مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىلعى جولداۋىندا اگرارلىق ساياساتتا ساباقتاستىق جوقتىعىن, مينيستر اۋىسسا, سالانىڭ ساياساتى دا وزگەرەتىنىن سىناي كەلىپ: «وكىنىشكە قاراي, اگروونەركاسىپ كەشەنىنە قاتىستى قوزعالعان قىلمىستىق ىستەردىڭ جارتىسىنان استامى سۋبسيديانى تالان-تاراجعا سالۋعا بايلانىستى بولىپ وتىر.
بۇعان جول بەرۋگە بولمايدى. نورماتيۆتىك نەگىزىن نىعايتىپ, ءتيىمدى جوسپارلاۋ جانە مونيتورينگ جۇرگىزۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ قاجەت. سۋبسيديانى راسىمدەۋ ءتارتىبى تۇسىنىكتى ءارى تولىعىمەن اشىق بولۋعا ءتيىس. شاعىن جانە ورتا شارۋاشىلىقتار ءۇشىن سۋبسيديا تولىعىمەن قولجەتىمدى بولۋى كەرەك», دەپ قاداي ايتقان بولاتىن.
راسىندا دا, اۋىل شارۋاشىلىعىن قولداۋ قۇرالى بولىپ سانالاتىن سۋبسيدياعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن جىل سايىن بولىنەتىن جۇزدەگەن ميلليارد تەڭگەدەن شارۋا قوجالىقتارىنىڭ كوپشىلىگىنە سوقىر تيىن دا بۇيىرمايتىندىعى, ونى وڭىرلەردەگى شەنەۋنىكتەر ءوز قالتاسىنداعى اقشاسىنداي كورىپ, ەگىن ەگىپ, مال باعۋمەن اينالىساتىن جاقىن-جۇراعاتتارى مەن «بارماق باستى, كوز قىستىعا» اككىلەنىپ العان ءىرى شارۋاشىلىقتاردىڭ باسشىلارىنا عانا مىرزالىقپەن ۇلەستىرەتىنى جايلى سىني پىكىرلەر تالاي بەدەلدى مىنبەردەن كوپتەن بەرى ايتىلىپ جۇرگەنىمەن, ولاردان ءتيىستى قورىتىندى شىعارىلماي كەلەدى.
پايىمداپ قاراساق, سۋبسيديا دەگەنىمىز – مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە حالىقتىڭ تولەگەن سالىعىنان تۇسكەن قارجىدان بولىنەتىن دەمەۋقارجى. دەمەك جىل سايىن اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى قوماقتى سۋبسيديا الىپ وتىرعاندىقتان, سالىق تولەۋشىلەردىڭ ازىق-ت ۇلىك باعاسى تۇراقتى بولۋىن تالاپ ەتۋگە حاقىسى بار. وكىنىشكە قاراي, قازىر ءتىپتى ۇكىمەت قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ تىزبەسىنە ەنگىزىلگەن نان مەن ءسۇت ونىمدەرىنىڭ, جۇمىرتقانىڭ باعاسى دا كۇرت قىمباتتاپ, تۇتىنۋشىلاردىڭ ورىندى رەنىشىن تۋعىزىپ تۇر. وسىعان وراي, پرەزيدەنت جاقىندا قاراعاندى وبلىسىنا جۇمىس ساپارى بارىسىندا ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ قىمباتتاۋىنا جانە اۋىل شارۋاشىلىعىن سۋبسيديالاۋ ماسەلەسىنە قاتىستى پىكىرىن ورتاعا سالىپ: «اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا قىرۋار قارجى بولسەك تە, ازىق-ت ۇلىكتىڭ باسىم بولىگىن سىرتتان الامىز. وزگە ەلدەر سۋبسيديانىڭ نە ەكەنىن دە بىلمەيدى. بىلسە دە, ءدال وسىنداي مول قارجى بولىنبەيدى. ءبىر جاعىنان ادامداردى بوساڭسىتىپ جىبەردىك, ەكىنشى جاعىنان سىبايلاس جەمقورلىققا جول بەرىپ الدىق. بۇل ماسەلەمەن تۇبەگەيلى اينالىسۋىمىز كەرەك», دەدى.
سۋبسيديا ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن العا باستىرماي تۇرعان سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ بەلەڭ الۋىنىڭ باستى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى دەسەك, قاتەلەسپەسپىز. سونىڭ سالدارىنان جەرگىلىكتى بيلىك باسىنداعى شەنەۋنىكتەرمەن ء«تىل تابىسا بىلگەن» اۋىل كاسىپكەرلەرى عانا شارۋالارىن ءبىرشاما دوڭگەلەتىپ ءجۇر. ولاردىڭ ارالارىندا وڭاي بايۋدىڭ جولى وسى ەكەن دەپ, ەڭبەككە اقى تولەۋ قورىنىڭ كولەمىن مەملەكەتتەن العان سۋبسيديا سوماسىنان اسىرماي, جۇمىسكەرلەرىنە ماردىمسىز جالاقى تولەيتىندەر, ماشاقاتى كوپ مال شارۋاشىلىعىمەن شۇعىلدانۋدى قيىنسىنىپ, جالداعان مەحانيزاتورلارى جىلىنا ەكى-ءۇش-اق اي جۇمىس ىستەيتىن ەگىنشىلىكپەن عانا اينالىسۋدى ءجون كورەتىندەر دە از ەمەس. سونداي بۇگىنگى شىقبەرمەس شىعايبايلار تولەپ جۇرگەن شايلىققا جەتپەيتىن ايلىق ءۇشىن ولارعا مالاي بولعىلارى كەلمەيتىن اۋىل جاستارى لايىقتى تابىس تابۋ ماقساتىمەن قالاعا كەتىپ جاتىر. ال سۋبسيديامەن «سەمىرگەن» ديرەكتورلار: «جاستاردىڭ جۇمىس ىستەگىلەرى كەلمەيدى. قارتايعان مەحانيزاتورلاردىڭ ورنىن ەرتەڭ كىم باسادى؟» دەپ, بايبالام سالىپ, كىنانى وزدەرىنەن ەمەس, «بالالاردى جاستايىنان قوعامعا پايدالى ەڭبەككە تاربيەلەمەي وتىرعان» اتا-انالاردان, مەكتەپتەن, ودان قالدى بيلىكتەن ىزدەگىلەرى كەلەتىنىن قايتەرسىڭ. ولار سول «جالقاۋ» جاستاردىڭ قالاداعى بازارلاردا زىر جۇگىرە جۇك تاسىپ, ناپاقا تاۋىپ جۇرگەندىگىن كورسە دە كورمەگەنسيدى, وڭتۇستىك كورەيا سياقتى دامىعان ەلدەرگە زاڭسىز بارىپ, كۇشكە تۇسەتىن قارا جۇمىستاردى اتقارىپ, اباي بابامىز ايتقانداي, «ەسەكتىڭ ارتىن جۋسا دا, مال تاۋىپ» جۇرگەندىگىن ەستىسە دە ەستىمەگەنسيدى.
وسىدان ون شاقتى جىل بۇرىن ۇكىمەت وبلىس اكىمدەرىنىڭ, مۇددەلى ۆەدومستۆولاردىڭ, اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ ءىرى قۇرىلىمدارى باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن سەلەكتورلىق كەڭەس وتكىزىپ, وندا اۋىل شارۋاشىلىعىن ودان ءارى دامىتۋ ماسەلەلەرى تالقىلانعان بولاتىن. سوندا بايانداما جاساعان اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترىنە ءبىر ءوڭىردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ ديرەكتورى: «وبلىستىق بيۋدجەتتەن اۋىل شارۋاشىلىعىنا سۋبسيديا بولۋگە بولا ما؟», دەگەن سۇراق قويدى. «نەگە بولماسىن, بولادى. مىسالى, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ بيۋدجەتىنەن اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا ەداۋىر سۋبسيديا ءبولىنىپ وتىر» دەپ جاۋاپ بەردى مينيستر. سول ساتتە سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى اكىمدىگىنىڭ ءماجىلىس زالىندا سەلەكتورلىق كەڭەسكە قاتىسىپ وتىرعان ءبىز, وڭىرلىك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ جۋرناليستەرى, ءوز قۇلاعىمىزعا سەنبەگەندەي, اڭ-تاڭ بولعان ەدىك. ويتكەنى وزىندىك تابىسىنىڭ ماردىمسىزدىعىنا بايلانىستى ەل قازىناسىنان جىل سايىن كوپ سۋبۆەنتسيا الىپ وتىرعان وبلىس بيۋدجەتىنىڭ قارجىسى قىزىلجار ءوڭىرىنىڭ الەۋمەتتىك سالاسىنىڭ تولىپ جاتقان مۇقتاجدىعىن شەشۋگە جەتپەي جاتقاندا ودان اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا سۋبسيديا ءبولۋ اقىلعا سىيمايتىنداي كورىنگەن. كەيىن سۇراستىرىپ بىلسەك, راسىندا دا, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن ميللياردتاعان تەڭگە سۋبسيديا ازداي, وبلىستىق بيۋدجەتتەن دە ءوڭىردىڭ وسىمدىك شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا قىرۋار دەمەۋقارجى بولىنەدى ەكەن. ال ونى جىل سايىن سىيىنعانىنان سۇيەنگەنى زور باسشى باسقاراتىن ءبىر شارۋاشىلىق قانا «ەبىن تاۋىپ» الىپ جۇرگەنىن ەستىگەنىمىزدە جاعامىزدى ۇستاعانبىز...
