ەلىمىزدە «تسيفرلى قازاقستان» جانە «ەۋرازيالىق وداقتىڭ نەگىزگى باعىتتارىن 2025 جىلعا دەيىن تسيفرلاندىرۋ» مەملەكەتتىك باعدارلامالارى قابىلدانعان بولاتىن. ونىڭ «تسيفرلىق جىبەك جولىن ىسكە اسىرۋ», «ادامي كاپيتالدى دامىتۋ», «يننوۆاتسيالىق ەكوجۇيەنى قۇرۋ» سياقتى باعىتتارى بار. مۇنداعى باستى ماقسات – مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق دامۋىن جەدەلدەتۋ جانە تسيفرلى تەحنولوگيالار ەسەبىنەن حالىقتىڭ ءومىرىن جاقسارتۋ, تسيفرلى ەكونوميكانى قۇرۋعا جاعداي جاساۋ.
زەرتتەۋ مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, 2021 جىلى قازاقستاندا تسيفرلى جوبالارعا 200 ملرد تەڭگەدەن استام ينۆەستيتسيا باعىتتالماق. اتالعان قارجى اۋىل شارۋاشىلىعىن تسيفرلاندىرۋعا, IT-جوبالارعا, تسيفرلى تەحنولوگيانى دامىتۋعا جانە وبلىستارداعى ورتالىقتاردىڭ ينفراقۇرىلىمىنا, سونداي-اق تەلەكوممۋنيكاتسيا, اەروعارىش جانە ەلەكتروندى ونەركاسىپ سالاسىنا ينۆەستيتسيا سالۋعا جۇمسالماق. سونىمەن قاتار «تسيفرلى قازاقستان» باعدارلاماسى اياسىندا كەلەسى جىلى 33 ءىس-شاراعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 20,9 ملرد تەڭگە قاراجات قاراستىرىلعان.
تسيفرلى ەكونوميكا – بۇل ساندىق اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالاردى پايدالانۋعا نەگىزدەلگەن ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە مادەني قاتىناستار جۇيەسى. بۇگىنگى كۇنى تسيفرلى ەكونوميكانىڭ قاجەتتىلىگى جانە وعان دەگەن سۇرانىس ارتۋدا. سەبەبى شۇعىل وزگەرەتىن نارىقتا يننوۆاتسيا تەز بەيىمدەلەدى جانە الەمدىك ينتەگراتسياعا وڭتايلانا كىرە الادى. سوندىقتان قازىر ۇلتتىق ەكونوميكا سالالارىنداعى كاسىپورىندار دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ قاتاڭ تالاپتارىنا سايكەس كەلەتىن, باسەكەگە قابىلەتتى زاماناۋي ءونىمدى شىعارۋعا تالپىنىپ كەلەدى.
ەكونوميكانى تسيفلاندىرۋدىڭ ەكى جاعى بار: ءبىر جاعىنان, بۇل ءوندىرىس قۇرىلىمىندا جانە جالپى ەكونوميكادا قوعامداعى ساپالى وزگەرىستەر تۇرىندەگى ىقتيمال تاۋەكەلدەردى تۋدىرادى, شىعىنداردى ازايتۋ ءۇشىن ءتيىمدى شارالار قابىلداۋدى تالاپ ەتەدى. ەكىنشى جاعىنان تسيفرلاندىرۋ ۇدەرىسى پروگرەسسيۆتى مۇمكىندىكتەرگە نەگىزدەلگەن تاۋەكەلدەردى ازايتۋ تەتىكتەرىن ۇسىنادى. سونداي-اق جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا عانا ەمەس, ساندىق تەحنولوگيالاردى قولدانۋعا نەگىزدەلگەن الەۋمەتتىك مىنەز-ق ۇلىقتىڭ جاڭا نورمالارىنىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتەدى. مۇنىڭ ءبارى قوعامنىڭ تسيفرلى ترانسفورماتسياسى ءۇشىن ماڭىزدى.
كوپتەگەن ەلدە تسيفرلى تەحنولوگيالاردى ءتيىمدى پايدالانۋعا جانە سەنىمدى اقپاراتپەن الماسۋعا قاجەت ينفراقۇرىلىم قالىپتاسقان. COVID-19 ىندەتىمەن كۇرەسۋدە 3D ارقىلى باسىپ شىعارۋ, دەزينفەكتسيالىق روبوتتار جانە ينتەرنەت-دۇكەندەر كەڭىنەن ءورىس العان. الەمدىك ەكونوميكادا تسيفرلى تەحنولوگيالاردىڭ كەڭ تارالۋىنىڭ باستى سەبەبى الەۋمەتتىك دامۋدىڭ تراەكتوريالارىمەن بايلانىستى. مىسالى, اقش, ۇلىبريتانيا, گەرمانيا, جاپونيا, يتاليا, فرانتسيا سىندى دامىعان ەلدەردە بازالىق اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىمدى قۇرۋدان باستاپ, تسيفرلى تەحنولوگيالاردى كەڭىنەن ەنگىزۋدى قولداۋ باعدارلامالارى بار.
ال قازاقستاندا تسيفلاندىرۋ جۇيەسى ەلىمىزدە بىركەلكى ەمەس. شاعىن جانە ورتا بيزنەس سالاسىندا دا وسى جاعىنان الا قۇلالىق بار. بۇل ماسەلە ءوسۋ دەڭگەيىن تەجەپ قانا قويمايدى, سونىمەن قاتار جاقىن ارادا تسيفرلى الشاقتىققا الىپ كەلۋى مۇمكىن.
جالپى, قازاقستانداعى تسيفرلاندىرۋدىڭ كولەمى مەن ساپاسى قانداي ەكەنىن كوروناۆيرۋس داعدارىسى انىق بايقاتتى. ەلىمىزدە ەلەكتروندى تسيفرلىق قولتاڭبالاردى وڭتايلى تىركەۋ جانە الەۋمەتتىك تولەمدەردى بەرۋدى ۇيىمداستىرۋعا مەملەكەتتىك قىزمەتتەردىڭ مۇمكىندىگى جەتكىلىكتى بولدى. بىراق ەپيدەمياعا قارسى شارالاردى ازىرلەۋ جانە تۇرعىنداردىڭ مالىمەتتەردى پايدالانۋى جەتكىلىكسىز بولىپ شىقتى. اسىرەسە ءبىلىم سالاسىندا مەكتەپ (7646 مەكتەپتە 3,4 ملن وقۋشى), كوللەدج (700 استام كوللەدج), ۋنيۆەرسيتەت (129 جوعارى وقۋ ورىنى – 604,3 مىڭ ستۋدەنت) دەڭگەيىندە ءبىلىم الۋشىلاردىڭ قاشىقتان وقۋ ۇردىسىنە كوشىرىلۋى ءبىلىم سالاسىن تسيفرلاندىرۋدا كوپتەگەن كۇردەلى ماسەلە بار ەكەنىن كورسەتتى: كوپتەگەن ەلدى مەكەن ينتەرنەتپەن قامتىلماعان, بايلانىس ناشار, جەلى دۇرىس ۇستامايدى, كومپيۋتەرلەر جەتىسپەيدى, قىسقاسى, ەل تەلەكوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىمىن تسيفلاندىرۋعا دايىن بولمادى.
دەگەنمەن دە العا ىلگەرۋشىلىك جوق ەمەس. ايتالىق, ەلىمىزدەگى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر توتەنشە جاعداي كەزىندە جانە الەۋمەتكە ۇزدىكسىز قىزمەت كورسەتۋگە ۇمتىلىپ, وپەراتسيالىق ورتانىڭ وزگەرۋىنە جانە ىشكى پروتسەستەردىڭ وركەندەۋىنە جەدەل دەن قويدى. قىسقا مەرزىم ىشىندە كليەنتتەرگە بىرقاتار جاڭا قىزمەتتى ۇسىنا الدى, ونىڭ ىشىندە تاۋارلار مەن قىزمەتتەرگە قاشىقتان تولەم جاساۋ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتە وتىرىپ, كوپتەگەن قىزمەتتى ونلاين جەتكىزۋدى ىسكە قوستى. تولەم ارنالارىنىڭ كەڭەيۋى ءوز كەزەگىندە ونلاين-ساقتاندىرۋعا جول اشتى, بولشەك ساۋدا تاۋارلارىنىڭ تۇرلەرىن كوبەيتتى جانە باعالى قاعازدار نارىعىندا وڭ وزگەرىستەرگە اكەلدى. تۇتاستاي العاندا, قارجى سەكتورى ءوزىن جاقسى سەرىكتەس رەتىندە تاعى دا دالەلدەدى. سونداي-اق بۇل جەردە كليەنتتەردىڭ قاشىقتان قارجىلىق قىزمەتتەرگە دەگەن سۇرانىسىنىڭ ءوسۋى تەحنولوگيالىق كومپانيالاردىڭ وسى سەگمەنتكە دەگەن قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرعانىن اتاپ وتكەن ءجون. تۇرعىندار ءۇشىن بۇل – قولايلى جاعداي. ويتكەنى باسەكەلەستىكتىڭ ارتۋى قىزمەتتەردىڭ ساپاسىن ارتتىرادى, قىزمەتتەردىڭ قۇنىن تومەندەتەدى. بىراق بانكتەر ءۇشىن بۇل ەكى ەسەلەنگەن قوسىمشا قارجى جۇمساۋ بولسا دا ولار قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىن جاقسارتۋعا ۇمتىلا بەرۋگە ءتيىس.
جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر قازاقستانداعى تسيفرلى ەكونوميكانى ستاتيستيكالىق ولشەۋدىڭ بولاشاق باعىتتارىن انىقتاپ بەردى. ولار: تسيفرلى ەكونوميكانى دامىتۋعا ارنالعان شىعىندار; تسيفرلى تەحنولوگيالاردى قۇرۋ جانە تاراتۋ, ونىڭ ىشىندە تسيفرلى تەحنولوگيالار سالاسىنداعى زەرتتەۋلەر مەن ازىرلەمەلەر; زياتكەرلىك مەنشىك قۇقىعىن قورعاۋ جانە ساندىق تەحنولوگيالار ترانسفەرتى; تسيفرلى تەحنولوگيالارمەن بايلانىستى يننوۆاتسيالار; ساندىق ينجەنەريا; تسيفرلى تەحنولوگيالار مەن ونىمەن بايلانىستى تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ ەكسپورتى; ساندىق ورتاعا سەنىم (كيبەرقاۋىپسىزدىك, جەكە دەرەكتەردى قورعاۋ); تسيفرلى تەڭدىك جانە وعان حالىقتىڭ الەۋمەتتىك قورعالماعان (وسال) توپتارىن قوسۋ (مۇگەدەكتەر, شالعاي جەرلەردە تۇراتىندار, زەينەتكەرلەر) ت.ب.
قازاقستاندا ۇلتتىق ەكونوميكا سالالارىن تسيفرلاندىرۋ باسەكەگە قابىلەتتى ونىمدەر ءوندىرۋ مۇمكىندىگىنە جول اشادى. جەتىلدىرىلگەن زاماناۋي تەحنولوگيالار كومپانيانىڭ بيزنەس-پروتسەستەرىنە, قۇندىلىقتى قالىپتاستىرۋعا ايتارلىقتاي تۇزەتۋلەر ەنگىزەدى جانە باسەكەلەستىك ارتىقشىلىعىنا اينالاتىنى ءسوزسىز.
ەلىمىزدەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرى ورنىقتى دامۋ ماقساتتارىنا جەتۋ ءۇشىن تسيفرلى تەحنولوگيالاردى قولدانۋ مۇمكىندىكتەرىن كەڭىنەن پايدالانۋ قاجەت. سونداي-اق كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى مەملەكەتپەن تابىستى ىنتىماقتاسا وتىرىپ, تسيفرلى دامۋعا بايلانىستى بىرلەسكەن ءىس-شارالاردى كوبەيتكەن ءجون.
ۇلتتىق ەكونوميكا سالالارىن تسيفرلاندىرۋ ەلىمىزدىڭ تۇراقتى دامۋىنىڭ بولىنبەس بولشەگى. تسيفرلاندىرۋدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىراتىن نەگىزگى باعىتتارى: تەحنيكالىق جانە تەحنولوگيالىق جەتىلدىرۋ, ەكونوميكالىق ءوسۋ جانە ادام الەۋەتى. قازاقستاننىڭ ۇلتتىق ەكونوميكا سالالارىن ودان ءارى تسيفرلاندىرۋدىڭ تەتىكتەرىن جەتىلدىرە وتىرىپ, دامىتۋ ەكونوميكامىزدىڭ تۇراقتى دامۋىنا جانە الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىمەن ينتەگراتسيالانۋعا وڭ ىقپال ەتەدى.
وڭالبەك ابراليەۆ,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
الماتى