قازاق قالامگەرلەرىنىڭ اراسىندا بۇگىنگى كۇنگە دەيىن «بالالار جازۋشىسى بولۋدان وڭاي ەشتەڭە جوق» دەگەن سولاقاي كوزقاراس ەتەك الىپ كەلەدى. اتاق-ابىروي ىزدەپ نەمەسە «تاريحتا قالۋدى» ارمانداپ كىتاپ شىعارعىسى كەلگەندەر مەن زەينەتكە شىققان قاريالاردىڭ ەرمەگىنە اينالعان بالالارعا ارنالعان ادەبيەتتىڭ كوسەگەسى ءبىر كوگەرمەي قويعانى دا جالعان ەمەس. ولار ۇلى ابايدىڭ: «مەن جازبايمىن ولەڭدى ەرمەك ءۇشىن», دەگەنىنە دە قۇلاق اسقان جوق. ورىستىڭ دانىشپان سىنشىسى ۆ.گ.بەلينسكيدىڭ: «...دولجنو روديتسيا, ا نە سدەلاتسيا دەتسكيم پيساتەلەم. تۋت ترەبۋەتسيا نە تولكو تالانت, نو ي سۆوەگو رودا گەني. دا, منوگو, منوگو نۋجنو ۋسلوۆي دليا وبرازوۆانيا دەتسكوگو پيساتەليا...», دەيتىن قاعيداعا لايىق عاجايىپ پىكىرىنە دە پىسقىرىپ قاراعان ەمەس. بىراق ۋاقىتتان ءادىل تورەشى بار ما؟! ول ءبارىن دە ءوز ەلەگىنەن وتكىزىپ, «سۋ اعادى, تاس قالادى» دەيتىن قاتال كەسىمىن ايتار ءالى.
ەلىمىزدىڭ مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى وسى جىلدى «بالالار ادەبيەتى جىلى» دەپ جاريالاعانى بارشاعا ءمالىم. وسى جىلدىڭ اياسىندا بالالار ادەبيەتىنە قاتىستى ءبىراز ماسەلە كوتەرىلىپ, ءارتۇرلى دەڭگەيدە كونفەرەنتسيالار وتكىزىلىپ, ءتيىستى ورىندار ءبىرشاما ءىستى قولعا الۋعا تالاپتانىپ جاتقان سىڭايلى. بۇل ارينە قۋانىشتى جاعداي. بىراق ءبىر جىلدىڭ ىشىندە بالالار ادەبيەتىنىڭ ماسەلەلەرىن شەشىپ تاستاۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنى بەسەنەدەن بەلگىلى. سوندىقتان «بالالار ادەبيەتى جىلىن» ءبىر جىلدىڭ عانا قاۋىزىنا سىيدىرىپ قويماي, ونى ۇلكەن جوبا رەتىندە قاراستىرىپ, كەم دەگەندە بەس جىلعا سوزۋ كەرەك. سوندا عانا بالالار ادەبيەتىنە قاتىستى ماسەلەلەردى رەتكە كەلتىرىپ, باسپا, باسپاحانا, بالالار كىتاپتارىن ناسيحاتتاۋ مەن تاراتۋ, بالالارعا ارنالعان شىعارمالارعا بايگەلەر ۇيىمداستىرۋ, بالالار اقىن-جازۋشىلارىنىڭ قالاماقىسىن كوتەرۋ, بالالارعا ارنالىپ شىعاتىن كىتاپتاردى جىل سايىن ساراپتان وتكىزىپ وتىرۋ, مەملەكەتتىك ماراپاتتار بەرۋ ءىسىن جانە باسقا دا جايتتاردى جولعا قويۋعا بولار ەدى دەپ ويلايمىز.
سونداي-اق ەلىمىزدەگى بالالار ادەبيەتىنىڭ قالىپتاسۋىنا, دامۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوسقان, بۇگىندە ارامىزدا جوق بالالار اقىن, جازۋشىلارىن ۇمىتپاي, ولاردىڭ ەسىمدەرىن ەستە قالدىرۋ شارالارىن دا ءبىز اتاۋلى جىلدارعا قاراماي-اق, ءاردايىم ىسكە اسىرىپ وتىرعانىمىز ابزال. «بالالار ادەبيەتىنىڭ اتاسى» اتانعان ىبىراي التىنسارين بابامىزدان بەرى قاراي ساناساق, ونداي ارداقتى جانداردىڭ بىزدە از ەمەس ەكەنىنە كوز جەتكىزەمىز. ءبىز بۇگىن سونىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى, بۇكىل ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن بالالار ادەبيەتى مەن بالالار باسپاسوزىنە ارناعان ءبىر اياۋلى جان تۋرالى ءسوز قوزعاماقشىمىز.
بالالارعا ارناپ «ولەڭدەر» (1968), ء«دۇربى» (1970), «قاسيەتتى تاقيا» (1972), «سالەم ساعان, مەكتەبىم» (1975), «باقىت دەگەن نە؟» (1980), «مەن مەكتەپكە بارامىن» (1982), «العاشقى باسپالداق» (1984), ء«ايت, شۋ, تۇلپارىم» (1986) سەكىلدى كوپتەگەن كىتاپ جازعان بەلگىلى اقىن سۇلتان قاليەۆ ءوزىنىڭ سانالى عۇمىرىن بوبەكتەر مەن بۇلدىرشىندەردىڭ, ءجاسوسپىرىم جەتكىنشەكتەردىڭ اراسىندا وتكىزىپ, ولاردىڭ ءومىرىن ولەڭمەن ورنەكتەدى. ءوز شىعارمالارىندا بالالاردىڭ بەيقام تىرشىلىگىن بەينەلەدى, ءتالىم-تاربيەلىك ماڭىزى زور تاقپاقتار مەن سان الۋان ساناماقتار, جۇمباقتار مەن جاڭىلتپاشتار جازدى. كىشكەنتاي وقىرماندارىن ۇشقىر قيالدىڭ جەتەگىنە ەرتىپ, ەرتەگىلەر ەلىنە ساياحات جاساتتى.
ەڭبەك جولىن 1957 جىلى جامبىل قالاسىنداعى اباي اتىنداعى پەداگوگتىك ۋچيليششەگە ءتۇسىپ, ونى 1961 جىلى تامامداعان سوڭ, قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىندە سىرتتاي وقي ءجۇرىپ, سەگىزجىلدىق اۋىل مەكتەبىنە مۇعالىم بولۋدان باستاعان بولاشاق قالامگەر ماماندىق تاڭداۋدا دا ون ويلانىپ, ءجۇز تولعانعان سىڭايلى. بۇل ونىڭ ۆ.گ.بەلينسكي ايتقانداي, «بالالار جازۋشىسى بولىپ تۋعاندىعىن» دا دالەلدەي تۇسەدى ەكەن.
اقىن اعامىزدىڭ شىعارماشىلىق ەڭبەكتەرى سان قىرلى. ول پوەزيا, پروزا سالاسىندا قالام تەربەدى. اۋدارماشىلىق ونەرمەن اينالىستى. ءبىز بۇل شاعىن ماقالامىزدا ونىڭ شىعارماشىلىق كەلبەتىن اشۋدى ماقسات ەتىپ وتىرعانىمىز جوق.
بالالار پوەزياسىنا قويىلار ۇلكەن تالاپتاردىڭ ءبىرى – ۇعىنىقتىلىق, تۇسىنىكتىلىك. ياعني بالالار اقىنى بۇلدىرشىندەردىڭ ويلاۋ دارەجەسىنە لايىق قاراپايىم ءتىلدى جەتىك مەڭگەرۋگە ءتيىس. سوندىقتان بالالار اقىنى قولىنا قالام ۇستاعاندا ءوزىن وقۋشىلار الدىندا تۇرعان ۇستازداي سەزىنىپ, اۋىر مىندەتتى موينىنا الادى...
