جاڭعىرۋدىڭ وزەگى – ساياسي رەفورمالار

ەرلان قارين,

قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ كومەكشىسى

 

قاسىم-جومارت توقاەۆ سوڭعى ەكى جىلدا تۇراقتى تۇردە ساياسي ۇدەرىستىڭ باسەكەلىگى مەن اشىقتىعىن ارتتىرۋعا با­عىتتالعان ءتۇرلى باستاما ۇسىنىپ كەلەدى. ونىڭ كوپشىلىگى قازىردىڭ وزىندە تابىستى ىسكە اسىرىلۋدا. ساياسي رەفورمالار اياسىندا 10 زاڭ قابىلداندى. تاعى بىرنەشە زاڭ جوباسى الداعى ايلاردا پارلامەنت قابىرعاسىندا قارالاتىن بولدى.

پرەزيدەنت باستامالارىنىڭ بىرقا­تارى بارىنشا قىسقا مەرزىم ىشىندە جۇزەگە استى. جۇمىس قارقىنى جوعارى بولعا­نىمەن, ونىڭ ءبارى بىرتىندەپ, دايەك­تى تۇردە جاسالۋدا. وسى ورايدا پرە­زي­دەنتتىڭ ساياسي رەفورمالارىنىڭ ءتورت توپ­تاماسىنا جەكە-جەكە توقتالىپ, ارقايسىسىنىڭ نەگىزگى تۇستارىن اتاپ وتكىم كەلەدى.

 

ساياسي رەفورمالاردىڭ ءبىرىنشى توپتاماسى

مەملەكەت باسشىسى رەفورمالاردىڭ ءبىرىنشى توپتاماسىن 2019 جىلعى 20 جەلتوقساندا ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ ەكىنشى وتىرىسىندا ۇسىنعان بولاتىن. بۇل باستاما ۇقسك مۇشەلەرىنىڭ ۇسىنىستارى ەسكەرىلە وتىرىپ ازىرلەندى.

وندا بەيبىت شەرۋلەردى ۇيىمداستىرۋ ءتارتىبىن وزگەرتىپ, ونداعى رۇقسات الۋ قاعيداتىن حاباردار ەتۋ قاعيداتىنا اۋىستىرۋ, ساياسي پارتيالاردى تىركەۋ ءۇشىن ونىڭ مۇشەلەرىنىڭ سانى جونىندەگى تالاپتى 40 مىڭنان 20 مىڭ ادامعا ازاي­تۋ, سايلاۋ كەزىندەگى پارتيالىق تىزىم­دە ايەلدەر مەن جاستار ءۇشىن 30 پا­يىزدىق كۆوتا قاراستىرۋ, پارلامەنتتىك وپپوزيتسيا ينستيتۋتىن ەنگىزۋ سياقتى باستامالار بولدى.

ونىڭ ىشىندە ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتىنىڭ ەكىنشى فاكۋلتاتيۆتىك حاتتاماسىنا قوسىلۋ ءراسىمىن باستاۋ تۋرالى ۇسىنىس زور مانگە يە.

سونىمەن بىرگە, قىلمىستىق كودەكستىڭ 130-بابىن قىلمىسقا جاتقىزباۋ جانە 174-بابىن ىزگىلەندىرۋ, قىلمىستىق كودەكستىڭ 174-بابى بويىنشا قىلمىستىق جاۋاپ­كەرشىلىگىن وتەگەن جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنان وڭ قورىتىندى العان ازاماتتارعا قويىلعان قارجىلىق شەك­تەۋلەردى جۇمسارتۋ تۋرالى شەشىمدى دە اتاپ وتكەن ءجون.

جالپى العاندا, ق.ك.توقاەۆتىڭ ساياسي رەفورمالاردىڭ ءبىرىنشى توپتاماسى اياسىنداعى باستامالارىنا حالىقارالىق سەرىكتەستەرىمىز جوعارى باعا بەردى. 

مىسالى, اقش-تىڭ بۇرىنعى پرەزي­دەنتى دونالد ترامپ قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ پرەزيدەنت بولعانىنا ءبىر جىل تولۋىنا وراي جولداعان قۇتتىق­تاۋ حاتىن­دا «قازاقستاننىڭ ساياسي جاڭ­عىرۋى­نا جول اشقان رەفورمالار­دىڭ اۋقىم­دى ءارى ءورشىل باعدارلاما­سىن» جوعا­رى باعالايتىنىن اتاپ ءوتتى. ول «امەريكا قۇراما شتاتتارى حالىقتىڭ مەملەكەتكە سەنىمىن ارتتىرۋعا جانە قاي زاماندا دا قوعامنىڭ پروگرەسسيۆتى ءارى قارقىندى دامۋىنىڭ تىرەگى سانالاتىن جاھاندىق بوستاندىقتاردى قورعاۋعا باعىتتالعان شارالاردى تولىعىمەن قول­دايتىنىن» ايتتى. ال فرانتسيا پرە­زي­دەنتى ەممانۋەل ماكرون 2020 جىلى جەلتوقسان ايىندا ەلىمىزدىڭ تاۋەل­­سىزدىك كۇنىنە وراي جولداعان  قۇتتىق­­تاۋ حاتىندا قازاقستاننىڭ ازامات­تىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى حالىق­ارا­لىق پاكتىنىڭ ەكىنشى فاكۋلتاتيۆتىك حات­تاماسىنا قول قويۋىن ايرىقشا اتاپ ءوتتى.

قازىرگى تاڭدا ساياسي رەفورمالاردىڭ ءبىرىنشى توپتاماسىنداعى بارلىق باستاما تولىعىمەن ورىندالدى.

 

ساياسي رەفورمالاردىڭ ەكىنشى توپتاماسى

ساياسي باستامالاردىڭ بۇل توپتاماسى 2020 جىلعى 1 قىركۇيەكتە پرەزيدەنت جول­داۋى اياسىندا جاريالاندى. 2021 جىل­دان باستاپ اۋىلدىق وكرۋگ اكىمدەرى­نىڭ تىكەلەي سايلاۋى وتكىزىلەتىنى, جەرگى­لىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋدى دامىتۋدىڭ جاڭا تۇجىرىمداماسى مەن «قوعامدىق با­قىلاۋ تۋرالى» زاڭ  ازىرلەنەتىنى, سون­داي-اق, ونلاين-پەتيتسيانىڭ بىرىڭعاي ينس­تيتۋتى قۇرىلاتىنى جاريا ەتىلدى. ادام قۇقىعىن قورعاۋ ماسەلەسى جەكە باعىت رەتىندە قولعا الىندى. پرەزيدەنت بالالاردى كيبەربۋللينگتەن قورعاۋ ءۇشىن شارالار قابىلداۋ جانە بالا قۇقىعى جونىندەگى كونۆەنتسيانىڭ فاكۋل­تاتيۆ­تىك حاتتاماسىنا قوسىلۋ ماسەلەسىنە اي­رىقشا نازار اۋداردى.

ازاپتاۋعا قارسى كۇرەس تۋرالى ۇلت­تىق زاڭنامانى وزىق حالىقارالىق نورمالارعا سايكەستەندىرۋ, سونىمەن قاتار, ادام ساۋداسىنا قاتىستى قىلمىس­تىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى سوتقا دە­يىنگى تەرگەۋ تاجىريبەسىن جەتىلدىرۋ مىن­دەتتەرى جۇكتەلدى.

 

ساياسي رەفورمالاردىڭ ءۇشىنشى توپتاماسى

2021 جىلعى 15 قاڭتاردا VII شاقى­رىلىمداعى پارلامەنتتىڭ ءبىرىنشى سەسسياسىنىڭ اشىلۋىندا پرەزيدەنت رەفورمالاردىڭ ءۇشىنشى توپتاماسىن جاريالادى. وندا ساياسي پارتيالاردىڭ ماجىلىسكە وتۋىنە قاجەتتى شەكتى 7 پا­يىزدان 5 پايىزعا تومەندەتۋ, بارلىق دەڭگەيدەگى سايلاۋلاردىڭ سايلاۋ بيۋل­لەتەنىنە «بارىنە قارسىمىن» دەگەن باعان ەنگىزۋ, اۋدان اكىمدەرىن سايلاۋ تۋرالى تىڭ ۇسىنىستار ايتىلدى. وعان قوسا, «جاستاردىڭ دامۋ يندەكسىن» ەنگىزۋ, قوعامدىق باقىلاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ, ونلاين-پەتيتسيا ينستيتۋتىن زاڭدى تۇردە راسىمدەۋ, قايىرىمدىلىق قىزمەتتى ىن­تالاندىرۋعا قاجەتتى شارالار ازىرلەۋ, «ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل تۋرالى» جەكە زاڭ قابىلداپ, ونىڭ اپپاراتىن نىعايتۋ سياقتى ماسەلەلەر قامتىلدى.

ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل ەلۆيرا ءازىموۆانىڭ پىكىرىنشە, «ومبۋدسمەن تۋرالى» زاڭ قابىلداۋ ۋا­كىل­­دىڭ مارتەبەسىن كوتەرىپ, قۇزىرەتىن كەڭەي­تۋ تۇرعىسىنان دا, مۇددەلى ازامات­تاردىڭ وعان ءوتىنىش جولداۋى بويىنشا دا بەلگىلى ءبىر زاڭنامالىق جاعداي جاسالۋىن قامتاماسىز ەتەدى.

جەرگىلىكتى جەرلەردە وڭىرلىك ومبۋ­دسمەندەردىڭ قۇرىلۋى ادام قۇقى­عىنىڭ بۇزىلۋىنا بايلانىستى ناقتى وقيعالارعا جەدەل نازار اۋدارىپ, شەشىم قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

زاڭناماعا ساياسي پارتيالاردىڭ ماجى­لىسكە وتۋىنە قاجەتتى شەكتى 7 پايىز­دان 5 پايىزعا تومەندەتۋ, بارلىق دەڭگەيدەگى ساي­لاۋلاردىڭ سايلاۋ بيۋللەتەنىنە «بارى­نە قارسىمىن» دەگەن باعان ەنگىزۋ تۋرا­لى وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار مەملەكەت باسشىسى 2021 جىلى 24 مامىردا قول قويعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سايلاۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭدا كورىنىس تاپتى.

قازاقستاندا جۇرگىزىلىپ جاتقان ساياسي وزگەرىستەردىڭ قارقىنى مەن ماز­مۇنى حالىقارالىق قوعامداستىق تاراپى­نان كەڭىنەن قولداۋ تاپتى. اتاپ ايت­قان­دا, 2021 جىلعى ءساۋىر ايىندا اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى ەنتوني بلين­كەن ءوزىنىڭ قازاقستاندىق ارىپتەسى – قر سىرتقى ىستەر ءمينيسترى مۇحتار تىلەۋبەر­دىمەن تەلەفون ارقىلى سويلەسكەندە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ساياسي رەفورمالارىنىڭ جوسپارىن تولىق قولدايتىنىن جەتكىزدى.

 

ساياسي رەفورمالاردىڭ ءتورتىنشى توپتاماسى

پرەزيدەنت ۇسىنعان ساياسي رەفور­مالاردىڭ ءتورتىنشى توپتاماسى – وسىعان دەيىن قولعا الىنىپ, جۇزەگە اسىرىلعان باستامالاردىڭ زاڭدى جالعاسى.

اتاپ ايتقاندا, ايەلدەر مەن جاستار ءۇشىن كوزدەلگەن وتىز پايىزدىق كۆوتانى دەپۋتات مانداتىن ءبولۋ كەزىندە مىندەتتى تۇردە ەسكەرۋ تۋرالى نورمانى زاڭ جۇزىن­دە بەكىتۋ قاجەتتىگى جولداۋدا ناقتى كورسەتىلدى.

كۆوتا بەرىلەتىن ازاماتتار ساناتىنىڭ ءتىزىمىن كەڭەيتۋ جانە سايلاۋ تىزىمىندە ەرەكشە قاجەتتىلىگى بار ازاماتتارعا مىن­دەتتى كۆوتا بەلگىلەۋ ۇسىنىلدى.

اۋىلدىق جەرلەردەگى ازاماتتىق باس­تا­ما­لاردى قولداۋدىڭ ءتيىمدى تەتىگىن ازىر­­لەۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىنە نازار اۋدارىلدى. 

قۇقىق قورعاۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن ساقتاپ, ولاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاما­سىز ەتۋ, سونداي-اق قازاقستاننىڭ قىل­مىس­تىق كودەكسىنىڭ نورمالارىن ازا­مات­تىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى ەكىنشى فاكۋلتاتيۆتىك حاتتامانىڭ ەرەجەلەرىمەن سايكەستەندىرۋ ءۇشىن ناقتى شارالار قابىلداۋ تاپسىرىلدى.

پرەزيدەنت ايەلدەردىڭ قوعامداعى ەكونوميكالىق جانە ساياسي  ۇستانىمىن بارىن­شا قولداۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. وسى­عان وراي ول وتباسىلىق جانە گەن­دەرلىك ساياسات جونىندەگى تۇجىرىمداماعا وزگە­رىس­تەر ەنگىزۋدى ۇسىندى. بۇدان بولەك, بالا­لارعا, سونىڭ ىشىندە اتا-انا قام­قور­لىعىنسىز قالعان بالالارعا قارسى جىنىستىق قىلمىستاردىڭ الدىن-الۋعا جانە ونىڭ جولىن كەسۋگە باعىتتالعان جۇمىستاردى كۇشەيتۋگە باسا ءمان بەرىلدى.

ءتورتىنشى توپتامادا كورىنىس تاپقان بارلىق ساياسي باستامالار مەملەكەت باسشىسىنىڭ «حالىق بىرلىگى جانە جۇيەلى رەفورمالار –  ەل وركەندەۋىنىڭ بەرىك نەگىزى» اتتى قازاقستان حالقىنا جول­داۋىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى جالپى­ۇلتتىق ءىس-شارالار جوسپارى اياسىندا جۇزەگە اسىرىلادى. 

 

مەملەكەت باسشىسىنىڭ ساياسي باستامالارى

تۇپتەپ كەلگەندە, ساياسي رەفورما­لاردىڭ ءتورت توپتاماسى – مەملەكەت باس­شى­سىنىڭ وسى باعىتتاعى دايەكتى ءارى كە­شەندى ساياساتىنىڭ كورىنىسى. (توپتامالار كەستەسى تومەندە بولەك بەرىلىپ وتىر.) مۇنىڭ ءبارى ەكونوميكاداعى جانە جەر­گى­لىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن­­دەگى رەفور­مالارمەن, سونداي-اق مەم­لە­كەت­تىك قىز­مەتتەر كورسەتۋ سالاسىن­داعى تسيفرلان­دىرۋ ۇدەرىسىمەن تىعىز بايلانىستى.

مىسالى, جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ سالاسىنداعى رەفورمانى الساق, 2018 جىلدان باستاپ 2 مىڭنان استام تۇر­عىنى بار 1 055 اۋىلدىق وكرۋگ­تە دەر­بەس بيۋدجەت نەمەسە ءتورتىنشى دەڭ­گەي­لى بيۋدجەت ەنگىزىلدى. 2020 جىلى بۇل تاجىريبە بارلىق اۋىلدىق وكرۋگتە قول­دانىلا باستادى.  

اۋىلدىق جەردە وسى ءتاسىل قولدانىل­عانعا دەيىن, سالىق سالىنباي كەلگەن جىلجىمايتىن جانە جىلجيتىن 82 مىڭ نىسان تۇگەندەلىپ, ادىلەت ورگاندارىندا مەملەكەتتىك تىركەۋدەن ءوتتى. ۋاكىلەتتى ورگانداردىڭ مالىمەت قورى جاڭارتىلىپ, 2,4 ميلليون قاتە مالىمەت تۇزەتىلدى. سونداي-اق, قارجى, ىشكى ىستەر, ادىلەت, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىكتەرىنىڭ جانە «ازاماتتارعا ارنالعان ۇكىمەت» مەم­لەكەتتىك كورپوراتسياسىنىڭ اقپارات­تىق جۇيەلەرى مەن مالىمەت بازاسى ءوزارا كىرىكتىرىلدى. 

ءتورتىنشى دەڭگەيلى بيۋدجەتتى ەنگىزۋ ناتيجەسىندە اۋىلدار سالىقتىق جانە سالىقتىق ەمەس قوسىمشا جاڭا تۇسىمدەرگە قول جەتكىزدى. اۋىل تۇرعىندارى بيۋدجەت قارجىسىنىڭ جۇمسالۋ بارىسىن قاداعا­لاۋدىڭ جاڭا قۇرالدارىنا يە بولدى.  

بۇدان بولەك, 2017-2019 جىلدارى ەلىمىزدىڭ ءتۇرلى وڭىرىندە بيۋدجەت ۇدەرىسىنە قاتىساتىن اۋىلدىق وكرۋگ اكىمدەرى مەن ولاردىڭ اپپاراتتارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن 4 رەسپۋبليكالىق فورۋم, 46 وقىتۋ سەمينارى ۇيىمداستىرىلدى. وسىلايشا, 3,5 مىڭنان استام ادام دايىندىقتان ءوتتى.

جالپى, وسىنداي شەشىمدەردىڭ ارقا­سىندا اۋىلدىق وكرۋگتەردىڭ دەربەس­تىگى ارتىپ, قارجىلىق مۇمكىندىگى كەڭە­يە ءتۇستى. جەرگىلىكتى جەرلەردە اۋىلدار­دىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىن نىعايتۋ شارالارى قولعا الىنعان سوڭ عانا اۋىل اكىمدەرىن تىكەلەي سايلاۋعا كوشتىك. 2021 جىلعى 25 شىلدەدە 700-دەن استام اۋىلدىق وكرۋگتە سايلاۋ ءوتتى. جىل سوڭىنا دەيىن تاعى 70-كە جۋىق اۋىلدىق وكرۋگتە سايلاۋ ناۋقانى وتەدى. باسقا اكىمدەر وكىلەتتىك مەرزىمى اياقتالعان سوڭ سايلانادى. مىنە, وسىلايشا, ءبىر جىلدىڭ ىشىندە اۋىل اكىمدەرىن تىكەلەي سايلاۋ ۇدەرىسى ەنگىزىلىپ, قوعامدىق ءومىردىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالىپ كەلەدى.    

ساياسي رەفورمالار دايەكتى جۇرگىزىلىپ جاتقانىنىڭ تاعى ءبىر مىسالى – سايلاۋ تىزىمىنە ايەلدەر مەن جاستار ءۇشىن كۆوتا ەنگىزۋ جونىندەگى باستاما.

2019 جىلى جەلتوقساندا پرەزيدەنت پارتيالاردىڭ سايلاۋ تىزىمىندە ايەلدەر مەن جاستار ءۇشىن وتىز پايىزدىق كۆوتا قاراستىرۋدى ۇسىنعان بولاتىن. وسىعان وراي زاڭناماعا ءتيىستى تۇزەتۋلەر ەنگىزىل­دى. 2020 جىلى كۇزدە ساياسي پارتيالار پارلامەنتتىڭ كەزەكتى سايلاۋىنا قاتىسۋ ءۇشىن وزدەرىنىڭ تىزىمدەرىن ايەلدەر مەن جاستارعا ارنالعان كۆوتانى ەسكەرە وتى­رىپ جاسادى.

ءماجىلىس پەن بارلىق دەڭگەيدەگى ءماس­لي­حاتتاردىڭ بيىلعى قاڭتار ايىندا وتكەن سايلاۋىندا قولدانىلا باستاعان بۇل نورما وسى ساناتتاعى ازاماتتاردىڭ سايا­سي بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋعا تىڭ مۇم­كىندىك بەردى. مىسالى, سايلاۋعا دەيىن ماسلي­حاتتارداعى 3 335 ورىننىڭ 740-ى عانا ايەلدەردىڭ ەنشىسىندە بولاتىن, ال 29 جاس­قا دەيىنگى جاستارعا 53 ماندات قانا بەرىل­گەن ەدى. ونىڭ وزىندە, سەناتور ءلاززات سۇلەي­مەن ايتقانداي, بۇل مانداتتاردىڭ 44-ءى اۋدان­دىق ماسليحاتتارعا تيەسىلى بولدى.  

بۇل نورما ايەلدەر مەن جاستاردى ەلىمىزدەگى قوعامدىق-ساياسي ۇدەرىستەرگە كەڭىرەك جۇمىلدىرۋعا جول اشقانى ءسوزسىز. مۇنى سايلاۋ كوميسسيالارى وت­كەن سايلاۋ ناۋقانى بويىنشا جاساعان قورىتىندى حاتتامالار دا راستايدى.   

دەگەنمەن, كەيبىر پارتيالار وسى كۆوتانى ۇستانۋعا سالعىرت قاراعانىن اتاپ وتكەن ءجون. بۇعان جاڭا تۇلعالار مەن كادر تاپشىلىعى سەبەپ بولعان سياقتى. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسى بيىلعى جولداۋىندا دەپۋتات مانداتىن ءبولۋ كەزىندە ايەلدەر مەن جاستارعا ارنالعان وتىز پايىزدىق كۆوتانى مىندەتتى تۇردە ەسكەرۋ تۋرالى نورمانى زاڭناماعا ەنگىزۋ قاجەتتىگىنە باسا نازار اۋداردى. سوندا ساياسي پارتيالار ءوزىنىڭ قاتارىنا ايەلدەر مەن جاستاردى تارتۋ ءۇشىن ۇزاقمەرزىمدى ءارى جۇيەلى جۇمىس اتقارادى. 

جۋىردا مەملەكەت باسشىسى بيىلعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىن جۇزەگە اسىرۋ شارالارى تۋرالى جارلىققا قول قويدى. بۇل قۇجاتتا ساياسي جاڭعىرۋ جانە ادام قۇقىعىن قورعاۋ ماسەلەسى كەڭى­­نەن كورىنىس تاۋىپ, 12 تارماقتى قام­تى­دى. اتاپ ايتساق, ساياسي جاڭعىرۋ باع­دارىن جالعاستىرۋ اياسىندا ەكى زاڭ قابىل­داۋ جوسپارلانعان. ونىڭ ءبىرىنشىسى اۋدان­داردىڭ, وبلىستىق ماڭىزى بار قالا­لار­دىڭ اكىمدەرىن تىكەلەي سايلاۋ ءۇشىن (ونىڭ ىشىندە قاناتقاقتى رەجىمدە) ءتيىستى زاڭ­دارعا تۇزەتۋلەر ەنگىزۋدى كوزدەيدى. ەكىن­شى زاڭ دەپۋتات مانداتىن ءبولۋ بارىسىندا بۇعان دەيىن زاڭنامادا بەلگىلەنگەن كۆوتانى مىندەتتى تۇردە ەسكەرۋ تۋرالى نورمانى بەكىتەدى. سونىمەن بىرگە وندا كۆوتا بەرىلەتىن ازاماتتاردىڭ ساناتى كەڭەيتىلىپ, ايەلدەر مەن جاستارعا قوسا ەرەكشە قاجەتتىلىگى بار ازاماتتارعا دا كۆوتا بولىنەدى.

ادام قۇقىعىن قورعاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ اياسىندا دا ەكى زاڭ قابىلداۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل زاڭدار قىلمىس­تىق كودەكس نورمالارىن ازامات­تىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى حالىق­ارالىق پاكتىنىڭ ەكىنشى فاكۋلتاتيۆ­تىك حاتتاماسىنىڭ ەرەجەلەرىمەن سايكەستەن­دى­رەدى. سونداي-اق, پروكۋرورلار­دىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ جانە تەر­گەۋ ناتيجەسىنە قۇقىقتىق باعا بەرۋ قۇرال­دارىن كۇشەيتۋ ءۇشىن ولاردىڭ ايىپتاۋ اكتىلەرىن دايىنداۋعا قاتىستى قۇزىرەتىن بىرتىندەپ كەڭەيتۋگە باعىتتالادى. وسى­عان وراي مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەكى جارلىعى دا دايىندالماق.  

مۇنىڭ ءبارى پرەزيدەنتتىڭ ساياسي وز­گەرىس­­تەردى جالعاستىرۋعا, ساياسي جۇيەنىڭ اشىقتىعىن ارتتىرۋعا جانە پىكىر الۋان­­دىعىن دامىتۋعا باعىتتالعان ستراتە­گيا­لىق باعدارىنا بەرىك ەكەنىن كورسەتەدى.