تالىمگەر گەنەرال

بەيبىت كۇندە دە تىنىم تاپپايتىن, اسكەري ءومىردىڭ اسا ماڭىزدى سالاسى – تاربيە ءىسىن بوساڭسىتپاي, جەكە قۇرامنىڭ ءتارتىبىن, بولىمشەلەردە زاڭدىلىقتىڭ ساقتالۋىن ءجىتى نازاردا ۇستايتىن, ۇلتتىق ۇلان مەن قوعام اراسىنداعى التىن كو­پىردەي بولعان ەلجاندى ساردار, پاراساتتى باسشى وسى كەزدە ارامىزدان كەتتى.

مۇحامەتقالي قۇسايىن ۇلى ۇلتتىق ۇلاننىڭ يدەولوگيالىق «گەنەراتورى» بولدى دەسەك, ارتىق ايتپاسپىز. ىشكى اسكەرىمىزدەگى تاربيە جۇمىسىنىڭ بارلىعى ونىڭ تىكەلەي ۇيىمداستىرۋىمەن اتقارىلىپ, ىلگەرىلەتىلەتىن.

ول 1961 جىلى قاراعاندى وبلىسىنىڭ اقتاس اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. اتا-اناسىنان ەرتە ايىرىلعان مۇحامەتقالي بالالىق شاعىندا ءبىرتالاي قيىندىق كورەدى. دەسە دە, سول قيىندىقتار ونىمەن بىرگە باۋىرلارى مۇحامەتجان مەن نىعمەتجاندى, اپكەلەرى ءامينا, قا­ليما جانە زيرانى قايراتتاندىرىپ, ارقاي­سىسىنىڭ ءبىر-ءبىر سالانى مەڭگەرگەن دارىگەر, ۇستاز, ينجەنەر, عىلىمي قىز­مەت­كەر بولىپ قالىپتاسۋىنا اسەرىن تيگىزدى. ال وتان قورعاۋ ءىسىن تاڭداعان مۇحا­مەتقالي قۇسايىن ۇلى ىشكى اسكەر ساپىندا قىرىق ەكى جىل قالتقىسىز قىزمەت ەتتى.

مۇحامەتقالي ون جەتى جاسىندا ءنو­ۆو­­سىبىر قالاسىنداعى كسرو ءىىم ىشكى اسكەرىنىڭ جوعارى اسكەري كوماندالىق ۋچيليششەسىنە وقۋعا ءتۇسىپ, 1982 جىلى «لەيتەنانت» شەنىن الادى. تۋعان جەرى – قازاقستانعا ورالىپ, ساردارلىق جولىن ۆزۆود كومانديرى لاۋازىمىنان باس­تاپ, روتا, باتالون, پولك بۋىنىنداعى ءتۇرلى باسقارۋشى قىزمەتتەردى اتقارا­دى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءىىم ىشكى اس­كەرى قولباسشىسىنىڭ باس باسقارماسى اسكەري كەڭەسىنىڭ حاتشىسى بولدى. 2013 جىلدىڭ مامىر ايىنان باستاپ ىشكى اسكەردىڭ, كەيىن ۇلتتىق ۇلاننىڭ تاربيە قۇرىلىمدارىنا جەتەكشىلىك ەتكەن ول بار كۇش-جىگەرىن اسكەري بولىمدەردەگى وفيتسەرلەر مەن ساربازداردى وتانسۇيگىشتىك رۋحتا تاربيەلەۋگە سارپ ەتتى. قۇقىق ءتار­تىبى اسكەرىندەگى قىزمەتى جىلدارىندا ۇلتتىق ۇلاننىڭ قىزمەتىن جانداندىرىپ, قوعامدىق-ساياسي, مادەني-كوپشىلىك, تاربيەلىك-يدەولوگيالىق اۋقىمدى جوبالاردى جۇزەگە اسىردى.

اينالاسىنا ءوز ءىسىنىڭ حاس شەبەرلە­رىن جيناپ, ەلدىك يدەولوگيانىڭ تاسىن ورگە سۇيرەدى. مەملەكەت مۇددەسىن ءوز مۇددەسىنەن بيىك قوياتىن, اتاق-داڭق پەن مانساپقا بوي الدىرماعان, ءوزى قىزمەت ەتكەن ءتول اسكەردىڭ جەكە قۇرامىندا­عى زاڭدىلىق پەن تەمىردەي ءتارتىپتىڭ ساق­تالۋىن ءبىر ساتتە نازارىنان تىس قال­دىر­ماعان وتە قاعىلەز, ءپرينتسيپشىل, ەڭبەكقور جان ەدى.

مۇحامەتقالي قۇسايىن ۇلى قاي ىستە دە احۋالدى زەردەلەپ, ءتۇيىندى ماسەلەلەردى سارالاپ, اقىل تارازىسىنا سالىپ, «وگىز دە ولمەيتىن, اربا دا سىنبايتىن» دۇرىس شەشىم قابىلداي بىلەتىن. ءوز باستاماسىمەن قولعا العان جوباسىنا تەرەڭ شى­عارماشىلىق تۇرعىدان قاراپ, «تەمىردى قىزعان كەزىندە سوق», دەگەندەي, وزىق ويلارىن باتىلدىقپەن جۇزەگە اسىرا الاتىن كوشباسشىلىق, ۇيىمداستىرۋشىلىق قاسيەتكە يە ەدى.

قاراماعىنداعىلاردى وقىتۋ مەن تار­بيەلەۋ ىسىندە قالىپتاسقان داستۇرگە سۇيەنە وتىرىپ, ءوز تاراپىنان جىلدار بويى جيناعان تاجىريبەسى مەن ءبىلىمىن قوسا پايدالانىپ جۇرەتىن. اۋديتوريانى ساليقالى سوزىمەن ۇيىتا دا, ساردارعا ءتان قاتاڭدىعىمەن باعىندىرا دا الاتىن مىسى باسىم, ىقپالدى تۇلعا بولدى. بۇگىندە اسكەر قاتارىندا جەمىستى ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن وفيتسەرلىك قۇرامنىڭ ءبۇتىن ءبىر بۋىنىن تاربيەلەپ شىعاردى.

مۇحامەتقالي قۇسايىن ۇلىنىڭ تىكە­لەي جەتەكشىلىگىمەن اسكەردىڭ قىز­مەتتىك-جاۋىنگەرلىك جولىن باياندايتىن دە­رەكتى, وقۋ فيلمدەرى ءتۇسىرىلدى. قۇ­قىق­تىق ءتارتىپ اسكەرلەرىنىڭ بارلىق بو­لىم­شەلەرىنە تاربيە جانە الەۋمەتتىك-قۇقىق­تىق جۇمىستاردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جونىندەگى كوپتەگەن وقۋ-ادەستەمەلىك جي­ناق­ پەن ديرەكتيۆا ازىرلەندى.

2005 جىلى ۇلتتىق ۇلان مەن «قازاق­ستان» تەلەارناسى بىرلەسىپ, ىشكى اسكەر تاريحى تۋرالى «ىشكى اسكەر – قۇقىقتىق ءتارتىپ اسكەرى» اتتى العاشقى دەرەكتى فيلم ءتۇسىرىلدى. بۇل فيلم تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن II جالپى ارميالىق كونفەرەنتسيا دەلەگاتتارىنىڭ الدىندا كورسەتىلگەن بولاتىن.

سول جىلى مۇحامەتقالي قۇسايىن­ ۇلى­نىڭ باس باسقارما باستىعى رەتىن­دەگى جوعارى ۇيىمداستىرۋشىلىق قابى­لەتى جارقىراي كورىندى. ءارى قاراي شىعار­ماشىلىق جۇمىستار ءتىزىمى كەڭەيە ءتۇستى. «ەگەر مەن بۇزسام...», «كونستيتۋتسيا مەن زاڭدىلىق كۇزەتىندە», «مەملەكەتتىڭ ىشكى قۋاتى» سياقتى تانىمدىق فيلم­دەر, بەينەروليكتەر جارىق كوردى. «حا­بار», «قازاقستان», «كتك» تەلەار­نالارىمەن بىر­لەسە وتىرىپ, ءىىى دارەجەلى «ايبىن» وردەنىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قولىنان العان, اسكەرىمىزدىڭ ەرجۇرەك باتىرى ەربول وتارباەۆ تۋرالى «وتكرو­ۆەننىي رازگوۆور» ءفيلمى ءتۇسىرىلدى, سون­داي-اق « ۇلى دالا ۇلاندارى» دەرەكتى ءفيلمى دە جارىققا شىقتى.

اسكەر تاريحىنداعى ماڭىزدى وقيعا­لار شىنايى كورسەتىلگەن «التىنشى بەكەت» جانە «قازبات» كوركەم فيلم­دە­رىن ايرىقشا اتاۋعا بولادى. وسى تۋىن­­دىلاردىڭ جارىق كورۋىنە بىر­قاتار وفي­تسەر ۇلتتىق ۇلاننىڭ باس تالىم­گەرى گەنەرال-مايور مۇحامەتقالي سا­توۆ­­تىڭ باسشىلىعىمەن بەلسەنە قا­تىس­تى. «التىنشى بەكەت» ءفيلمىنىڭ سيۋجە­­تىنە جاۋىنگەرلىك بەكەتتە تۇرىپ, قا­تاڭ رەجىمدەگى كولونيادان ونداعان تۇت­قىننىڭ قارۋمەن قاشۋىنا جول بەرمەگەن جاۋىنگەر ەربول وتارباەۆتىڭ جان­قيار­لىق ەرلىگى نەگىز بولدى.

2019 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە «ال­تىن­شى بەكەت» ءفيلمىنىڭ تەلەۆيزيالىق نۇسقاسى «تەفي – دوستاستىق» حالىق­ارالىق فەستيۆالىنىڭ ەڭ ۇزدىك تەلەحيكايا اتالىمى بويىنشا گران-ءپريىن جەڭىپ الدى. وسى كوركەم فيلم يدەياسىنىڭ اۆتورى – مۇحامەتقالي قۇسايىن ۇلى.

ال «قازبات» فيلمىندە 1995 جىلى 7 ساۋىردە تاجىكستان جەرىندە تمد-نىڭ سىرتقى شەكارالارىن قورعاۋ جونىندەگى ۇكىمەتتىك تاپسىرمانى ورىنداۋ كەزىندە ەرلىكپەن قازا تاپقان ىشكى اسكەردىڭ 7-روتاسىنداعى قازاقستاندىق اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ ەرلىگى تۋرالى باياندالادى. بۇل كينوتۋىندىنىڭ ستسەناريىن جازۋعا قاتىسقان بىردەن-ءبىر اسكەري تۇلعا گەنەرال-مايور م. ساتوۆ ەدى.

سونىمەن قاتار مۇحامەتقالي قۇسا­يىن­ ۇلىنىڭ باستاماسىمەن جارىققا شىققان كىتاپتار دا جەتكىلىكتى. ولار – «ىشكى اسكەر – قۇقىقتىق ءتارتىپ اسكەرى», «ەل قالقانى – ىشكى اسكەر», «ەرلىك ءداس­تۇرى», «داستۇرگە ادالدىق», «بۇركىت» – ىشكى اسكەر قىراندارى», «ەسلي نە مى, تو كتو…», «تاعزىم», «لەتوپيس ۆويسك پراۆوپوريادكا: ۆرەميا, سوبىتيا, ليۋدي» جانە باسقا كىتاپتار. ولارعا زاڭدىلىق پەن ءتارتىپتى كۇزەتۋ جولىندا وتان الدىنداعى قاسيەتتى بورىشىن ابىرويمەن وتەپ جۇر­گەن اسكەري قىزمەتشىلەر ءومىرى ارقاۋ بولعان.

ۇلتتىق ۇلاننىڭ باس تاربيەشىسى بولعان گەنەرال ساتوۆتىڭ سوڭعى جۇمىستارىنىڭ ءبىرى – 2020 جىلى جارىق كورگەن «ەلباسى جانە ۇلتتىق ۇلان» كىتابى. وندا ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قۇقىقتىق ءتارتىپ اسكەرىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنداعى ەرەكشە ءرولى تۋرالى, ءار كەزەڭدە ىشكى ىستەر مي­نيسترلىگىنىڭ كۇشتىك قۇرىلىمىن باس­قارعان ادامدار تۋرالى باياندالادى. مۇ­حامەتقالي وسى كىتاپتى ماقتانىش كوردى. اتالعان شىعارمانىڭ تۇساۋكەسەرىن وتكىزىپ, بۇكىل ەلگە جاريا ەتكەن دە ءوزى بولاتىن. بۇگىندەرى ۇلتتىق ۇلان قوناقتارىنا وسى كىتاپتى سىيعا تارتقاندا تالىمگەر گەنەرالدى ەرىكسىز ەسكە تۇسىرەمىز.

جالپى, مۇحامەتقالي قۇسايىن ۇلى­نىڭ قولى تيگەن, ءىزى قالعان دۇنيەلەر جە­تىپ ارتىلادى. ۇلتتىق ۇلان اسكەري بولىمدەرىندەگى ستەندتتەر, سوڭعى ون بەس جىلدا شىعارىلعان بۋكلەتتەر مەن كىتاپ­­شالار, تالىمگەر وفيتسەرلەردىڭ بۇي­رىقتارى, اسكەر سيمۆوليكالارى – بار­لىعىنا گەنەرالدىڭ ەڭبەگى ءسىڭدى. سولاردى كورگەن سايىن ەسىمىزگە ەسىل ەر تۇسەدى.

ول كىسىنىڭ ىسكەرلىك قىرلارىنان بو­لەك, ادامي قاسيەتتەرى ايرىقشا ەدى. ءبىر قاراعاندا سۇستى, قاتال كورىنگەنىمەن, وتە ءبىلىمدى, ادامگەرشىلىگى مول جان بولاتىن. اسكەر تاعدىرىنداعى قيىن-قىس­­تاۋ كەزەڭدەردە جەكە قۇراممەن بىر­­گە بولدى. قۇقىق ءتارتىبى اسكەرىنىڭ ىس­تىق-سۋىعىنا بىرگە ءتوزدى. اسكەري قىز­­مەتتىڭ قيىنشىلىعىنان قاجىعان جا­ۋىن­گەر­لەردىڭ تالايىن جىلى سوزىمەن جى­گەر­لەندىردى.

تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى, گەنەرال م. ساتوۆ ءباسپاسوز قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن ءار كەزدە اشىق ەدى. قانداي جاعداي بولسىن ەل الدىنا شىعىپ, جۋرناليستەرمەن اشىق اڭگىمە جۇرگىزەتىن. وقىس وقيعا نەمەسە جاعىمدى جاڭالىق بولسىن – بارلىعىن قوعامعا جاريا ەتكەندى ءجون سانايتىن. بۇل جۋرناليستەردەن قاشقاقتايتىن كەي باسشىلارعا جاقسى ۇلگى دەسەك تە, ارتىق بولماس. سونىمەن قاتار ۇلتتىق ۇلاندا قىزمەت ەتىپ جۇرگەن اسكەري جۋرناليس­تەرگە دە وڭ كوزىمەن قارايتىن. ولاردىڭ شىعارماشىلىقپەن جۇمىس ىستەۋىنە مۇم­كىندىك بەرەتىن.

« ۇلىق بولساڭ, كىشىك بول» دەمەكشى, اسكەر تالىمگەرى ادامنىڭ جاعدايىن ايتپاي تۇسىنەتىن. ابدەن قاجىعان وفيتسەردى كورسە, ونىمەن سويلەسىپ, قولىنان كەلگەنشە كومەكتەسۋگە تىرىساتىن. ول كىسىنىڭ ومىرلىك ەنەرگياسىنا تاڭعالماسقا بولمايتىن. باسىنان اسىپ جاتقان جۇمىستىڭ بارىنە ۇلگەرىپ, وڭ ناتيجەگە جەتپەي تىنبايتىن.

«وتان بارىنەن دە قىمبات. وتان بولماسا, ەشتەڭە ماڭىزدى ەمەس», «ومىردە باي بولۋ ماڭىزدى ەمەس, ادال, ادامشىلىققا لايىقتى ءومىر ءسۇرۋ ماڭىزدى», دەگەن سوزدەردى ۇنەمى ايتىپ جۇرەتىن.

مەملەكەت مۇددەسىن ءوز مۇددەسىنەن ارقاشان بيىك كورەتىن, وزىنە دە, وز­گەگە دە قاتاڭ تالاپ قوياتىن, ۇلكەن جاۋاپ­كەر­شىلىك يەسى ەدى. وسى قاسيەتىمەن كوپ­كە ۇلگى, قاي ورتادا بولسىن سىيلى بولدى. ساربازداردىڭ جىگەرىن جانىپ, وتان­سۇيگىشتىككە, انتقا ادال بولۋعا, ەلدى ريا­سىز سۇيۋگە, باتىلدىققا ۇندەۋدەن جالىق­پايتىن, جۇرەكتەرگە وت بەرەتىن. تالاي جاۋىنگەردىڭ ەرلىگىن بۇقاراعا پاش ەتىپ, لايىقتى باعاسىن بەرىپ, ەرجۇرەك باتىر رەتىندە تانىتۋعا سەبەپشى بولدى.

ۇلتتىق ۇلاننىڭ باس قولباسشىسى گەنەرال-لەيتەنانت رۋسلان جاقسىلىقوۆ تا قارۋلاس قانا ەمەس, اعاسىنداي, اقىل­شىسىنداي بولىپ كەتكەن مۇحامەتقالي قۇسايىن ۇلى تۋرالى: «وقىتۋ مەن تاربيە­لەۋدىڭ تىڭ جولدارىن قولداناتىن كەمەل باسشى, ءار نارسەنىڭ بايىبىنا بارىپ, تارازىلاي بىلەتىن ناعىز تاربيەشى ەدى. اسكەر جۇمىسىن بۇگە-شۇگەسىنە دەيىن ءتۇسىنىپ, سالماقتى ارەكەت ەتەتىن مىقتى ۇيىمداستىرۋشى ەدى. ورنى قاشاندا بولەك...» دەپ قيماستىقپەن ەسكە الادى.

وتانىمىز تالىمگەر وفيتسەردىڭ ەڭ­بەگىن جوعارى باعالادى. قازاقستان رەس­پۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 2016 جىلعى 5 مامىرداعى جارلىعىمەن وعان «گەنەرال-مايور» شەنى بەرىلدى. ءىى دارەجەلى «داڭق» وردەنىمەن جانە كسرو مەن تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ 14 مەدالىمەن ماراپاتتالعان. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءىىم ەڭبەك سىڭىرگەن قىزمەتكەرى اتاندى, مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ ماگيسترى بولدى.

ەل باسىنا كۇن تۋعان قيىن كەزەڭدە حالقىمەن بىرگە بولعان ۇلتجاندى ازامات­تىڭ ەسىمى وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا تاعى ءبىر ۇلىقتالدى. تاۋەلسىزدىك كۇنى قارساڭىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىمەن گەنەرال-مايور مۇحامەتقالي ساتوۆ قازا بولعاننان كەيىن ءىى دارەجەلى «ايبىن» وردەنىمەن ناگرادتالدى.

مۇحامەتقالي قۇسايىن ۇلىنىڭ ارتىندا ەل جادىنان وشپەيتىن ەرەن ەڭبەگى, جادىمىزدا جاڭعىرىپ جاتاتىن جا­لىندى ءسوزى, ءىزىن جالعاۋشى ۇرپاعى مەن ءىسىن جالعاستىراتىن كوپتەگەن شاكىرتى قالدى.

قۋانىش قوجاحمەتوۆ,

 اسكەري جۋرناليست,

زاپاستاعى پولكوۆنيك