«دانداي ىسقاق ۇلى جەتپىس بەس جاسقا كەلىپتى» دەگەن حاباردى ەستىپ, قايران قالماسىما بولمادى. تابانى جەرگە تيمەي, زۋىلداپ ءوتىپ جاتقان زامان. ادەبيەتتانۋ عىلىمىنا وتكەن عاسىردىڭ سوناۋ جەتپىسىنشى جىلدارى كەلىپ ارالاسقان ىزدەنۋشى جاس عالىمنىڭ ءا دەگەننەن-اق قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنداعى ءوز تاقىرىبىن, ءوز ورنىن شاپشاڭ يەلەنىپ ۇلگەرگەنى كەشە عانا سياقتى ەدى. جىلدار جىلجي كەلە, عالىم وسى سالانىڭ سارابدال, ساليقالى مامانى بولىپ قالىپتاستى. وعان د.ىسقاق ۇلىنىڭ عىلىمي ءومىربايانى كۋا. ونىڭ عىلىمي شىعارماشىلىق جولىنا كوز جۇگىرتكەن كۇننىڭ وزىندە ەرىكسىز قۇرعاق ءتىزىمدى كەلتىرىپ, شولۋ جاساۋعا تۋرا كەلەدى.
«وتىزىنشى جىلدارداعى قازاق ادەبي سىنى» تاقىرىبىندا كانديداتتىق (1975), «قازاق ادەبي سىنىنىڭ عىلىمي نەگىزدەرى» بويىنشا دوكتورلىق (1994) ديسسەرتاتسيالار قورعاعان عالىم ادەبيەتتانۋ عىلىمىنداعى كەيىنگى بۋىن وكىلدەرىنە ۇستازدىق ەتىپ كەلەدى.
بۇگىنگى تاڭدا د.ىسقاق ۇلى – قازاق ادەبيەتى مەن ونەرىنىڭ ءتۇرلى ماسەلەلەرىنە ارنالعان جەتى جۇزدەن اسا ماقالانىڭ, ۇلكەندى-كىشىلى وتىزعا جۋىق كىتاپتىڭ اۆتورى. كەڭەس داۋىرىندە ون ەكى تومدىق «قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسى» (II-XII تومدار) مەن ءتورت تومدىق «قازاق سسر. قىسقاشا ەنتسيكلوپەديا» (IV توم), «قازاقستان. ۇلتتىق ەنتسيكلوپەديا» (I-VI تومدار) ىرگەلى ەڭبەكتەرىنىڭ بەلسەندى اۆتورلارىنىڭ ءبىرى بولدى.
عالىمنىڭ ەڭبەكتەرىن ءتىزىپ ايتا بەرەتىن بولساق, بىرنەشە اق پاراققا جۇك بولاتىن ءتۇرى بار. سوندىقتان قىسقا قايىرعان كۇننىڭ وزىندە ماسكەۋدە شىققان توعىز تومدىق «قىسقاشا ادەبي ەنتسيكلوپەديا» (ورىس تىلىندە, IX توم), «تۇركىستان», «قازاق ادەبيەتى», «اباي», ء«ماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلى», «سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ» ەنتسيكلوپەديالارى, اكادەميالىق «ستيل سىرى» (1977), ء«داستۇر جانە جاڭاشىلدىق» (1980), «كوكەيكەستى ادەبيەتتانۋ» (2001, 2002, 2004), «قازاق ادەبيەتى تاريحىنىڭ قىسقاشا كۋرسى» (2002), «ادەبيەت تەورياسى» (2003), كوپتومدىق «قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى» (VII توم, 2004; XI توم, 2007 ) ەكى تومدىق «قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ تاريحى» (2008), «قازاقتىڭ ءجۇز رومانى», ت.ب. سياقتى ىرگەلى ەڭبەكتەرىن عانا ءتىزىپ وتۋدەن باسقا امال بولماس.
قازاق ادەبي سىنىنا قاتىستى جازىلعان كىتاپتارىنىڭ ءوزى د.ىسقاق ۇلىنىڭ تاقىرىبىن زەرتتەپ جۇرگەن عالىم ەكەندىگىن ايقىن كورسەتەدى. «ادەبي كوركەم سىن» (1987), «سىن شىن بولسىن» (1993), «سىن جانرلارى»(1999), «سىن ونەرى» (2001) سياقتى ەڭبەكتەردە ادەبي سىننىڭ تەوريالىق ماسەلەلەرى قازاق ادەبيەتتانۋىندا العاش رەت ارنايى زەرتتەلىنىپ, جەكە عىلىم سالاسى رەتىندە نەگىزى سالىندى. «سىنسونار» (1993), «سىن سىمباتى» (2000), «سىنتالقى» (2005), «قازاق ادەبي سىنىنىڭ تاريحى» (ەكى تومدىق, 2011), «ادەبي سىننىڭ تاريحى» (2012) اتتى ىرگەلى زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىندە قازاق ادەبي سىنىنىڭ سان عاسىرلىق ءجۇرىپ وتكەن جولدارى, دامۋ پروبلەمالارى عىلىمي تۇرعىدان سارالانادى.
«ادەبيەت ايدىنى» (2009), «ادەبيەت ورنەكتەرى» (1996), «ادەبيەت الىپتارى» (2004) سەكىلدى ەڭبەكتەرىندە قازاق ادەبيەتىنە, ونىڭ سىنى مەن عىلىمىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان ءنازىر تورەقۇلوۆ, ماعجان جۇماباەۆ, قاجىم جۇماليەۆ, تەمىربەك قوجەكەەۆ, راحمانقۇل بەردىباي, زەينوللا قابدولوۆ, زاكي احمەتوۆتەردىڭ ۇلتتىق رۋحانياتقا سىڭىرگەن ەڭبەكتەرى جان-جاقتى سارالانادى; وسى كەزدەردە ءومىر ءسۇرىپ, ادەبيەت الەمىندە وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىمەن جارقىراي كورىنگەن الىپتارىمىزدىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىق جولدارىنا جاڭاشا كوزقاراسپەن شولۋ جاسالىنادى; شورتانباي جىرلارىنداعى الەۋمەتتىك سارىنعا, ابايدىڭ اۋدارمالارىنا, سۇلتانماحمۇتتىڭ ادەبي وي-تولعامدارىنا, ماعجان ءجۇرىپ وتكەن جولدارعا, جۇسىپبەكتىڭ جازۋشىلىق شەبەرلىگىنە, مۇحتاردىڭ ورىس ادەبيەتىمەن بايلانىسىنا, ءتىل تۋرالى تولعانىستارىنا, عابيتتىڭ انا ءتىلى جايلى پىكىرلەرىنە نازار اۋدارىلعان.
د.ىسقاق ۇلى جيىرماسىنشى عاسىرداعى قازاق ادەبيەتىنىڭ اسا كورنەكتى وكىلدەرى م.جۇماباەۆ ( «قازاق ەلى, ءبىر اۋىز ءسوزىم ساعان», 2004), م.اۋەزوۆ («م. اۋەزوۆ. تالانت پەن تاعدىر», 1997), س.مۇقانوۆ («پاراسات پايىمدارى», 2000), ع.مۇسىرەپوۆ («سىرباز سۋرەتكەر», 2002), م.ج.كوپەەۆ ء(«ماشھۇر ءجۇسىپتىڭ وي ءورىمى», 2010. ب.ىسقاقپەن بىرگە) جايلى جەكە ەڭبەكتەر جازدى.
«ماعجان – پوەزيا پاديشاسى» (2020) اتتى مونوگرافياسىندا قازاق ادەبيەتىن, ونىڭ ىشىندە ۇلتتىق پوەزيانى تۇركىلىك, الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرگەن ۇلى اقىن م.جۇماباەۆتىڭ اقىندىق-شىعارماشىلىق تاعدىرى ول ءومىر سۇرگەن كەڭەستىك كەزەڭنىڭ شىندىعى اياسىندا جان-جاقتى قاراستىرىلادى.
2014 جىلى عالىمنىڭ «ماڭگىلىك مايدان, نەمەسە تىلدەر توعىسىنداعى تۇركى الەمى» جانە «تۇركىلىك ورتاق تەرمين نەگىزدەرى» اتالعان قوس بىردەي مونوگرافياسى جارىق كوردى. بۇلاردا جاھاندانۋ داۋىرىندەگى الەمنىڭ تىلدىك بەينەسى, تۇركى الەمى, قازاق ءتىلىنىڭ جاي-كۇيى, تۇركىلىك ورتاق ءالىپبي, ورتاق ءتىل, ورتاق رۋحاني قۇندىلىقتار سياقتى بۇگىنگى تۇركىتانۋدىڭ اسا ماڭىزدى ماسەلەلەرى جان-جاقتى قاراستىرىلعان.
ورتالىعى بەرلين قالاسىندا ورنالاسقان ەۋروپالىق «لامبەرت» باسپاسىنان «تىلدەر توعىسىنداعى تۇركى الەمى» (2017) اتتى ەڭبەگى جارىق كوردى. كولەمى 622 بەتتىك كىتاپتا قازىرگى جاھاندانۋ ءداۋىرىنىڭ مادەني ومىرىندەگى عالامدىق اۋقىمدا ءجۇرىپ جاتقان تىلدىك, ادەبي قۇبىلىستار الەۋمەتتىك, فيلولوگيالىق تۇرعىدان شولىنىپ, الەمنىڭ تىلدىك بەينەسى, تۇركى تىلدەرىنىڭ, ونىڭ ىشىندەگى قازاق ءتىلىنىڭ تاعدىر-تالايى, ءجۇرىپ وتكەن جولدارى مەن بۇگىنگى جاي-كۇيى, بولاشاعى, تۇركىلىك ورتاق رۋحاني قۇندىلىقتارى عىلىمي تۇرعىدان جان-جاقتى سارالانادى. تۇركى حالىقتارىنىڭ ورتاق ءالىپبيى, ءتىلى, تەرميندەرى, ورتاق رۋحاني قۇندىلىقتارى سياقتى بۇگىنگى تۇركىتانۋدىڭ اسا ماڭىزدى ماسەلەلەرى جان-جاقتى قاراستىرىلعان.
ء«تىل ەپوپەياسى نەمەسە رۋحاني جاڭعىرۋداعى قازاق ءتىلىنىڭ تاريحي ميسسياسى» (2020) اتتى كولەمدى (51 ب. ت.) ەڭبەگىندە بۇل تاقىرىپ ودان ءارى جالعاسىن تاۋىپ, قازاق ءتىلىنىڭ, ۇلتتىڭ رۋحاني دامۋىنداعى تاريحي قىزمەتى جان-جاقتى زەردەلەندى; قازاق قوعامىنىڭ ۇلتتىق دامۋ جولىنداعى ءتىلدىڭ شەشۋشى رولىنە نازار اۋدارىلدى.
«قازاق ادەبيەتتانۋشىلارى» (2014) اتتى ەنتسيكلوپەديالىق انىقتامالىقتا ۇلتتىق ادەبيەتىمىزدى زەرتتەگەن ەكى جۇزدەن استام عالىمنىڭ شىعارماشىلىق جولدارى, زەرتتەۋلەرى حاقىندا سيپاتتامالار بەرىلگەن.
شىنتۋايتىنا كەلسەك, قازاق ادەبي سىنىنىڭ تاريحى د.ىسقاق ۇلىنا دەيىن دە ازدى-كوپتى جازىلىپ كەلدى. جيىرماسىنشى عاسىردىڭ باسىنداعى العاشقى كاسىبي سىنشىلاردىڭ ەڭبەكتەرىن حرونولوگيالىق تۇرعىدان زەردەلەي وتىرىپ, ءوسىپ-جەتىلگەن بۇگىنگى ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ بيىگىنەن كوز سالۋعا تىرىسقانى دا عالىم ويىنىڭ وبەكتيۆتىلىگىنەن حابار بەرەدى.
كەيدە ادامنىڭ كوزىنە بادىرايىپ كورىنبەسە دە, عىلىم ءۇشىن ماڭىزدى بولىپ تابىلاتىن ەڭبەكتەر بولادى. د.ىسقاق ۇلىنىڭ سىن تاريحىنا بايلانىستى جاساعان قىرۋار جۇمىستارىن وسىنداي سيپاتتاعى ماڭىزدى دۇنيەلەردىڭ ءبىرى دەپ تانىعانىمىز ابزال.
دانداي ىسقاق ۇلى يەلەنگەن اتاقتار مەن ماراپاتتاردىڭ ءوزى كىشىگىرىم ءبىر انىقتامالىققا جۇك بولاتىنداي. ءتىزىپ ايتاتىن بولساق, ول كىسى – قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ, قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى, حالىقارالىق ايتماتوۆ اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, حالىقارالىق قازاق ءتىلى قوعامىنىڭ القا مۇشەسى.
د.ىسقاق ۇلى – «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى (2017); ەلىمىزدىڭ جوعارى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ دامۋىنا قوسقان زور ۇلەسى جانە وقۋ ادەبيەتتەرىن جازۋداعى كوپ جىلدىق ناتيجەلى ەڭبەگى ءۇشىن ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى التىن مەدالمەن (2016), «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ عىلىمىن دامىتۋعا سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن» توسبەلگىسىمەن (2016), تۇركى الەمىن زەرتتەۋگە سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن تۇركسوي-دىڭ ماقتىمق ۇلى مەدالىمەن (2016), ادەبيەتتانۋ عىلىمىنداعى جەتىستىكتەرى ءۇشىن ءماشھۇر ءجۇسىپ اتىنداعى جانە سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ اتىنداعى التىن مەدالدارمەن, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن ء«ال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنە 80 جىل» (2014) مەرەكەلىك مەدالىمەن ماراپاتتالعان, تۇركولوگيا سالاسىنداعى اسا زور جەتىستىكتەرى ءۇشىن كۇلتەگىن اتىنداعى سىيلىعىن العان (2019), ىلە پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى (قىتاي, 2016), تۇركىستان وبلىسى وتىرار اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى.
ءبىز وسىنداي مەرەيتوي ۇستىندە ۇلاعاتتى ۇستاز, عالىم دانداي ىسقاق ۇلىنا ۇزاق عۇمىر تىلەي وتىرىپ, الداعى ۋاقىتتا شىعار بيىكتەرىڭىز الاسارماسا ەكەن دەيمىز.
نۇرداۋلەت اقىش,
جازۋشى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى