تيىسىنشە 53,6 جانە 34,5 پايىز, شىعىس قازاقستاندا 61,5 جانە 35,1 پايىز. ءتورت وبلىستىڭ ىشىندەگى قازاقتار سانى ءالى دە ماردىمسىز بولىپ قال­ىپ وتىرعان جالعىز ءوڭىر – سولتۇستىك قازاقستان. مۇنداعى قازاقتاردىڭ ۇلەس سالماعى 35,5 پايىز عانا, ال ورىس اعا­يىن­داردىكى – 49,2 پايىز.

قورىتا ايتقاندا, ۇكىمەت تاراپىنان تەرىس­كەي وڭىرلەردەگى دەموگرا­فيا­لىق جاع­­دايدى جاقسارتۋ ماقساتىندا ىسكە اسىرىلىپ جاتقان شارالار جەت­­­­كى­­لىكسىز دەپ بىلەمىز. ماسەلەن, 2021 جىلى وڭىر­لىك كۆوتا بويىنشا 1246 قانداستى جانە 6940 قونىس اۋدا­­­رۋ­­­شىنى قا­بىل­داۋ كوزدەلگەن. قان­­­داس­تاردى قا­بىل­دايتىن 7 وبلىس (اقمولا, اتىراۋ, باتىس قازاقستان, قوستاناي, پاۆلودار, سولتۇستىك قا­زاقستان, شىعىس قازاقستان) پەن قونىس اۋدارۋ­شىلاردى قابىلدايتىن 6 وبلىس (اقمولا, قاراعاندى, قوستاناي, پاۆلودار, سولتۇستىك قازاقستان, شىعىس قازاقستان) ءۇشىن بۇل كۆوتا ازدىق ەتەدى. سەبەبى ول «كورپەسىنە قاراي كوسىلەتىن» جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ وتىنىمدەرىنە سايكەس بولىنەتىندىگى ءمالىم. ال وڭىرلەردىڭ اكىمدىكتەرى سول ماردىمسىز كۆوتاعا سايكەس شاقىرىلعان قانداستار مەن قونىس اۋدارۋشىلاردى تۇراقتى جۇ­مىس­پەن جانە تۇرعىنجايمەن تولىق قام­تاماسىز ەتە الماي, سىن ەستىپ جۇر­گەن­دىكتەن, وسى ستراتەگيالىق ما­ڭىز­ى بار شارۋاعا ونشا ىقىلاستى ەمەس سياقتى.

بۇل رەتتە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىلعى جول­دا­ۋىندا ۇكىمەتكە كوشى-قون سايا­ساتىنىڭ جاڭا تۇجىرىمداماسىن ازىرلەۋدى تاپ­سىرىپ, ەل ىشىندەگى ەڭبەك كۇشىنىڭ ۇت­قىر­لىعى ماسەلەسىنە قاتىستى دا جاڭا ۇستانىمدار قاجەتتىگىنە نازار اۋداردى. پرەزيدەنت: «ۇكىمەت وڭتۇستىكتەن سولتۇستىككە كوشىپ جاتقان ازاماتتارعا جاردەماقى ءبولۋدىڭ قولدانىستاعى تاسىلدەرىن قايتا قاراۋى كەرەك. اتاپ ايتقاندا, ونى اكىمدىكتەر ارقىلى عانا ەمەس, وڭتۇستىك وڭىرلەردەن ادامدار­دى ءوز بەتىمەن جالدايتىن جۇمىس بەرۋ­شى­لەردىڭ شىعىنىن وتەۋ ارقىلى دا بەرۋگە بولادى. ءوز بەتىنشە بيزنەس­پەن اينالىسقىسى كەلەتىندەردىڭ دە كوشۋىنە جاعداي جاساعان ءجون. كو­شىپ كەلگەن ازاماتتارعا ءۇي سالۋ عانا ەمەس, اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اي­نا­لىسۋ ءۇشىن دە جەر تەلىمدەرىن بەرۋ مۇم­كىن­دىگىن پىسىقتاۋ كەرەك», دەپ, ماڭىزدى مەم­لەكەتتىك ماسەلەنى شەشۋ جولدارىن دا كورسەتىپ بەردى. سونىڭ ىشىندە تەرىسكەي وڭىرلەرگە بيز­نەسپەن اينالىسۋ ماقساتىمەن قو­نىس اۋداراتىن ازاماتتارعا باسىم كوڭىل ءبولۋ قاجەتتىگىن ءومىر كورسە­تىپ وتىر. ءبىر مىسال: سوناۋ وتكەن عا­سىر­دىڭ توقسانىنشى جىلدارىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ دۇ­نيەجۇزى قازاقتارىن اتامەكەنگە ورا­لۋ­عا شاقىرعان ۇندەۋىنە ءۇن قوسىپ, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ايىر­­­تاۋ اۋدانىنا وزبەكستاننان ەش­­قان­­داي مەملەكەت قولداۋىنسىز كو­شىپ كەلگەن جاڭاباي ءپىرمانوۆ ءوز قار­جى­­سىمەن جەكە كاسىبىن باستاعان ەدى. ونىڭ ءىسى وڭعا باسىپ, تاسى ورگە دوما­لا­عانىن بىلگەننەن كەيىن باۋىرلاس ەلدەن ايىرتاۋعا لەك-لەگىمەن 100-دەن استام وتباسى قونىس اۋدارىپ كەلدى. ولاردىڭ ءبارى جاڭابايدى ارقا تۇتىپ, جاڭا قونىستارىنا تەز بەيىمدەلىپ, ءسىڭى­سىپ كەتتى.

پايىمداپ قاراساق, تەرىسكەيدەگى دەموگرافيالىق پروبلەمانى شەشۋدە سارالانعان ءتاسىل كەرەك ءتا­رىز­دى. ماسەلەن, سولتۇستىك قازاقستان وبلى­سىن­داعى مۇشكىل جاعدايدى وزگە وڭىرلەرمەن سالىستىرۋعا بولمايدى. بۇل ءوڭىر, ء«بارىن بىلەتىن» ستاتيس­تي­كا مالىمەتتەرى كورسەتكەنىندەي, رەسپۋبليكامىزداعى دەموگرافيالىق تۇرعىدان ەڭ وسال وبلىس بولىپ تۇر. مۇندا حالىقتىڭ تابيعي ءوسىمى دە جىلدان-جىلعا ازايىپ, ەندى تەرىس ءۇردىس باستالدى. ناقتى ايتساق, بىلتىر دۇنيەگە كەلگەن سابيلەر سانى – 6879, ال دۇنيەدەن وزعاندار سانى 7512 بولىپ, تەرىس ايىرىم 633 ادامدى قۇرادى. 2020 جىلعى ءومىر ۇزاقتىعى بويىنشا رەسپۋبليكاداعى ەڭ تومەنگى كورسەتكىش تە سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا تيەسىلى (69,9 جاس).

بۇل رەتتە جۋىردا الماتى وبلىسىنان قىزىلجار وڭىرىنە قونىس اۋدارعان قوعام بەلسەندىسى بۋراحان داقانوۆ «قازاقپارات» اگەنتتىگىنە بەرگەن سۇحباتىندا: «سولتۇستىككە ادام كوشىرۋدەن بۇرىن, «سولتۇستىكتە ادام نەگە از؟» دەگەن سۇراقتىڭ جاۋا­بىن تا­ۋىپ, سالدارىن ەمەس, سەبەبىن جويۋعا كۇش سالۋ قاجەت. شىندىعىندا, جەر­گى­لىكتى جەردەن كوشىپ جاتقان تەك قانا ورىستار ەمەس, قازاقتار دا جە­تەر­لىك. سول سەبەپتى جاعدايدى كو­شىپ كەلىپ جاتقاندارعا عانا ەمەس, بار­ل­ىعىنا بىردەي جاساۋ قاجەت دەگەن پىكىر­دەمىن», دەگەن ەكەن.

بالكىم, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ارتۋر پلاتونوۆ ۇكىمەتكە جول­داعان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا ۇسىن­عانىنداي, سولتۇستىك قازاقستان وبلى­سىنىڭ تۇرعىندارى ءۇشىن ءبىر كەزدە بولعان «سولتۇستىك كوەففيتسيەنتىن» قاي­تا ەنگىزگەن ءجون شىعار. سەبەبى قى­زىلجار ءوڭىرى تۇرعىندارىنىڭ تابىسى باسقا جۇمىس كۇشى تاپشى وبلىستارمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا تومەن. وتكەن جىلى ورتاشا ايلىق جالاقى مولشەرى سولتۇستىك قازاقستاندا – 157497 تەڭگە, كورشىلەس قوستاناي وبلىسىندا – 171319 تەڭگە, پاۆلودار وبلىسىندا – 187427 تەڭگە, ال شىعىس قازاقستاندا 190287 تەڭگە بولعان.

ءيا, «ارقادا قىس جايلى بولسا, ارقار اۋىپ نەسى بار؟» دەمەكشى, تە­رىس­كەيدە تۇرمىس جايلى بولسا, تۇر­عىن­داردىڭ كوشىپ نەسى بار؟