ءيا, ەل قازىناسىنان اۋىل شارۋاشىلىعىنا جىلما-جىل مول سۋبسيديا بولىنەتىندىگىنە قاراماستان, ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ قىمباتتاۋىنا جول بەرىلگەندىگىمەن كەلىسۋ قيىن. اسىرەسە, كوروناۆيرۋس پاندەمياسى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنا تەرىس اسەرىن تيگىزىپ تۇرعان قازىرگى كەزدە. سەبەبى مەملەكەت باسشىسى وسى اسا قاتەرلى ىندەتتىڭ زارداپتارىن ەسكەرە وتىرىپ, 2020 جىلعى 16 ناۋرىزدا قابىلداعان «ەكونوميكانى تۇراقتاندىرۋ جونىندەگى ودان ارعى شارالار تۋرالى» جارلىققا سايكەس ۇكىمەت 2020 جىلعى 21 ناۋرىزدا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حالقى مەن ەكونوميكاسىنىڭ ۇزدىكسىز تىنىس-تىرشىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قاجەتتى ازىق-ت ۇلىك پەن باسقا دا تاۋارلارعا شەكتى باعالاردى بەلگىلەۋ ءتارتىبىن بەكىتۋ تۋرالى» قاۋلى العان بولاتىن. وندا ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار شەكتى باعالاردىڭ جوعارىلاماۋىنا باقىلاۋ جۇرگىزەتىندىگى, ال ساۋدا ورىندارىنا اكىمشىلىك زاڭنامادا كوزدەلگەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەتىندىگى اتاپ كورسەتىلگەن. سوندا قالاي بولعانى؟ ۇكىمەت قابىلداعان شەشىم قاعاز جۇزىندە قالعانى ما؟ اتقارۋشى بيلىك ورگاندارى شەكتى باعالاردىڭ وسۋىنە نەگە قاتاڭ باقىلاۋ ورناتا الماي وتىر؟ باعانىڭ قىمباتتاۋىنا كىنالىلەر اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار وندىرۋشىلەرى مە, الدە, ساۋدا ورىندارى ما؟
بۇل ساۋالعا جاۋاپ ىزدەگەندە بيىلعى ماۋسىم ايىندا كارتوپ كيلوسىنىڭ باعاسى 400 تەڭگەگە دەيىن شارىقتاپ, جۇرتشىلىق نارازىلىعىن تۋعىزعانى ەرىكسىز ەسكە تۇسەدى. وسى جايلى جۋرناليستەردىڭ سۇراعىنا بۇرىنعى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى: «باعانى كوتەرەتىندەر – دەلدالدار مەن دۇكەندەر. ال اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار وندىرۋشىلەرى كارتوپتىڭ كيلوسىن ءوز قويمالارىنان 200 تەڭگەگە ساتادى. قالعان 200 تەڭگە – دەلدالدار مەن سۋپەرماركەتتەردىڭ ۇستەمەاقىسى. بۇل ماسەلەمەن قازىر ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگى اينالىسىپ جاتىر», دەپ جاۋاپ بەرگەن بولاتىن. راسىندا دا, سودان كەيىن كارتوپ باعاسى ءبىرشاما تومەندەتىلىپتى. الايدا وزگە ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ نارقى اسپانداپ بارا جاتىر. ولارعا نەگە توقتام بولماي تۇر؟
شىنتۋايتىندا, ەگەر سۋبسيديا ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن ءوندىرۋدى ارتتىرۋعا جانە ولاردىڭ باعاسىن مەملەكەتتىك رەتتەۋگە تيىسىنشە ىقپالىن تيگىزە المايتىن بولسا, وندا, بالكىم, اۋىل شارۋاشىلىعىن سۋبسيديالاۋدى مۇلدەم دوعارۋ قاجەت شىعار. ال مەملەكەت رەتتەي الماي وتىرعان الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ باعاسىن دا نارىقتىڭ ءوزى رەتتەۋىنە قالدىرىپ, سۋبسيدياعا بولىنەتىن جۇزدەگەن ميلليارد تەڭگەنى حالىقتىڭ الەۋمەتتىك ءالجۋاز توپتارىن ماتەريالدىق قولداۋعا جۇمساعان ءجون بولار. قالاي دەسەك تە, قۇمعا سىڭگەن سۋداي بولىپ, ەش قايتارىم بەرمەي, «ارىستاننىڭ ۇلەسىندەي» بولىگى جەرگىلىكتى جەرلەردەگى جەمقور شەنەۋنىكتەردىڭ كومەيىنە جۇتىلىپ جاتقان سۋبسيديا ماسەلەسىن مايشاممەن قارايتىن كەز جەتتى.