سۇلتەكەڭ قازاق بالالارى, ءتىپتى حايۋاناتتار پاركىنەن دە ءتىرى كۇيىندە كورمەگەن پينگۆيندى:
«قاتۋلانسا قىس كۇنى,
قاراۋىلداپ سۋاتتى,
فراك كيىپ ۇستىنە,
ءان ساپ تۇرعان سياقتى», –
دەپ, كوز الدىمىزعا جاندى قالپىندا اكەلە الادى. بۇل – اقىننىڭ ءارى قاراپايىم, ءارى بەينەلى ويلاي الاتىندىعىنىڭ جارقىن كۋاسى ىسپەتتەس مىسال. ارينە, اقىننىڭ مۇنداي ءساتتى شىعارمالارىن جىپكە تىزگەندەي تىزبەكتەپ شىعۋعا دا بولار ەدى.
سۇلتەكەڭ ولەڭدەرىنىڭ دەنى, ولەڭمەن جازىلعان ەرتەگىلەرىنىڭ ءبارى دەرلىك سيۋجەتكە قۇرىلعان. ادەمى وقيعا اياقاستىنان شيىرشىق اتىپ, تاپقىر شەشىمىن تاۋىپ جاتادى, «اققالا» اتتى ولەڭىندە ول مۇز ايدىندا اققالا سوعىپ, ويىن قىزىعىنا كىرىسكەن بالالاردىڭ پسيحولوگيالىق كوڭىل كۇيىن شاعىن سيۋجەت ارقىلى ءساتتى بەرەدى. ولەڭدەگى بالالار قولىمەن تۇرعىزىلعان اققالا بەينەبىر ءتىرىلىپ كەتكەندەي اسەر ەتەدى:
«كونە شەلەك – باسىندا
سىپىرعىشى قولىندا,
مۇز ايدىندى ارشۋعا
كەلگەندەي-اق ول مۇندا».
بىراق قاباعىن ءتۇيىپ الىپ, جابىعىپ تۇرعان اققالا ءوزىنىڭ تۇنجىراڭقى قالپىمەن بالالاردىڭ دا كوڭىل كۇيىنە اسەر ەتەدى. مۇڭايىپ تۇرعان اققالانىڭ جۇزىنە ءجيى كوزى تۇسە بەرگەن ليريكالىق كەيىپكەردىڭ دە ويىنى مۇلدەم قىزباي-اق قويادى. ءجۇزىن مۇڭ شالعان الدەكىمنىڭ ءبىر بۇيىردەن قادالا قاراپ تۇرعانى شىنىندا دا مۇنشالىق اۋىر بولاتىندىعىن كىم ويلاعان؟!
وسى ساتتە ليريكالىق كەيىپكەردىڭ ءىنىسى (مۇنداي سۇرقاي كورىنىس وعان دا ۇناماعان بولسا كەرەك) اققالاعا اقىرىن ك ۇلىمدەپ جاقىنداي تۇسەدى. اقىن ونىڭ ءىس-قيمىلىن بىلاي سۋرەتتەيدى:
«قارادى دا انىقتاپ:
– سۇلۋىن, – دەپ, ءوزىنىڭ! –
قۇلاعىنا باعىتتاپ,
سىزىپ قويدى ەزۋىن...»
كەنەتتەن الگىندە عانا تۇنجىراپ تۇرعان اققالانىڭ جۇزىنە نۇر جۇگىرگەندەي بولادى. ونىڭ شات ك ۇلىپ تۇرعانىن كورگەن بالالار دا كوڭىل كۇيى تۇزەلىپ, بورىكتەرىن اسپانعا اتىسادى. ويىن دا قىزا تۇسەدى...
