اكىمدەر سايلاۋى – شىن مانىندە ۇلكەن رەۆوليۋتسيالىق ماڭىزى بار قادام. سەبەبى بۇل سايلاۋ – بۇگىنگى بيلىكتىڭ تابيعاتىن, بولمىسىن, قۇرىلىمىن وزگەرتەتىن بىردەن-ءبىر ساياسي قۇبىلىس.
سەبەبى ءوزىمىز كورىپ وتىرعانىمىزداي, بيىلدان باستاپ اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋدى باستادىق. بۇل, ەڭ الدىمەن, بيلىك پەن حالىقتىڭ اراسىن جاقىنداتا تۇسەدى. قوعامنىڭ, ازاماتتاردىڭ ساياسي تاڭداۋىنا دەگەن جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرادى. بۇرىن تاعايىندالعان اكىمدەردى سىرتتان كەلگەن مامان دەيتىن ەدى. ال ەندى بۇل اكىمدەردى حالىقتىڭ ءوزى سايلاپ وتىر, ياعني بۇل – ولاردىڭ تالعامى مەن مۇڭ-مۇقتاجىنان تۋىنداعان تاڭداۋ.
ەندىگى باستى ماسەلە – اۋىل جۇرتشىلىعى وزدەرى سايلاعان اكىمگە بولىسىپ, الداعى ۋاقىتتا اۋىلدىڭ وكىلەتتى ورگانى – كەڭەستەر قۇرىپ, سول ارقىلى اۋىلدىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن ايقىنداپ, ورتاسىن دامىتۋدىڭ مۇمكىندىكتەرىن بىرلەسە قاراستىرۋى. بارلىعىمىز بىلەتىندەي, قازىر زاڭناماعا وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ جاتىر. سالىقتىڭ بىرنەشە ءتۇرى اۋىلدىڭ وزىنە قالاتىن بولادى. الداعى جىلدارى اۋىل تۇرعىندارى وزدەرى جينالىپ, كەڭەس ارقىلى بولسىن كەيبىر سالىقتىڭ مولشەرلەمەلەرىن وزدەرى بەكىتەتىن بولادى. مىسالى, اۋىلدىڭ ىشىندەگى جەر وسىنشا تۇرۋى كەرەك دەگەن سەكىلدى پىكىر بىلدىرە الادى. بۇل حالىقتىڭ بيلىكتىڭ شەشىم شىعارۋ پروتسەسىنە قاتىسۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى.
ال وتكەن سايلاۋ نەنى كورسەتتى؟ ساياسي پارتيالاردىڭ, نەگىزىنەن, قالالاردا عانا شوعىرلانعانىن بايقايمىز. الداعى ۋاقىتتا ەلىنە شىن جانى اشىعان, جالپىۇلتتىق دارەجەگە جەتكەن پارتيا كەم دەگەندە اۋدان, اۋىلعا جەتىپ, سوندا تىرشىلىك جاساۋعا ۇمتىلادى. 2 345 اۋىل اكىمى بار. ونىڭ ىشىندە 200-گە جۋىق اۋدان اكىمى بار. ولاردىڭ بارلىعى الداعى 2-3 جىلدا سايلاناتىن قىزمەتكە اينالاتىن بولادى. بۇل دەگەنىمىز – اكىمدەردىڭ 90 پايىزدان استامىن حالىقتىڭ ءوزى تىكەلەي سايلايتىن دارەجەگە جەتەدى دەگەن ءسوز. قازاقستان بۇل تۇرعىدان ۇلكەن دەموكراتيالىق قوعامعا قادام جاساپ وتىر. ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ىشىندە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ وسىعان كەلدىك.
ال اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋ نەنى بىلدىرەدى دەگەنگە كەلسەك, بىرىنشىدەن, الداعى ۋاقىتتا, 2 جىلدان كەيىن اۋدان اكىمدەرىن سايلاي باستايمىز. اۋدان – 30-40 مىڭ تۇرعىنى بار ايماق. بارلىعى ءبىرىن-ءبىرى بىلەدى, تانىس. ول جەرگە سىرتتان بىرەۋدى تاعايىنداۋ مۇمكىن بولمايدى. اينالىپ كەلگەندە, وسى جولى سايلانعان اكىمدەر – بولاشاق اۋدان اكىمدىگىنە الەۋەتتى ۇمىتكەرلەر. حالىقتىڭ ءوزى رەيتينگ جاساپ, اكىمدەردىڭ باعاسىن بەرىپ وتىرادى. قاي اكىمنىڭ قولىنان ءىس كەلەتىنىن ءبىلىپ وتىرعان جۇرتتا ءبىزدىڭ اۋدانعا وسىنداي اكىم كەرەك دەگەن سياقتى تاڭداۋ پەن پىكىر پايدا بولادى. بۇل تالعام مەن سۇرانىس ءوز كەزەگىندە ساياسي پارتيالاردىڭ بەلسەندى جۇمىس ىستەۋىنە, ىسكەر ازاماتتاردى الدىڭعى قاتارعا شىعارۋعا يتەرمەلەيدى.
ال ەندى اۋدان اكىمدەرىن سايلادىق دەلىك. وبلىستا ون اۋدان بار دەپ الساق, بولاشاقتا ورتالىق رەسپۋبليكالىق دارەجەدە وبلىس اكىمدەرىن تاعايىنداعان كەزدە سول ازاماتتار ەسكەرىلەتىن بولادى. سەبەبى قوعامدا, وبلىس اۋماعىندا بەلگىلى ءبىر تالاپ قالىپتاسادى. سايلاۋشىلار اراسىندا مىنا اۋداننىڭ اكىمى بەلسەندى, جۇمىس ورىندارىن اشىپ, جاڭا كاسىپورىن تۇرعىزىپ جاتىر ەكەن, جۇرتتىڭ ىقىلاسىنا بولەنىپ, ۇدەسىنەن شىعىپ جاتىر دەگەن پىكىر قالىپتاسادى. مىنەكەي, وبلىسقا اكىم رەتىندە وسىنداي ازاماتتاردى قويۋ كەرەك, وسىلار لايىقتى دەگەن بەلگىلى ءبىر سۇرانىس تۋىندايدى. وسىلايشا پرەزيدەنت نەمەسە ۇكىمەت وبلىس اكىمدەرىن تاعايىندايتىن كەزدە ماماندى سىرتتان ەمەس, سول ايماقتان قاراستىرۋعا ءماجبۇر بولادى. ويتكەنى ورتالىق وبلىستا ءسوزى وتەتىن, بەدەلدى, وي-پىكىرىن حالىق قابىلدايتىن ازاماتتاردى تاعايىنداۋعا مۇددەلى. سول سەبەپتى قازىرگى سايلاۋعا تۇسكەن اۋىل اكىمدەرى بولاشاق اۋدان نە وبلىس اكىمى بولىپ قالۋى مۇمكىن, ونى, ارينە, بولاشاق كورسەتەتىن بولادى. بيلىكتىڭ قۇرىلىمىن, تابيعاتىن وزگەرتەتىن قادام دەيتىنىم وسىدان شىعادى.
اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋ – اۋقىمدى جوبانىڭ باسى. ەل پرەزيدەنتىنىڭ ءوزى ايتىپ كەتكەندەي, بۇل سايلاۋ ءساتتى ءوتىپ, دىتتەگەن ماقساتىنا جەتەر بولسا, سايلاناتىن قىزمەتتەردىڭ سانى ارتادى. قوعامنىڭ ءوزى ىقپال ەتەتىن قىزمەتتەردىڭ ءوسۋى – ۇلكەن جاڭالىق بولماق. باستىسى – حالىقتىڭ بيلىك قابىلدايتىن ساياسي نەمەسە ەكونوميكالىق شەشىمدەرگە ىقپالىن ارتتىرۋ ماسەلەسى. بۇل سايلاۋشىلاردىڭ جاڭا ساپاسىن بەرەدى. قالاي بولعاندا دا, سايلانعان اكىمگە قولداۋ ءبىلدىرىپ, كومەك كورسەتۋ كەرەك, اۋىل مەن اۋدان تۇرعىندارى جينالىپ, «قايتسەك اۋىلىمىزدى كوركەيتەمىز؟», «قانداي قادامدار جاسالۋى كەرەك؟» دەگەن ۇلكەن ماسەلەنى كوتەرۋى كەرەك. بۇل ءوز كەزەگىندە قابىلداناتىن شەشىمدەردىڭ ساپاسىن ارتتىرىپ, سىبايلاس جەمقورلىقتى ازايتادى.
ايدوس سارىم,
ساياساتتانۋشى, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى