قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى» كىتابىندا ەگەمەن ەل اتانىپ, جاڭا مەملەكەتتىلىكتى قالىپتاستىرۋ كەزەڭىندەگى تاعدىرشەشتى تاريحي قادامداردى بولىسە وتىرىپ, حالىق يگىلىگى جولىندا بىرلەسە جۇمىس اتقاراتىن قاجەتتى مامانداردىڭ تاپشى بولعانىن ايتادى.
«مەنىڭ كادرلىق ساياساتىم شۋ دەگەننەن-اق قاتال ءارى جالعاستى بولدى. ول جاۋاپتى قىزمەتتەردى, قاجەتتى ءبىلىم مەن ماشىعى بولۋىمەن قوسا, ءبىرىنشى كەزەكتە مەملەكەت پەن حالىقتىڭ مۇددەسىنەن تۋىندايتىن رەفورما جۇمىستارىنا بۇكىل كۇش-جىگەرىن سارقا جۇمساۋعا دايىن ءمىنسىز پروفەسسيونالدار اتقارۋى ءتيىس دەگەن سەنىمگە نەگىزدەلدى», دەيدى تۇڭعىش پرەزيدەنت.
ەلباسى سول ۋاقىتتا اسقان كورەگەندىلىكپەن تاپ باسىپ تانىعان, سونداي-اق قانداي كۇردەلى, جاۋاپتى قىزمەتتەرگە تاعايىنداسا دا, مىندەتىن ءمىنسىز اتقارۋعا تىرىسقان بىلىكتى باسشىلاردىڭ ءبىرى – قانات ساۋداباەۆ ەدى.
قانات بەكمىرزا ۇلى 1968 جىلى لەنينگراد مەملەكەتتىك مادەنيەت ينستيتۋتىن ءبىتىرىپ كەلگەننەن كەيىن العاشقىدا حالىق شىعارماشىلىعى ۇيىندە ادىسكەر, كەيىن م. اۋەزوۆ اتىنداعى تەاتردا رەجيسسەرلىك قىزمەتكە كىرىسەدى. ەكى جىلدان سوڭ قازاق مەملەكەتتىك تسيركىنە اۋىسىپ, 26 جاسىندا مەكەمە تىزگىنىن قولىنا الادى. توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىنا دەيىن مەملەكەتتىك كينەماتوگرافيا كوميتەتىنىڭ توراعاسى, مادەنيەت جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەتتىڭ توراعاسى قىزمەتتەرىن اتقارىپ, كينو جانە تەاتر ونەرىنىڭ دامۋىنا تەر توگەدى. «وتىرار سازى» وركەسترى, «سازگەن» ءانسامبلىنىڭ قۇرىلۋىنا ىقپال ەتىپ, الىبەك دىنىشەۆ, روزا رىمباەۆا, تيمۋر مىڭباەۆ, رامازان باپوۆ سياقتى تابيعي تالانتتاردىڭ تانىلۋىنا جاعداي جاسايدى.
ال 1991 جىلى ەلباسى سەنىمىمەن قازاق كسر-ءنىڭ ماسكەۋدەگى تۇراقتى وكىلدىگىنە العاشقى وكىل بولىپ تاعايىندالىپ, بۇرىنعى وداقتان ەنشىسىن العان ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتىن قالىپتاستىرۋعا جانە حالىقارالىق ارەناداعى ساياسي مىندەتتەردى شەشۋگە بىلەك سىبانا كىرىسكەنى دە كوز الدىمىزدا. 1992 جىلى قازاقستاننىڭ تۇركياداعى ەلشىلىگى اشىلىپ, قانات بەكمىرزا ۇلى تۇڭعىش توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشى اتاندى. قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن العاش مويىنداعان تۋىسقان مەملەكەتپەن ەكى اراداعى ساياسي بايلانىستار مەن ساۋدا-ەكونوميكالىق, مادەني-گۋمانيتارلىق قارىم-قاتىناستاردىڭ نىعايۋىنا قاجىر-قايراتىن جۇمسادى.
تۇركيا رەسپۋبليكاسىن حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىنداتىپ, ەكونوميكاسىن العا سۇيرەگەن سول ۋاقىتتاعى پرەزيدەنتى تۇرعىت ءوزالدىڭ قازاقستانعا العاشقى رەسمي ساپارىن, سونداي-اق قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسىنىڭ انادولۋداعى ىسكەرلىك كەزدەسۋلەرىن ۇيىمداستىردى. تۇرىك ينۆەستورلارىن ەلىمىزدەگى قۇرىلىس, ساۋدا, ءبىلىم, مەديتسينا سالالارىنا تارتۋعا جول اشتى.
سول جىلدارى ەلباسىنىڭ سەنىمدى وكىلىنىڭ جانىندا تۇركياداعى ەلشىلىكتە قىزمەت اتقارعان العاشقى جاس ديپلوماتتاردىڭ شوعىرىندا جۇمىس ىستەۋ باقىتى بىزگە دە بۇيىرعان ەدى. قانات بەكمىرزا ۇلىنىڭ مەكتەبىنەن ءوتىپ, تاجىريبەسىن شىڭداعان بەكجاسار نارباەۆ, ءابۋتالىپ احمەتوۆ, ءومىرتاي ءبىتىموۆ, دۋلات قۋانىش, قايرات سارىباي سىندى ازاماتتار ۋاقىت وتە كەلە, ءتۇرلى ەلشىلىكتەرگە جىبەرىلىپ, ەلىمىزدىڭ بەتكەۇستار تۇلعالارىنا اينالدى.
جۇمىس بارىسىندا بايقاعانىمىزداي, قانات بەكمىرزا ۇلىنىڭ تۇركيا پرەزيدەنتىمەن, پرەمەر-مينيسترىمەن, سىرتقى ىستەر مينيسترىمەن جانە باسقا دا سالاداعى باسشىلارمەن تىكەلەي قارىم-قاتىناستا جۇمىس ىستەۋى ورتالىقتان بەرىلگەن تاپسىرمالاردىڭ جەدەل جۇزەگە اسۋىنا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزىپ جاتاتىن. انكاراداعى ساياسي ورتا تمد ەلشىلىكتەرى اراسىندا قازاقستان ەلشىسىنىڭ بەدەلى جوعارى ءارى رۋحاني جاقىن ساياساتكەر ەكەنىن ۇنەمى مويىنداپ, تىلگە تيەك ەتىپ وتىراتىن. قانات بەكمىرزا ۇلى سول كەزەڭدە سۇلەيمەن دەميرەلدىڭ قابىلداۋىندا ءجيى بولىپ, پرەزيدەنتتەردىڭ رەسمي ساپارلارىن جىل سايىن كەزەكپەن وتكىزۋدى داستۇرگە اينالدىردى. ەكى ەل باسشىلارى سىيلاستىقتارىنىڭ باۋىرلاستىققا ۇلاسۋىنا ۇيىتقى بولدى.
ءوزارا سەنىم مەن كەلىسىم ناتيجەسىندە قوجا احمەت ياسساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ىرگەتاسى قالاندى. احمەت حامدي باسقاراتىن «احسەل حولدينگى», بەكير وكان جەتەكشىلىك ەتەتىن «وكان حولدينگى», سونداي-اق «جەيلان حولدينگى», «ەنكا», تاعى باسقا قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ كاسىپورىن سالىپ, وندىرىستە جۇمىس ىستەۋى جاندانا ءتۇستى. ەكىجاقتى بارىس-كەلىس, الىس-بەرىس ناتيجەسىندە قازاقستان مەن تۇركيا قارىم-قاتىناسى ستراتەگيالىق ارىپتەستىك دەڭگەيىنە كوتەرىلدى.
قانات بەكمىرزا ۇلى تۇركيا ەلشىلىگىنەن كەيىن سىرتقى ىستەر ءمينيسترى, ۇلىبريتانيا جانە سولتۇستىك يرلانديا قۇراما كورولدىگىندەگى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشى, پرەمەر-مينيستر كەڭسەسىنىڭ باسشىسى – ۇكىمەت مۇشەسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ امەريكا قۇراما شتاتتارىنداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى بولىپ تاعايىندالدى جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كاناداداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى مىندەتىن قوسا اتقاردى. انگليا مەن امەريكا اراسىنداعى قارىم-قاتىناسىمىزعا دا قاياۋ تۇسىرمەي, مەملەكەتتەر اراسىن جاقىنداستىرۋدى وزىنە باستى باعدار ەتىپ الدى. بريتانيا پارلامەنتىندە قازاقستانعا تىلەكتەس ادامداردىڭ باستاماشىل توبى قۇرىلىپ, ەكى ەل دەپۋتاتتارى اراسىندا التىن كوپىر ورنادى. امەريكانىڭ ەڭ ىقپالدى ساياساتكەرلەرى قازاق جەرىنە تابان تىرەپ, ماڭىزدى ماسەلەلەردى ورتاعا سالا باستادى.
قانات بەكمىرزا ۇلى ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدىڭ مۇحيتتىڭ ارعى بەتىندە تانىلۋىنا ەڭبەك ءسىڭىردى. قازاق مۋزىكانتتارى العاش رەت ۆاشينگتونداعى كەننەدي ورتالىعىندا جانە نيۋ-يوركتاعى كارنەگي حولدا ونەر كورسەتتى.
2010 جىلى ەل ومىرىندە جانە قانات ساۋداباەۆتىڭ قىزمەت جولىندا تاعى ءبىر ايتۋلى وقيعا بولدى. قازاقستان تمد ەلدەرى اراسىنان العا سۋىرىلىپ شىعىپ, ەقىۇ ۇيىمىنا توراعالىق ەتۋ مارتەبەسىنە يە بولدى. افينادا وتكەن ەقىۇ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ 17-ءشى وتىرىسىندا گرەك تاراپى حالىقارالىق دەڭگەيدەگى بەدەلدى ۇيىمعا جەتەكشىلىك جاساۋ توراعالىعىن رەسمي تۇردە قازاقستانعا تاپسىرعاندا تاڭدانىسىن جاسىرا الماعاندار جەتكىلىكتى ەدى. بۇل تۋرالى ەلباسى: «ەقىۇ-داعى توراعالىق قازاقستان ءۇشىن كەزەڭدىك تاريحي وقيعا بولدى, ءبىزدىڭ الەمدەگى ورنىمىزدى كۇشەيتە ءتۇستى. بۇل ءىرى حالىقارالىق تابىس ەدى», دەگەن بولاتىن.
ال ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا: «قازاقستان كانديداتۋراسىن باسقا ەلدەر بىردەن قولداي كەتكەن جوق. ەلباسىمىز جىلدار بويىنداعى رەسمي ساپارلارى كەزىندە كوپتەگەن مەملەكەت باسشىلارىمەن كەزدەسە ءجۇرىپ, قازاقستاننىڭ وسىنداي ۇيىمعا توراعالىق ەتۋگە قاي جاعىنان دا ءپىسىپ-جەتىلىپ تۇرعانىن كوز جەتكىزە دالەلدەدى, اقىرى قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعىن قولداۋىنا قول جەتكىزە الدى. بۇل ارادا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ حالىقارالىق ارەناداعى اسا بيىك بەدەلىمەن قاتار, ايتقان سوزىنە ەلدى ۇيىتىپ, ۇسىنىسىن وتكىزبەي قويمايتىن قاسيەتىنىڭ, جوعارى ديپلوماتيالىق شەبەرلىگىنىڭ جانە ەلدەن ەرەكشە حاريزماسىنىڭ دا ۇلكەن ءرولى بولعانىن ايتقىم كەلەدى», دەگەن ەدى.
كەزىندە سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى بولعان جانە قانات بەكمىرزا ۇلىمەن ۇزاق جىل بىرگە قىزمەت ىستەگەن رومان ۆاسيلەنكو: «قانات بەكمىرزا ۇلى پرەزيدەنت سەنىمىن اقتاۋ ءۇشىن جان تەرىن سىعىپ ءجۇرىپ ەڭبەك ەتكەنىنىڭ كۋاسى بولدىم. 56 ەلدىڭ ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى قۇرىلىم باسشىلارىمەن كەلىسسوز جۇرگىزىپ, ماڭىزدى كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىردى. قازىر- گى تاڭدا ءبىز نۇر-سۇلتاندا وتكەن ەقىۇ ءسامميتىن جانە كۇردەلى كەلىسسوزدەر ناتيجەسىندە دۇنيەگە كەلگەن استانا دەكلاراتسياسىن ماقتانىشپەن ەسكە الامىز. بۇل قۇجاتتىڭ قابىلدانۋى ەلباسىنىڭ, سامميت قاتىسۋشىلارىنىڭ جانە ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆتىڭ ەرەن ەڭبەگىنىڭ جەمىسى بولاتىن», دەپ ەسكە الادى. ءسوزىنىڭ دالەلى رەتىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ارادا از ۋاقىت وتكەندە قانات ساۋداباەۆتى مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق قىزمەتتە سىڭىرگەن ەرەكشە ەڭبەگى ءۇشىن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ» وردەنىمەن ماراپاتتاعانىن العا تارتادى.
قات-قابات جۇمىستاردان قولى بوساعان ءبىر ساتتە قانات بەكمىرزا ۇلىنىڭ: «مەن قازاقستاننىڭ الەمدەگى قازىرگى قۇرمەتىنە قول جەتكىزۋ ن.نازارباەۆقا قاندايلىق كۇشكە تۇسكەنىن جاقسى بىلەمىن. سيرەك كەزدەسەتىن ستراتەگيالىق ويتانىمىنىڭ, تاڭعالارلىق ينتۋيتسياسىنىڭ, ديپلوماتيالىق تالانتى مەن ايرىقشا جۇمىس ىستەۋ قابىلەتىنىڭ ارقاسىندا ن.نازارباەۆ ەلدەگى جاعدايدى باقىلاۋدا ۇستاپ قانا قالعان جوق, سونىمەن بىرگە ەلدى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدىڭ بىرتە-بىرتە جۇزەگە اساتىن, بىراق سەنىمدى تراەكتورياسىنا الىپ شىعا ءبىلدى, بۇل ءۇشىن قاجەتتى قولايلى سىرتقى جاعدايلاردى, ەڭ الدىمەن, حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ سەنىمىن قامتاماسىز ەتتى.
ەلباسىمىزدىڭ سىننان وتكەن كوشباسشىلىعىنىڭ ارقاسىندا ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ الدا ءالى تالاي اسۋلاردان ابىرويمەن اساتىنىنا كۇمان جوق. سوندىقتان دا مەن ءۇشىن نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستاننىڭ جاڭا تاريحىنداعى ەڭ ماڭىزدى جانە تاعدىرشەشتى وقيعالاردىڭ قاتىسۋشىسى جانە كۋاگەرى بولۋ مۇمكىندىگىن سىيلاعانىنان, كۇشىم, مۇمكىندىگىم جەتكەنىنشە وسى جىلدار ىشىندە تۋعان ەلىمە پايدالى بولۋ باقىتىن بەرگەنىنەن ارتىق ەشتەڭە بولماق ەمەس. ءومىرىمنىڭ كەشەگى, بۇگىنگى جانە ەرتەڭگى اسقاق مۇراتى – وسى», دەپ اعىنان جارىلعانى ەسىمىزدە.
جەتپىستىڭ جارتىسىن باعىندىرىپ وتىرعان مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, قازاقستاننىڭ دامۋىنا قاجىر-قايراتىن ارناعان ۇلتجاندى تۇلعا – قانات ساۋداباەۆ ءومىر جولىندا ءوزى ايتىپ وتكەن وسى اسقاق مۇراتتارعا قول جەتكىزە الدى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. ول تۋعان ەلىنە پاي-دالى بولۋ باقىتىن سەزىندى جانە وزگەلەرگە دە سەزىندىرە الدى دەپ ەسەپتەيمىن.
جانسەيىت تۇيمەباەۆ,
ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسقارما توراعاسى-رەكتورى