بالالارعا ارنالعان ولەڭدەردىڭ كوپشىلىگى ەكى-ءۇش شۋماقتان ارتىلا بەرمەيتىندىگى بەلگىلى. الايدا ءبىز ولاردىڭ وزدەرىنە ارنالعان ءجۇز شۋماق وقيعالى ولەڭدى دە ءبىر دەممەن وقىپ شىعاتىندىعىنا كۇمان كەلتىرمەيمىز. بۇنىڭ دا اقىننان شەبەرلىكتى, تىلىنەن بال تامعان شەشەندىكتى, اڭگىمەشىلدىكتى تالاپ ەتەتىندىگى انىق. اقىن سۇلتان قاليەۆتىڭ قارىمدى قالامى مۇنداي سىننان دا سۇرىندىرمەي الىپ شىعا الاتىندىعىنا «ساۋىق» اتتى ۇزاق ولەڭى دالەل بولا الادى.
ءبىر قىزىعى, اقىننىڭ بۇل «ساۋىق» اتتى ولەڭىندەگى كەيىپكەرلەرى ونىڭ كەلەسى «نامىس», «ريزامىن تۇيەگە», «قارا ەشكىنىڭ لاعى – قاسقا لاقتىڭ لاڭى», «الدار مەن شايتان», «جالعىز جۇمباق», «توعايدا» ءتارىزدى ولەڭدەرىندە تاعى دا بوي كورسەتىپ, باسقا دا وقيعالاردىڭ ىشىندە بىرگە جۇرەدى. ءبىر ولەڭدە باياندالعان وقيعالاردىڭ كەلەسى ءبىر ولەڭدە جالعاسىن تاۋىپ جاتاتىنى دا اقىننىڭ ءوز كەيىپكەرلەرىنەن قول ءۇزىپ كەتپەيتىندىگىن, ولاردىڭ بىرتە-بىرتە ءوسۋ ۇستىندەگى ءىس-ارەكەتتەرىن ۇنەمى قاداعالاپ وتىراتىندىعىن اڭعارتادى.
اقىن ولەڭدەرىندەگى اڭگىمەشىلدىك ونىڭ كەستەلى سوزبەن ورنەكتەلگەن «قويان نەگە قورقاق؟», «عاجايىپ تاس», «باق اتاي تۋرالى اڭىز», «اڭعالداردىڭ اجالى», «باقىت دەگەن نە؟», سىقىلدى ەرتەگىلەرىندە ەرەكشە كوزگە تۇسەدى. بۇل شىعارمالاردىڭ قاي-قايسىسىندا بولسا دا سۇلتان قاليەۆ تەك قىزىق قۋىپ, وقيعا جەلىسىنىڭ جەتەگىندە كەتە بەرمەي, ءوز ويىنىڭ كىشكەنتاي وقىرماندارىنا ۇعىنىقتى دا تۇسىنىكتى بولۋىن جادىنان شىعارمايدى. ورىستىڭ ايگىلى بالالار اقىنى س.ميحالكوۆ: «ۆىسكازاۆ منە نەسكولكو توچنىح, پرونيتساتەلنىح سۋجدەني, ون وبىچنو دوباۆليال ۆ كونتسە: – ي نيكوگدا نە زابىۆايتە, گولۋبچيك, چتو پو كنيگام دەتسكيح پيساتالەي رەبەنوك ۋچيتسيا نە تولكو چيتات, نو ي گوۆوريت, نو ي مىسليت, چۋۆستۆوۆات...» دەپ ەسكە الادى اتاقتى سامۋيل ياكوۆلەۆيچ مارشاكتى.
وسى جايدى جادىنا جاقسى تۇتقان سۇلتەكەڭ – سۇلتان قالي ۇلى ءوز ولەڭدەرىندەگى اڭگىمەشىلدىك ارقىلى جاس وقىرمانداردى انا تىلىندە ەركىن سويلەۋگە, ويلاۋعا, سەزىنۋگە تاربيەلەدى. ول س.مارشاكتىڭ بالالارعا ارنالعان «اقىماق تىشقان تۋرالى ەرتەگىسىن», س.ميحالكوۆتىڭ «ستەپا اعاي» اتتى وقيعالى ولەڭىن, ر.عامزاتوۆتىڭ «مەنىڭ اتام» اتتى شاعىن داستانىن بەكەردەن-بەكەر قازاق تىلىندە سويلەتكەن جوق. ونىڭ بۇل ءتارجىمالارى دا سۇلتەكەڭ شىعارمالارىنىڭ تابيعاتىمەن تامىرلاسىپ جاتىر دەپ تۇسىنەمىز.
سۇلتان اعامىز قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن تامامداعان سوڭ, 1967–1973 جىلدار ىشىندە قازاق راديوسىنىڭ مۋزىكا, بالالار رەداكتسياسىنىڭ رەداكتورى, 1973 جىلدان ۇزبەي 17 جىل بويى «بالدىرعان» جۋرنالىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى بولىپ ىستەدى. 1991 جىلدان باستاپ 20 جىلدان استام بالالارعا ارنالعان «ۇلان» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى قىزمەتىن ابىرويمەن اتقارىپ, ەڭبەك دەمالىسىنا شىققان ەدى.
ءوزىنىڭ ادال قىزمەتى مەن كىرشىكسىز تازا شىعارماشىلىعىن تىكەلەي ۇرپاق تاربيەسىمەن ۇشتاستىرعان اقىن اعامىز, وكىنىشكە وراي, قازىر ارامىزدا جوق. ومىردەن وتكەنىنە بەس جىلعا تاياپ قالعان اياۋلى اقىنىمىزدىڭ ارتىندا قاي كەزدە بولسا دا تالاي ۇرپاقتىڭ كادەسىنە جارايتىن, ۇلتتىڭ رۋحاني قازىناسىنا اينالار مول مۇرا قالدى. ءوزى ومىردەن وتكەلى بەرى جارىنىڭ قۇراستىرۋىمەن, ۇل-قىزدارىنىڭ دەمەۋشىلىگىمەن ءبىردى-ەكىلى كىتاپتارى عانا جارىق كوردى. بۇل ارينە, اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا تۇرارلىق جاعداي ەمەس. اقىن اعامىزعا ءوزى شىققان بيىگىنە لايىق قۇرمەت كورسەتۋگە ءتيىسپىز. حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ, «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالى مەن «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى, ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ, اقپارات سالاسىنىڭ ۇزدىگى اتاقتارىن الىپ, ىبىراي التىنسارين مەدالىمەن ماراپاتتالعان, كوپ جىلدار بويى قازاقستان جازۋشىلار وداعى جانىنداعى بالالار ادەبيەتى سەكتسياسىنا جەتەكشىلىك ەتكەن, مادەنيەت سالاسىنىڭ قايراتكەرى سۇلتان قالي ۇلىنىڭ ارداقتى ەسىمىن ەستە قالدىرۋ شارالارىن قولعا الاتىن مەزگىل جەتكەن سياقتى. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, بيىلعى «بالالار ادەبيەتى جىلى» اياسىندا بۇكىل كوڭىلى مەن بۇكىل ءومىرىن ۇرپاق تاربيەسىنە ارناعان اسىل ازاماتتىڭ ەسىمى ءوزى تۋىپ-وسكەن, ءوزى ءبىلىم العان جامبىل وبلىسى, جامبىل اۋدانىنداعى «شايدانا» باستاۋىش مەكتەبىنە بەرىلسە, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.
ەلىمىزدىڭ باس گازەتى ارقىلى ايتىپ وتىرعان بۇل ۇسىنىسىمىزدى ءتيىستى ورىندار بۇكىل قازاق اقىن-جازۋشىلارى مەن جۋرناليستەرىنىڭ, سۇلتەكەڭنىڭ ءار جەردە قىزمەت ىستەپ جۇرگەن جۇزدەگەن شاكىرتىنىڭ, اقىننىڭ شىعارمالارىن وقىپ جۇرگەن مىڭداعان ۇستاز بەن جاس وقىرماننىڭ تىلەگى دەپ قابىلداپ, وسى ءبىر يگى ءىستى تەزدەتىپ جۇزەگە اسىراتىنىنا كامىل سەنگىمىز كەلەدى.
بايبوتا قوشىم-نوعاي,
اقىن,
«قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى