اباي ءوزى ءومىر سۇرگەن ءداۋىردىڭ رەاليستىك جىرشىسى بولدى جانە قازاق قوعامىن, ونىڭ كەرتارتپا تۇيىندەرىن بەس ساۋساعىنداي ءبىلدى. قازاقتى بولدىرمايتىن ز ۇلىمدىقتاردى ايناداي كورىپ, جاقسى مەن جامانىن, رۋحاني قايشىلىقتارىن وي كوزىمەن ايقىن سارالاپ وتىردى.
ابايدىڭ قايراتكەرلىگى مەن شىعارماشىلىق مۇراسىن زەرتتەۋشىلەر ۇلى اقىننىڭ ەسكى قازاق داستۇرىندەگى بي, بولىس بولعان ۋاقىتىن ناقتى انىقتاپ, سول كەزەڭدە حالىققا قانداي پايداسى تيگەنىن بىلۋگە نيەتتەندى. بولىستىققا بەس مارتە سايلانعان اباي ءوز قىزمەتى ارقىلى تۋعان حالقىنا بارىنشا اق-ادال جول نۇسقادى, ايەل تەڭدىگىن, جەسىر قۇقىعىن جاقتاپ, 1886 جىلى قارامولادا وتكەن سەزدە بەكىتىلگەن زاڭعا ەكى باپ ەنگىزگەنى بەلگىلى.
مۇحتار اۋەزوۆ «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسىندا ابايدىڭ رۋلار اراسىنداعى جەر داۋى, جەسىر داۋى, ءورشىپ تۇرعان ەسكى ارازدىق, باقتالاستىق جەگىدەي جەپ, شەشۋى تابىلماي, ءوزارا وشپەندىلىكتى قوزدىرعان قازاق قوعامىندا قانداي ءرول اتقارعانىن تۇڭعيىعىنان تارتىپ سۋرەتتەپ جازدى. ابايدىڭ بولىستىق قىزمەتىن تەرەڭ اشۋ, سول جولدا كىمدەرمەن ايقاسقا ءتۇسىپ, نەدەن سوققى كورگەنى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ وسىناۋ رومانىنان باستاۋ العان.
ء«وز اكەسى قۇنانباي ۋاقتان تارتىپ العان جىمبا, ارقالىق, كۇشىكبايدى تۇگەلىمەن «داۋسىز ۋاق جەرى» دەپ كەسىپ بەردى. كەشە ورازبايلار العىزبايمىن دەپ, زەملەمەرگە جۇرگىزبەيمىن دەپ الەك-ب ۇلىك باستاعان اقجال, تورەقۇدىق, قاراقۇدىق, وبالى, قوعالى دەگەن قونىستاردىڭ ءبارى – كوكەن ەلىنىڭ قاي اۋىلىنىڭ, قاي اتاسىنىڭ مەكەنى ەكەنىن اباي بۇلجىتپاستان ساناپ بەردى. ەلۋ جىلدان بەرى تارتىپ جەپ, باس قونىپ, باستىرا جايلاپ, زورلىعىن وتكىزىپ العان توبىقتى, بۇگىن كوكەن ەلى ءوسىپ كوبەيىپ, ەڭبەك ەتەر ءوز جەرىن قايتا سۇراسا, ونى قارالايدى, قىلمىستى ەتەدى. قالا بەرسە, شاۋىپ شانشادى, جازالاپ جارالايدى».
ۇلى جازۋشى ابايدىڭ ادىلدىگىن, ءوز اعايىندارىنا جەك كورىنىشتى بولسا دا, شىندىقتى جاقتاۋىن سۇيىنىشپەن سۋرەتتەپ بەردى. ەسكى قازاق بيلىگىندە قارا قىلدى قاق جارعان نەبىر اتاقتى بيلەر وتكەن. ولاردىڭ ەل اۋزىندا اڭىزعا اينالعان اسقان بيلىگىنەن قازاقتا ء«ادىل بيدە تۋعان جوق, تۋعاندى بيدە يمان جوق» دەگەن ماقال قالعان. قازاق حالقى باسقا تۇسكەن جاڭا نيزام اتالعان زاڭعا, بوداندىققا كونىپ, وتارلىق ساياساتتىڭ استىندا قالعان كەزدە ءادىل بيلەردىڭ زامانى كەلمەسكە كەتكەن بولاتىن. ابايدىڭ «بولىس بولدىم مىنەكي» اتتى الەۋمەتتىك ليريكاسى وسى مەزەتتى ءدال سيپاتتاپ بەرگەن. مۇحتار اۋەزوۆ وسى روماندا اباي مەن سامەننىڭ اراسىنداعى ديالوگ ارقىلى ونى بىلايشا كورسەتكەن:
«– بىلەم, مەنى ءسىز بولساڭىز سايلاماس ەدىڭىز, بىراق ەل سايلاعان.
