ەلىمىزدە اۋىل اكىمدەرىنىڭ سايلاۋى قارساڭىندا بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر. بۇگىندە نەگىزگى ءىس-شارالاردىڭ كۇنتىزبەلىك جوسپارى بەكىتىلگەن. «سايلاۋ تۋرالى» زاڭعا ءتيىستى وزگەرىستەرگە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىل مامىر ايىندا قول قويعان بولاتىن.
مەملەكەت باسشىسى تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعى قارساڭىندا ساياسي جانە ەكونوميكالىق رەفورمالار, ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىن دامىتۋ, تسيفرلاندىرۋ, ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ مەن ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى شەشۋ ماڭىزدى ەكەنىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى.
كاسىبي دەڭگەيدى ارتتىرۋ مەن جەرگىلىكتى باسقارۋشىلاردىڭ جۇمىس فورماتىن وزگەرتۋ, جەرگىلىكتى دەڭگەيدەگى باسقارۋدى جاڭا ساتىعا شىعارۋ – زامان تالابى. «رۋحاني جاڭعىرۋ» قازاقستاندىق قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتى (ققدي) وسى كوكتەمدە جۇرگىزگەن «اۋىل وتباسىسىنىڭ الەۋمەتتىك پورترەتى» تاقىرىبىنداعى زەرتتەۋ ناتيجەسىنە نازار سالساق, رەسپوندەنتتەر بارىنەن بۇرىن اۋىل اكىمدەرىنىڭ جۇمىسىن تومەن باعالاعان. بەس بالدىق شكالا بويىنشا 3,45 دەگەن باعا بەرگەن. سوندىقتان اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋ اۋىلدىق جەرلەردەگى ەلەۋلى وزگەرىستەرگە جول اشادى دەپ ويلايمىن.
جىل سوڭىنا دەيىن شامامەن 800-گە جۋىق اكىمنىڭ تىكەلەي داۋىس ارقىلى سايلانۋى جوسپارلانۋدا. بۇل سايلاۋدىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – ازاماتتار وزدەرىن دە ۇمىتكەر رەتىندە ۇسىنا الماق.
مەملەكەتتىك شەشىمدەر قابىلداۋ مەن ساياسي ۇردىسكە ازاماتتاردىڭ ارالاسۋى تۋرالى ايتار بولساق, ىشكى ساياسات ماسەلەسى بارلىق قازاقستاندىققا قاتىستى ەكەنىن, ءتىپتى ساياسي جاعدايعا قىزىقپايمىن دەيتىن ازاماتتار دا كەيبىر جاعدايلاردا سۋبەكتىگە نە وبەكتىگە اينالاتىنىن تۇسىنۋلەرى كەرەك. ققدي جۇرگىزگەن الەۋمەتتىك زەرتتەۋ ناتيجەسى ازاماتتارىمىزدىڭ ساياساتقا دەگەن قىزىعۋشىلىعى ايتارلىقتاي تومەن ەكەنىن كورسەتتى. الدىن الا اقپارات بويىنشا, «ساياساتقا بەيجاي قاراۋ» كورسەتكىشى 2019 جىلدان بەرى 3,6 پايىزعا وسكەن. قاتىسۋشىلاردىڭ 37,7 پايىزىنىڭ جەكە باس ماسەلەسىن شەشۋدەن قولى بوسامايدى. دەگەنمەن وزدەرى تۇرىپ جاتقان ايماقتاعى ساياسي وقيعالار ازاماتتاردى قاتتى الاڭداتادى. جەرگىلىكتى ساياساتقا ارالاسۋ كورسەتكىشى ساۋالداماعا قاتىسقانداردىڭ اراسىندا 64,4 بولىپ وتىر ء(«يا», «جوققا قاراعاندا ءيا» جاۋاپتارىنىڭ ورتاق ەسەبى).
ساۋالداماعا قاتىسقانداردىڭ كوبى ءۇشىن ەلدىڭ ساياسي ومىرىنە ارالاسۋ دەگەن سايلاۋعا قاتىسۋدى بىلدىرەدى. جاۋاپ بەرگەندەردىڭ 55 پايىزى وسىنداي پىكىر ءبىلدىردى. قازاقستاندىقتاردىڭ سايلاۋعا قاتىستى مىنەز-قۇلقى ولاردىڭ مەملەكەتپەن بايلانىسىن كورسەتەدى. ال اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋ تۇرعىنداردىڭ وزدەرى تۇراتىن ايماقتىڭ ءومىرىن جاقسارتۋعا اتسالىسۋىن كۇشەيتەدى.
ققدي جۇرگىزگەن زەرتتەۋ ناتيجەسى قازاقستاندىقتاردىڭ پارتيا جۇيەسىنە كوڭىلى تولاتىنىن كورسەتەدى. جاۋاپ بەرگەندەردىڭ تەڭ جارتىسى بۇل ويدى ايقىنداي ءتۇستى: «تولىقتاي كوڭىلدەن شىعادى» – 19,4 پايىز, «كوڭىل تولادى» – 30,6 پايىز. پارتيا جۇيەسى قاناعاتتاندىراتىنداردىڭ كوپشىلىگى – ايەلدەر. ولاردىڭ ۇلەسى 51,2 پايىز, ال ەر ادامداردىڭ ۇلەسى 48,7 پايىز بولىپ وتىر. اۋىل حالقىنىڭ 50,9 پايىزىنىڭ كوڭىلىنەن شىعادى (قالالىقتار – 49,4 پايىز). 61 جاستاعى جانە ودان اسقاندار ۇلەسى – 53,3 پايىز. جاۋاپ بەرگەندەردىڭ ۇشتەن ءبىرى قازىرگى پارتيا جۇيەسىنە كوڭىلى تولمايتىنىن ايتتى.
ولاردىڭ كوبى – نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ تۇرعىندارى (63,0 پايىز), پاۆلودارلىقتار – 50,9 پايىز, الماتى وبلىسىنىڭ تۇرعىندارى – 45,7 پايىز.
جاۋاپ بەرگەندەر اراسىندا سايلاۋعا قاتىسپايتىنداردىڭ دا ۇلەسى جوعارى ەكەنىن ەسكەرگەن ءجون. جاۋاپ بەرۋشىلەردىڭ 22 پايىزى ساياسي ناۋقاندا قالىس قالاتىنىن ءبىلدىردى. بۇل اقپاراتتى ققدي 2021 جىلدىڭ ەكىنشى توقسانىنداعى قوعامدىق-ساياسي جاعدايدى انىقتاۋ ءۇشىن جۇرگىزگەن الەۋمەتتىك زەرتتەۋ ايقىنداي ءتۇستى.
مەملەكەتتىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن تەك ونىڭ ء«جۇزى» – ەلوردا مەن مەگاپوليستەر ەمەس, اۋىلدىق ايماقتاعى جاعداي دا كورسەتەدى. ال مۇندا اۋىل اكىمىنىڭ جۇمىسى ماڭىزدى ءرول اتقارادى. جاڭادان سايلاناتىن باسشىلار كوڭىل اۋدارۋ كەرەك نەگىزگى باعىتتار: حالىقتىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋى مەن جۇمىسسىزدىق, تابىس پەن كەدەيشىلىك, ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنىڭ دامۋى. تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە – ەلدىڭ جاعدايىن ونداعى مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ازاماتتار مەن زەينەتكەرلەردىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنە قاراپ باعامداۋعا بولادى. سوندىقتان بۇل سالاعا دا باسا ءمان بەرۋ قاجەت.
ءلاززات نۇرقاتوۆا,
«رۋحاني جاڭعىرۋ» قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى, الەۋمەتتىك عىلىمدار دوكتورى