قارجى پيراميداسى: تۇزاققا ءتۇسىرۋدىڭ جولى قانداي؟

كۇنى كەشە عانا 70-كە جۋىق قارا­عان­دىلىقتى 52 ميلليون تەڭگەگە تاقىرعا وتىرعىزىپ كەتكەن قارجى پيراميداسىن قۇرۋشىعا قاتىستى سوت ۇكىمى شىققان بولاتىن. ينۆەستيتسيالىق باعدارلاما تۋرالى جالعان اقپارات تاراتىپ, «سالعان اقشانى از ۋاقىتتا ەكى ەسەگە كوبەيتىپ تابىسقا كەنەلەسىز» دەپ تالايدى الداپ سوققان 34 جاستاعى جىگىت 5 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلدى. 2019 جىلدان بەرى «قارجىلاي ساۋاتتى ءارى وتە ءتيىمدى قۇرىلعان» ماركەتينگتىك جوسپارىنىڭ ارقاسىندا ول 67 ادامنىڭ 51 ميلليون 435 مىڭ تەڭگە اقشاسىن «كەيبىر كومپانيالاردىڭ اكتسيالارىن ساتۋعا» دەپ ورتاق ەسەپشوتقا سالدىرىپ الىپ, تايىپ تۇرعان. وسى اقپاراتتى ايتىپ اۋىز جۇمعانشا الماتى جاقتان تاعى ءبىر شۋ شىقتى. بۇل جولى 160 سالىمشىنىڭ Mudarabah Capital كومپانياسى ارقىلى اstex.kz جشس-گە 2 ميلليارد تەڭگەدەن استام اقشا اۋدارعانى بەلگىلى بولىپ وتىر.

ء«تيىمدى يسلامدىق ينۆەستيتسيالار» تۋرالى ايتىپ, تالاي ادامدى تابىستى بولۋعا يلاندىرىپ, «سەنىمدى ۇشۋ» دەپ ۇرانداتقان قارجى ۇيىمىنىڭ جارناماسىن ەلگە تانىمال ۆاينەرلەر – مەيىرجان تورەباەۆ, مەيىرحان شەرنيازوۆ پەن ءازىم سايدباەۆ جاساعان. بۇگىندە ءار قالجىڭىنىڭ استارىندا قارجى مەن تابىستى كوزدەيتىن جارناماسى «جىلتىڭداپ» جۇرەتىن بۇل ۆاينەرلەردىڭ Instagram پاراقشاسىنا كەمىندە 3-4 ميلليون حالىق تىركەلگەنىن ەسكەرسەك, ءالى تالاي ادامنىڭ قارجى پيراميدالارىنىڭ تۇزاعىنان امان قالمايتىنىن بولجاي بەرۋگە بولادى. ويتكەنى قازىر تانىمالداردى تارتۋ ارقىلى «سەنىمگە كىرۋ» سانگە اينالعان. جانە بۇل – ءبىرىنشى رەت انىقتالىپ وتىرعان جايت ەمەس.

بۇدان بۇرىن دا Instagram-ىندا 4,3 ميلليون «حالقى» بار بايان الا­گوزوۆا ءدال وسى باسى داۋدان ارىلما­عان اstex كومپانياسىن جار­ناما­لاپ: «بۇل قازاقستانداعى جالعىز كومپانيا, سونىڭ ارقا­سىن­دا تەندەر­لىك جوبالارعا ينۆەس­تيتسيا سالىپ, تا­ۋەكەلگە بارماي-اق اقشا تابۋعا بولادى» دەپ جال­پاق جۇرتقا جاريا سالعان بولاتىن. الەۋمەتتىك جەلىنى شارلاپ كەتكەن بەينەجازبادا جۇرتقا بەلگىلى ول اقشا سالۋ ماسەلەسىنە كەلگەندە وسى كومپانيانىڭ قۇرىلتايشىلارى – اعالى-ءىنىلى الماس پەن شىڭعىس قۇرمانعاليەۆتەرگە سەنىم ارتاتىنىن ايتقان بولاتىن. ەستەرىڭىزدە بول­سا, وتكەن جىلدىڭ اقپان ايىندا قازاقستاننىڭ بىرنەشە قالاسىندا «گارانت 24» جانە «Estate لومبارد» سەكىلدى كومپانيالارىنىڭ اينالاسىندا ايقاي-شۋ شىعىپ, جۇزدەگەن سالىمشى سالعان اقشالارىن قاي­تارا الماي قينالعاندا دا ۆاينەر مەيىرجان تورەباەۆ پەن انشىلەر ايقىن تولەپبەرگەن, ەرنار ايدار, سونداي-اق اكتەرلەر اسىلحان مەن ار­تۋر تولەپوۆتەردىڭ «جارنامالارىنا سەنىپ قالدىق» دەپ اعىنان جارىلىپ ەدى. ەڭ وكىنىشتىسى, ونەر ادامدارىنىڭ قارجى پيراميدالارىن جارنامالاۋىن اۋىزدىق­تاۋ وڭايعا سوقپاي تۇر. اسىرەسە الەۋمەتتىك جەلى بۇگىندە «قى­رۋار قارجىعا قارىق قىلامىن» دەگەن الاياقتاردىڭ ارام ويىن ىسكە اسىرۋدا ەڭ وڭتايلى ءارى ءتيىمدى الاڭىنا اينالىپ ۇلگەرگەن. بۇعان قاراپا­­يىم حالىقتىڭ قارجىلىق ساۋاتىنىڭ تو­مەندىگى مەن وڭاي جولمەن اقشا تا­بۋعا قۇمارلىعىن قوسىڭىز.

بىزدە قازىر 1-2 ادام قارجى پيراميداسىن قۇرادى. ال قالعاندارى سالىمشىعا اينالادى. ياعني قۇر­بانىنا. پيراميدانىڭ بيىگىندە تۇر­عاندار قالتاسىن قالىڭداتقان سوڭ, شەتەلگە قاشىپ كەتەدى. زار قاق­ساپ قالاتىن – تاعى سول «تەز ءارى وڭاي بايۋ­عا» اسىققان اڭقاۋ حالىق. قارجى پي­را­ميداسىن قۇرۋ قالاي وڭاي بول­سا, ونىڭ كۇيرەۋى دە تەز. ال بۇل جەر­دە­گى ەڭ قۋاتتى قارۋ نە, بىلەسىز بە؟ ول – جار­ناما, ۇگىت-ناسيحات! ياعني ادام­نىڭ سەنىمىنە كىرۋ. قازىر سەنىمگە كىرىپ, بار اقشاسىن «ينۆەستيتسياعا سالدىرۋ» عاسىر الاياقتىعىنا اينالىپ كەلەدى.

جىل باستالعالى بەرى ەلىمىزدە 20 مىڭعا جۋىق ادام قارجى پيرا­مي­دا­لارىنىڭ قۇربانىنا اينال­عان. ولار قازىر 21 ملرد تەڭگە­دەن استام اقشا­­سىن قايتارا الماي, سوت­تىڭ تابالدى­رى­عىن توزدىرىپ ءجۇر. ءىىم تەرگەۋ دە­­پارتامەنتى­نىڭ باسقارما باسشى­سى فارحات وما­روۆتىڭ مالىمدەۋىن­شە, بيىلعى 9 ايدا قارجى پيراميدالارىنا قاتىستى 359 قىلمىستىق ءىس تىركەلىپ, ونىڭ 196-سى سوتقا جول­دان­عان. ال ءىىم كريمينالدىق پولي­­تسيا دەپارتامەنتىنىڭ باسقارما باس­شىسى اباي ەرعاليەۆ ەلىمىزدە ينۆەس­تي­تسيالىق پيراميدالاردى قۇرىپ, ارام ويىن ىسكە اسىرعاننان كەيىن شە­تەلگە قاشىپ كەتكەن 23 ادامعا حا­لىقارالىق ىزدەۋ جاريالانعانىن حابارلادى. پوليتسيا پولكوۆنيگىنىڭ ايتۋىنشا, ولاردىڭ بارلىعىنىڭ ۇستىنەن قىلمىستىق كودەكستىڭ 217 – «قار­جىلىق (ينۆەستيتسيالىق) پيراميدانى قۇرۋ جانە وعان باسشى­لىق ەتۋ» بابى بويىنشا قىلمىستىق ءىس قوزعالعان. «حالىقارالىق ىزدەۋ­دە جۇرگەن ءار كۇدىكتى بويىنشا ولار­دىڭ ورنالاسقان جەرىن انىقتاۋ جانە ۇس­تاۋ ماقساتىندا قاجەتتى جەدەل-ىزدەستىرۋ ءىس-شارالارى جۇرگىزىلەدى. مۇنداي اۋقىمدى وپەراتسيالار ناتيجەسىز دە ەمەس. ماسەلەن, جاقىندا عانا تمد ەلدەرىمەن بىرلەسىپ جۇرگىزگەن «ىزدەستىرۋ» جەدەل ءىس-شاراسى بارىسىندا قارجى پيراميداسىنا قاتىستى اسا ءىرى مولشەردە الاياقتىق جاساعا­نى ءۇشىن الماتى قالاسىنىڭ پوليتسيا دەپارتامەنتى ىزدەستىرىپ جاتقان ەكى قازاقستاندىق ماسكەۋ قالاسىندا ۇستالدى. ۇستالعانداردىڭ ءبىرى – فيليال ديرەكتورى بولعان 26 جاستاعى كەلىنشەك. قازاقستاندا 2018-2020 جىلدارى قارجى پيراميداسىن قۇرعان ول 3 مىڭنان استام سالىمشىنىڭ اقشاسىن قالتاسىنا باسىپ, ەلدەن كە­تىپ قالعان», دەگەن ءىىم وكىلى قازىر­گى ۋاقىتتا ۇستالعانداردى قىلمىس­تىق جاۋاپ­كەرشىلىككە تارتۋ ءۇشىن ەلى­مىزگە ەكستراديتسيالاۋ ماسەلەسى قاراس­تىرىلىپ جاتقانىن دا ايتىپ ءوتتى.

قازاقستان زاڭناماسىندا قار­جى­لىق پيراميدا قۇرۋ جانە وعان باس­شىلىق جاساۋعا قاتىستى ارنايى نورما 2014 جىلدان باستاپ ەنگىزىلە باستادى. قىلمىستىق كودەكستىڭ 217-بابىنا سايكەس وسىنداي قۇقىق بۇزۋ­شىلىققا بارعان ادام جاساعان قىلمىسىنىڭ اۋىرلىعىنا قاراي ايىپپۇل تولەۋى, نە قوعامدىق جۇ­مىس­تارعا تارتىلۋى, بولماسا باس بوس­تاندىعى شەكتەلىپ, بۇكىل دۇنيە-مۇلكى تاركىلەنۋى مۇمكىن. جا­زانىڭ ەڭ اۋىر ءتۇرى – 10 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ. «قارجى پي­راميدالارىن قۇرۋ كەزىندە الاياق­تار كوبىنەسە قانداي امال-تاسىلدەردى قولدانادى؟» دەگەن سۇراعىمىزعا جان-جاقتى جاۋاپ بەرگەن پوليتسيا پول­كوۆنيگى فارحات وماروۆ: «ەڭ الدى­مەن ولار وزدەرىن نارىقتا تا­بى­سى وتە جوعارى, ينۆەستيتسيالار سالا­سىنداعى مىقتى كومپانيا رە­تىن­دە كورسەتەدى. كوزدەگەندەرىنە جەتۋ ماقساتىندا ءتىپتى ء«ساتتى جوبانى» دا «ىسكە اسىرىپ» تاستايدى. ادەتتە مۇن­­داي كومپانيالار «پەرسپەكتيۆالى بيزنەس», «جوعارى تەحنولوگيالىق كومپانيا», «يننوۆاتسيالىق جوبا» دەگەن سەكىلدى قازىرگى زامانعا ساي تا­نىمال ءارى تارتىمدى اتاۋلاردى وتە ساۋاتتى قولدانادى. ەڭ باستىسى – سالىمشىلاردىڭ سەنىمىنە كىرىپ ال­عاننان كەيىن ولاردى وتە ءتيىمدى جو­بالارعا, قور بيرجالارىنا نەمەسە تابىسى ەكى, كەيدە ءتىپتى 3-4 ەسەلەنىپ كەلەتىن وندىرىسكە اقشا سالۋدى ۇسىنا باستايدى», دەيدى.

قازىر ادامداردىڭ كوبى وزدەرى ىزدەنگەننەن, ەڭبەكتەنگەننەن گورى, بىرەۋدىڭ ايتقانىمەن جۇرگەندى قۇپ كورەتىن بولىپ كەتتى. ونىڭ ۇستىنە اقشانى ساناۋلى كۇننىڭ ىشىندە بىر­نەشە ەسە كوبەيتىپ الۋعا دەگەن «قۇل­شىنىس» قاراپايىم قاۋىپسىزدىك شارالارىن قالتارىستا قالدىرادى. ف.وما­روۆ بارلىق قولجەتىمدى الەۋ­مەتتىك جەلىلەر مەن مەسسەندجەرلەر ارقىلى وسى جوبانىڭ جارناماسى جاپپاي جۇرگىزىلە باستاعاندا قارجى پيراميدالارىنىڭ قۇرباندارى بىرى­نەن سوڭ ءبىرى تۇزاققا وزدەرى كەلىپ تۇسە باستايتىنىن دا اشىق مالىمدەدى. ء«ىرى قارجى پيراميدالارى حالىق سە­نىمىنە كىرۋ ءۇشىن ارنايى كەڭسەلەر اشىپ, مەسسەندجەرلەردە توپتىق چات­تار قۇرادى. بۇل دا – جان-جاقتى تەك­سەرىلگەن ءارى ادام پسيحولوگياسىنا اسەر ەتەتىن تاسىلدەردىڭ ءبىرى. وسى­دان كەيىن كارتوچكالىق نەمەسە ەلەك­تروندى شوتتارعا اقشا جي­ناۋ جۇرگىزىلە باستايدى. كەي ازا­مات­تار­دىڭ جىلجىمالى نەمەسە جىل­­جى­ماي­تىن مۇلكى بەلگىلى ءبىر ۋاقىت­­­تان كەيىن جوعارى ديۆيدەندتەر تولە­نەدى دەپ ۋادە بەرىپ قابىلدا­نىپ تا جا­تادى. ديۆيدەندتەردى تولەۋ ءوز قا­راجاتىن ءبىرىنشى سالعان ازا­ماتتارعا پي­راميدالاردىڭ جۇمىس ىستەۋىنىڭ سوڭعى كەزەڭىندە سالعان ازاماتتاردىڭ اقشاسى ەسەبىنەن جۇرگىزىلەدى. بۇل ەندى بارشاعا بەلگىلى جايت. بىراق وكىنىشكە قاراي, ادامدار ءالى دە قارجى پيراميدالارىنا سەنەدى», دەيدى ول.

ءتۇيىن. «قارجى پيراميدالارىن قۇرۋ ءۇشىن ەكى-اق نارسە قاجەت: 1-2 الاياق پەن ميلليونداعان اقىماق». راسىمەن, الاياقتاردىڭ اشكوزدىگى مەن كەي ادام­داردىڭ اقىماقتىعى بۇل ماسەلەنىڭ وزەكتىلىگىن ءالى دە جويماي كەلەدى. بۇل جەر­دە از اقشا­مەن تۇك ىستەمەي بايىپ كەتەم دەگەن ادامداردىڭ اڭعالدىعى دا, «سەنىمگە كىرۋ» دەگەن عاسىر الاياقتىعىنىڭ قىر-سىرىن مىقتاپ مەڭگەرگەن قار­جى پيراميدالارىن قۇرۋشىلاردىڭ «كاسىبيلىگى» دە كوپ قارجى تابۋدى كوزدەيدى. ال اقشا وڭايلىق­پەن كەلمەيدى. وسىعان شىنايى كوز­قاراسپەن قاراما­يىنشا قارجى پيرا­ميدالارىنىڭ تۇزاعى ۇزارا تۇسپەسە, قىسقارماسى انىق.