– سەنى ەل ەمەس, مالىڭ, پاراڭ سايلاعان.
– ونى دا ماعان كوپ كورگەن ەكەنسىز عوي؟
– تاتىمسىزعا تيگەن بولىستىق تا, قور بولعان بولىستىق.
– جارايدى, تارتىسىپ كورەرمىز. تاتىعان-تاتىماعاندى ەرتەڭگى سايلاۋ كورسەتەر! تەك سول جەردەن كەزدەسىپ باعىڭىز! – دەدى».
اباي بيلىك قۇرۋدا ءوزىنىڭ كەمەل ادام, يگى كىسىلىك يدەالىن – ادىلەتتى قوعامدى اڭساۋشىلىق قاسيەتىن جۇزەگە اسىرعانىن مۇحتار اۋەزوۆ مەيلىنشە تولىعىمەن قامتيدى. بۇل روماندا ول كەڭەس ءداۋىرىنىڭ يدەولوگياسىنان شىعا الماي, ەگەر وعان قارسى بولسا, وندا اباي تۋرالى ەپوپەياسى جارىق كورمەيتىنىن بىلگەندىكتەن, باي مەن كەدەيدىڭ اراجىگىن ءبولىپ, كەڭەس يدەولوگياسىنىڭ باستى كوزىرى تاپ جاۋلارىن قولدان جاساۋعا كونگەن سياقتى. قۇنانبايدىڭ وزبىرلىعىن, باي مەن كەدەيدىڭ اراسىن, شۇبار دەگەن ەسىممەن شاكارىمدى ابايعا دۇشپان, ايار ەتىپ كورسەتۋى, ورازباي, سامەن سياقتى شونجارلاردىڭ بەينەسىن تىم جاعىمسىز, زورلىقشىل قىلىپ كورسەتۋى سوندىقتان ەدى. «ورازباي مەن سامەن سيازدا, وزدەرى جەڭىلگەن وكىمدى ەستىپ, ابايدىڭ تۇسىنان قيىس وتە بەرىپ, وعان ءبىر كىنا ءسوز تاستاماق بولىپ ەدى. ورازباي ابايعا تۇكسيە قاراپ, ءسال توقتاي بەرىپ سول ءسوزىن ايتتى:
– اباي, قايدا جەتەرسىڭ, قانشاعا دەيىن بارارسىڭ, بىلمەيمىن, ايتەۋىر ءبىر ۇلكەن پالەگە كەتىپ باراسىڭ! سونىڭدى عانا ەسىڭە سالامىن! – دەدى».
مۇنىڭ سوڭى كوشبيكەدە دۇشپاندارى ابايدى سوققىعا جىعۋىمەن, ونىڭ زور كۇيزەلىسكە ۇشىراۋىمەن تىنعانى ايان. اباي تۋعان ەلى تۇتاس ارتتا, قورشىلىقتا قالعانىن مويىنداۋعا ءماجبۇر بولىپ, شەر توكتى.
ابايدىڭ بولىستىعى تۋرالى قازىرگى ءىرى ابايتانۋشى عالىم, جازۋشى تۇرسىن جۇرتباي بىلاي كورسەتكەن: «سونىمەن, ابايدىڭ ومىرلىك شۇعىلدانعان كاسىبى – بيلىك, سونىڭ ىشىندە بولىستىقتان تىسقارى مىندەتى – كادىمگى دالا ءبيى ەدى. ارينە, ءادىل بي بولدى. دالانىڭ ءداستۇرى مەن زاڭىن ابايدان ارتىق بىلەتىن جانە ونى تالداپ كەتكەن ادام از». بيلىككە بەل شەشە ارالاسۋ, سايلاۋعا ءتۇسۋ, بيلىك تۇتقاسىن ۇستاۋ ونەرى ابايعا ءوز اكەسى قۇنانبايدان دارىعان. بالاسىن جاسىنان ەل اراسىنداعى داۋ-شارعا ارالاستىرىپ, بيلىك تەتىگىن بىلۋگە باۋلىعان ءاۋ باستا ءوز اكەسى بولاتىن. قۇنانباي اعا سۇلتان بولعان سوڭ ەل باسقارۋعا كوشتى, بۇرىنعىداي تەك ءبىر رۋدىڭ كوسەمى ەمەس, ءبىر ەلدى بيلەيتىن باسشىسىنا اينالدى. ويتكەنى سول زامانداعى قازاق ءومىرى تۇتاسىمەن دالا زاڭىنا باعىنۋدان, جەر داۋى, جەسىر داۋىن شەشۋ, ۇرلىق-قارلىقتى تىيۋ, بارىمتا-سىرىمتادان تۋىندايتىن ارىزداردى رۋلار اراسىندا, اعايىن اراسىندا رەتتەپ وتىرۋعا ساياتىن. قازاق حالقىنىڭ وزىندىك قالىپتاسقان ەل باسقارۋ جۇيەسىن اق پاتشا بيلەگەن رەسەي يمپەرياسىنىڭ قازاق دالاسىن ۋىسىنا الىپ, تۇتاستاي ەرىك-كۇشىن بيلەۋگە, بارشا بايلىعىن توناۋعا باعىتتالعان جاڭا نيزام زاڭى – وزدەرى بۇراتانا ساناعان حالىقتى باسقارۋ ەرەجەسى بۇزىپ جىبەردى. ابايدىڭ وسى جۇيەگە ىشتەي نارازىلىعى, كۇرەسكەرلىك رۋحى, شىنايى قارسى شىعۋى الەۋمەتتىك-ساتيرالىق پوەزياسىندا كورىنىس تاپتى. «قالىڭ ەلىم, قازاعىم, قايران جۇرتىم» اتتى ولەڭى ەلدىك جاعدايدىڭ ۋشىعىپ تۇرعانىنان, ءتۇبى قالاي بولار دەگەن اۋىر ۋايىمنان تۋعان بولاتىن. بولىستىققا تالاستىڭ زالالى, بارىمتاشىلىق تىيىلماي ۇدەپ تۇرعانى دا وسى ولەڭدە كورسەتىلگەن.
وزىمدىكى دەي الماي ءوز مالىڭدى,
كۇندىز كۇلكىڭ بۇزىلدى,
تۇندە – ۇيقىڭ.
ءبىرىنىڭ مالىن ءبىرى شاۋىپ اكەتەتىن بارىمتا سول كەزدەگى قازاق حالقىن شارپىعان قىساستىق جانە كەك قايتارۋ قۇرالىنا اينالدى, ال كەدەيشىلىك, كاسىپسىزدىك ونى كەي جۇرتتىڭ كۇنكورىس قامىنا اينالدىرىپ تاستادى.
باس-باسىنا بي بولعان
وڭكەي قيقىم,
مىنەكي, بۇزعان جوق پا
ەلدىڭ سيقىن؟
اباي سايلاۋعا تالاسقان اعايىندارىن, وزگە رۋدىڭ اتقامىنەر پىسىقتارىن كوپ كوردى. ولاردىڭ ىشىندە اقىل-پاراساتىمەن, ادالدىعىمەن, ەلگە جاناشىر پەيىلىمەن ءتۇسىپ وتىرعاندار جوق. ۇساق-تۇيەك, شىن مانىندە قالىڭ ەلگە باس بولۋعا, تۇلعا بولۋعا جارامايتىن قۋ, پىسىقتاردىڭ ارام پيعىل, جەكسۇرىن ءىس-ارەكەتىن كورىپ نالىدى.
پاتشا وكىمەتىنىڭ 1868 جىلعى رەفورماسى, قازاق حالقىن ۇلتتىق تامىرىنان اجىراتۋعا نەگىز سالعان, دالا دەموكراتياسى قانعا سىڭگەن ەلدىك يگى ءداستۇرىن تۇبىرىمەن قوپارا بۇزىپ, سالت-ساناسىنا سىنا تۇسىرگەن اسكەري-وتارشىلىق رەفورما بولدى. بۇل اكىمشىلىك جۇيە مەن سايلاۋ ءتارتىبىن وزگەرتكەن جاڭا ەرەجە بيلىك تۇتقاسىن ۇستاعان وياز, بولىس سياقتى جەرگىلىكتى باسقارۋشى جۇيەنىڭ قىزمەتشىلەرىن, اكىمقارالاردىڭ وكتەمدىگىن كۇشەيە ءتۇستى. اۋەلى 1822 جىلى قازاقتىڭ ەسكى بيلەۋ جۇيەسى حاندىق بيلىكتى جويعان بولاتىن. اراعا 40 جىل سالىپ ورىس وتارشىلىعى ونىڭ ورنىندا قالعان سۇلتاندىق بيلىكتى جويدى. حاندىق بيلىك جويىلعان سوڭ قازاقتىڭ سوڭعى حانى ابىلايدىڭ نەمەرەسى كەنەسارى سۇلتان باستاعان ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىس ون جىلعا سوزىلىپ, اقىرى يمپەريانىڭ ارانىنا تۇتىلىپ, ونىڭ جىمىسقى ايلا-تاسىلىنەن جەڭىلىس تاپتى.
اباي ورىستىڭ ۇلىعى مەن ويازىنا باعىنىشتى بايعۇس قازاقتى وتارشىلىق شىرماۋى مىقتاپ باسقانىن وسى ولەڭ ارقىلى تەرەڭ استارلايدى. ءوز بيلىگى وزىندە جوق ءمۇساپىر ەلدىڭ الەۋمەتتىك كۇيى وڭباسىن بىلگەن سوڭ, جۇرەگى قان جىلاپ ايتقانى بولار.
بىرلىك جوق, بەرەكە جوق,
شىن پەيىل جوق,
ساپىرىلدى بايلىعىڭ,
باققان جىلقىڭ.
باستا مي, قولدا مالعا
تالاس قىلعان,
كۇش سىناسقان كۇندەستىك
بۇزدى-اۋ شىرقىن.
كىلەڭ شەنقۇمار, مانساپقۇمارلار باسەكەگە ۇرىنىپ, شار سالىپ, سايلاۋعا تۇسەمىن دەپ جانىققان «پارتياشىل» توپ بەكەرگە مالىن شاشتى, اكىمشىلىك لاۋازىمعا تالاسىپ, قارسىلاسىنان اسىپ تۇسپەككە جاساعان ساتقىندىق, ەكىجۇزدىلىك مىنەزدەرىمەن كوزگە ۇردى. قازاق تىلىنە «پارتيا» دەگەن ءسوز وسى ۋاقىتتا ەندى. ورىس ۇلىقتارىنىڭ, ءتىلماشتاردىڭ سۇمدىق پاراقورلىعىن كورگەن قىر قازاقتارى بولىستىققا ءبىر سايلانىپ كەتسە, شىعارعان شىعىنىن, كەتكەن مالىن ەسەلەپ قايتارىپ الامىن دەپ جانتالاستى. وسىنىڭ ءبارىن كوزىمەن كورىپ, كوڭىل تارازىسىنا ولشەپ وتىرعان اباي مۇنىڭ ءتۇبى قاراڭعى حالىقتى ابدەن بۇزىپ, كۇنكورىس ءۇشىن جاماندىقتان تايىنبايتىن يمانسىز توبىرعا اينالدىرىپ تىناتىن ونبەس, بايانسىز تىرلىك ەكەنىن ۇقتى.
توبىقتىنىڭ ءوز ىشىندەگى اعايىن اراسىنداعى كۇندەستىك, الاۋىزدىق كەسەلدەرى ءبىر شەتى بولىستىق سايلاۋعا قاتىستى ورشىگەنىن مۇحتار اۋەزوۆ تولىق سۋرەتتەپ بەردى. اتقامىنەرلەردىڭ ءوزارا قىرقىسى قايران ەلدى جىك-جىككە ءبولىپ, قۇتىن قاشىردى, جۇتاتىپ, جۇدەتتى. بۇرىن-سوڭدى بولماعان, ءيىسى قازاققا جات, ارىز جازىپ, يتجەككەنگە ايداتۋ تراگەدياسى دا قازاق دالاسىندا وسى 1868 جىلعى رەفورمادان سوڭ باستالىپ, بەلەڭ الدى. ابايدىڭ «قالىڭ ەلىم, قازاعىم, قايران جۇرتىم» اتتى ولەڭى وتارلانعان حالىقتىڭ تراگەدياسىن اشىپ قانا قويمايدى, ونىڭ باسقارۋ, بيلىك جۇيەسىن قوسا اشكەرەلەيدى. ءوز تاعدىرىنا ءوزى قولى جەتپەيتىن حالىق – دۇنيەدەگى ەڭ سورلى حالىق. سەمەي ويازىنىڭ قازاعى باستان كەشكەن كەپ بارشا قازاق دالاسىنا ءتان قۇبىلىس بولاتىن. رەسەي يمپەرياسىنىڭ اسكەري قامال-بەكىنىستەرى بىرتىندەپ قالاعا اينالا باستاعان كەزەڭ كۇشەيگەندە 1905 جىلعى توڭكەرىس كەلىپ جەتتى. بۇل جاڭا وزگەرىستەرگە, باسقا داۋىرگە ۇلاستى.
اسەم ەرەجەقىزى,
اباي اكادەمياسىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى