قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىنا زەر سالساڭىز, ءومىر بەسىگىن تەربەتىپ, ءولىم كۇيىن الديلەپ, وقىرماندى تاسقا تۇنعان تەڭىزدىڭ تامشىسىنداي تازا تابيعاتىمەن تابىستىراتىن التىن كەزەڭدەردىڭ كوش باستاۋشىسى – اقىندار ەكەنىنە كۇمانىڭىز قالمايدى. پوەزيا ادامنىڭ ەڭ جاقىن, رياسىز سىرلاسى بولعاندىقتان, جىر الەمىنىڭ شىڭىراۋىنداعى استارلى اقيقاتى ەلدىڭ ەلىك كوڭىلىن الدىمەن ەلەڭدەتىپ جاتادى. ايتكەنمەن, سارىلا ساعىنىپ, سارقىلا ويلانىپ, ء«وز جۇرەگىن ءوزى جەپ, ءدامىن وزگەلەرگە دە تاتقىزاتىن» (نازىم حيكمەت) اقىندىق ساپار ازابى كوپ, قيىن جول.
تاعدىرلى تۋىندىلارى كوڭىلىڭدى وكسىتىپ, جان دۇنيەڭدى جالىنداي شارپيتىن سەرگەي ەسەنيننىڭ اعىنان اقتارىلىپ «اقىندىق دەگەنىمىز نە؟» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەيتىن ينتيمدىك ليريكاسى بار. اتاقتى شايىر ءوز ولەڭىندە شىعارماشىلىق تاقىرىبىن قوزعاي كەلىپ, بۇل ماسەلەگە دە انىقتاما بەرە كەتەدى.
شىندىقتى ايتۋشى كەيىپكەردىڭ پىكىرىنە جۇگىنسەك, ۇلتتىڭ جان ايقايىن جەتكىزەتىن حالىقتىق پوەزيا مەن قوعامدىق قاسىرەتتى ءبىر-بىرىنەن ءبولىپ قاراماعان ابزال. اقىندىق – اۋىر سىناق, ءومىردىڭ قاتال شىندىعىن جۇرەكپەن سەزىپ جىرلايتىن نازىك ليريكتىڭ وي ورمانىن ءورت شالىپ, جانى جارالانىپ, دەرتى اسقىنا تۇسەدى.
البەتتە, جەمساۋىنان باسقا ەشتەڭەگە باس قاتىرماي سايراي بەرەتىن بۇلبۇلدار دا كوپ ومىردە. الايدا ولاردىڭ ولەڭدەرىندە جان دۇنيەڭدى تەڭسەلتىپ جىبەرەتىن داۋىلدىڭ ەكپىنى مەن باسىڭدى دۋالاپ الاتىن سەزىم سيقىرى بولمايدى. ساراي ماڭايىن توڭىرەكتەيتىن جىرشىلاردىڭ ءتاتتى اۋەندەرى قوعامدى توپاستاندىرىپ, ۇيقىعا باتىرسا, حالىق جۇرەگىنە قوناقتايتىن ۇلت اقىندارىنىڭ وتتى جىرلارى نايزاعايداي كۇركىرەپ, نوسەر بولىپ سەلدەتىپ, رۋحتى وياتادى.
ەسەنين ولگەننەن كەيىن ەلۋ جىل وتكەن سوڭ مۇقاعالي ماقاتاەۆ تا اقىندىققا باعا بەرىپ, ورىس شايىرىنىڭ ويىن تۇرلەندىرىپ, ودان ءارى دامىتا ءتۇسىپتى.
باي ولكەنىڭ ويىنان, تاۋ-تاسىنان
بىزدەر دە ارامىز عوي بال تاسىعان.
شىرىن قۇيىپ جاتامىز
جۇرەكتەرگە,
شىمشىپ الىپ, گۇلدەردىڭ ارقاسىنان.
ءبىز دەگەن گۇل قۋالاپ, ءنار ىزدەيمىز,
ءشوپ قاجاپ, شەگىرتكەدەي
ءدان ۇزبەيمىز.
التى ايشىلىق جول باسىپ,
ارىپ-اشىپ,
ادام دەگەن پاتشاعا ءدارى ىزدەيمىز.
ءدىنى دە, سالتى دا بولەك ەكى ۇلتتىڭ, ەكى داۋىردە ءومىر سۇرگەنىمەن تاعدىرلارى ۇقساس تالانتتارىنىڭ كوڭىل كۇيى قارعا تامىرلى قازاقتاردىڭ جاقىندىعىنداي قالاي ءبىر-بىرىمەن تۋىستاسىپ كەتكەن دەسەيشى. كەڭ دۇنيەگە سيماعان بۇزاقى سەرگەي مەن ب ۇلىكشىل مۇقاعاليدىڭ ويلارى ءبىر-بىرىمەن سۇحباتتاسىپ, اقىن مىنەزى مەن ولەڭ مىنەزىنىڭ ۇيلەسىم تاپقان جاراسىمى سۇيسىندىرەدى. ۇلىلار ۇندەستىگى ونەردەگى تاڭعاجايىپ قۇبىلىس قوي. ەسەنين پوەزياسىنداعى كوركەم شىندىقتى مۇقاعالي تولىقتىرىپ, ماعىناسىن بايىتىپ جىبەرىپتى.
ۇيامىز بار ءبىزدىڭ دە – ومارتامىز.
الماعايىپ ب ۇلىنسە سول ورتامىز,
باسىمىزدى بايگەگە تىگەمىز دە,
كوزىمىزدى ءبىرجولا جوعالتامىز.
مىقتى بولساڭ, اقىن بولىپ
جارالىپ كور,
قولقاسىنان گۇلدەردىڭ ءنار الىپ بەر.
عۇمىر بويى جول باسىپ, ارىپ-اشىپ,
ادام دەگەن پاتشاعا ءدارى الىپ كەل!
ەسەنينگە قاراعاندا مۇقاعاليدىڭ شىندىعى كوڭىلگە كوبىرەك قونادى. ءبىز بۇل ءسوزدى قازاق بولعانى ءۇشىن حان-ءتاڭىرىنىڭ مۇزبالاعىنا بۇيرەگىمىز بۇرىپ ايتىپ تۇرعان جوقپىز. اسىلى, اقىندىقتىڭ ۇلى مۇراتى قوعام قاسىرەتىن, حالىق مۇڭىن جەكە باسىڭنىڭ قايعىسىنداي كورىپ جىرلاۋمەن عانا شەكتەلمەيدى.
مىنا الەمگە ءسوز پاتشاسى ەكەنىڭدى دالەلدەگىڭ كەلسە, ادامزاتتىڭ جانىن ەمدەيتىن داۋانى ىزدەپ تاپ. قاراپايىم پەندە تۇگىل, قانىپەزەر جەندەتتى دە تولقىتىپ, مىلقاۋلارعا ءتىل ءبىتىرىپ, كەرەڭدەردى ەستىرتىپ جىبەرەتىن قۇدىرەتتى جىر تۋعىزىپ, جۇرەگى مۇزعا اينالعان ادامدى وزگەرتۋگە ۇمتىلىپ, مۇمكىندىگىڭدى سىناپ كور. ەگەر وعان شاماڭ جەتپەسە, ەڭ دۇرىسى ۇندەمە. اق پاراقتى شيمايلاپ, كۇنى-ءتۇنى ازاپتانىپ, اۋرە-سارساڭعا تۇسكەننەن ولەڭ شىقپايدى. قۇدايدىڭ قالاۋىمەن عانا اقىندىق قونادى ادامعا.
اقىن الەمنىڭ جان جاراسىن ەمدەپ, تىرشىلىك توپىراعىنا ىزگىلىكتىڭ, يماندىلىقتىڭ, مەيرىمدىلىكتىڭ, تازالىقتىڭ ۇرىعىن سەۋىپ, قۇدايدىڭ بار ەكەنىن دۇركىن-دۇركىن ەسكە سالىپ تۇرۋ ءۇشىن جاراتىلعان جۇمباق قۇبىلىس. اسپاننان تۇسكەن ءتورت كىتاپتاعى ۇلى سوزدەر ۇمىتىلىپ, تاڭىرىمەن تايتالاسقان قوعامنىڭ ايدىنى لايلانعاندا, ۇلى جاراتۋشىنىڭ ماڭگىلىك عيبراتى, جىر جولدارى ارقىلى دانالىقتىڭ دارياسىنداي بولىپ سانامىزعا قۇيىلىپ جاتتى ەمەس پە.
كيەلى كىتاپتاردىڭ بىرىندە ايتىلاتىن «ۇرپاقتار كەلەدى, ۇرپاقتار كەتەدى, ال جەر-انا ماڭگىلىك تۇرا بەرەدى, كۇن شىعادى دا, قايتادان باتىپ, شىققان جاعىنا قاراي قايتا اسىعادى», دەپ باستالاتىن, ەكى دۇنيەنىڭ شۋاعىنداي جارقىراعان شۇعىلالى سوزدەر ەسىڭىزدە مە؟ زابۋر, ءتاۋرات, ءىنجىل مەن قۇراندى وقۋعا تيىم سالىنعان كەڭەستىك زاماندا وسىنداي ماعىناداعى يللاحي شىندىقتىڭ يماني ءتامسىلىنىڭ ساۋلەسى اقىن جىرلارى ارقىلى اقىلىمىزعا قوناقتاپ, جانىمىزدى نۇرلاندىرعان جوق پا ەدى.
ۋاقىتتى توقتاتار شاماڭ بار ما؟
ءبارى وتەدى: داۋىرلەر, زاماندار دا.
مەنىڭ جانىم اشيدى مىنا ءومىردى,
وتپەيتىندەي كورەتىن ادامدارعا!
وتەدى عوي...
وتەدى بارلىعى دا,
كۇن ارقالاپ كەتەدى تاڭدى مىنا
مەنىڭ جانىم اشيدى بارلىعىنا;
تاڭ نۇرىنا, ادامنىڭ تاعدىرىنا
مەنىڭ جانىم اشيدى وتكەندەرگە,
جاڭا عانا ومىرگە جەتكەندەرگە
ۇران جازىپ اسپانعا قويسام با ەكەن,
ەندى سەندەر ومىردەن وتپەڭدەر دەپ.
ء ومىر مەن ءولىم كۇرەسىنىڭ ارپالىسىندا تۋعان مىنا جولداردى وقىعاننان كەيىن پوەزيا پاديشاسىنىڭ ءسوز سيقىرى ارقىلى ءوز الەمىن تۋعىزۋعا كەلگەن قۇدىرەت ەكەنىن مويىنداماسقا امال كەم. قۇداي جوقتان بار جاساپ دۇنيەنى جاراتسا, اقىن دا سوزدەن سۇلۋلىق تۋعىزىپ, مىڭداعان جىلدار بويى ادامدىق سەزىمدى ايالاپ, ماحابباتىمەن ماپەلەپ كەلەدى. الەمنىڭ اقىندىق جۇرەگى توقتاپ قالسا, دۇنيەنى قاراڭعىلىق قاپتاپ, ۇلى سەزىمدەردىڭ تەڭىزى تارتىلىپ, ادام جانىنىڭ جاپىراعى قۋارادى.
ارينە, اقىن قۇداي ەمەس, بىراق ول ەل قايعىسىنا قابىرعاسى قايىسا ءجۇرىپ, جالعاننىڭ تاۋ-تاسىن كەزىپ, جانعا ەم بولاتىن داۋا ىزدەيتىن قۇدىرەت يەسى. تاڭىنىڭ ءوزى قاپ-قاراڭعى بولىپ اتقان بۇگىنگى كۇنىنەن تۇڭىلسە دە كەلەشەكتەن كۇدەرىن ۇزبەي, ايلى تۇندەردە جالعىزدىعىمەن سىرلاسىپ, ماڭگىلىكتىڭ قۇپياسىن زەرتتەپ, جۇرەك قازىناسىن ولەڭنەن تاۋىپ, ادامنىڭ وشكەن ءومىرىن دە جارىعى سونبەيتىن جۇلدىزعا اينالدىرىپ جىبەرەدى.
– ءبىر ادام ولسە,
ءبىر جۇلدىز قوسا سونەدى, –
ءبىر كەزدە بىرەۋ, وسىلاي ماعان دەپ ەدى.
ەسىمدە ءالى بىرەۋدىڭ بىلاي دەگەنى:
– ءبىر ادام تۋسا,
ءبىر جۇلدىز بىرگە كەلەدى.
سەنبەسەڭ سەنبە,
وسىعان, ايتەۋ, مەن سەنەم.
قۇلازىپ قالام,
ءبىر جۇلدىز اعىپ سونسە مەن.
نەسى بار ونىڭ؟
ايىپ پا, ادام تاعدىرىن
بۇكىل عالامنىڭ بيىكتىگىمەن
ولشەگەن؟!
اسپاندا كەيدە,
ءبىر جۇلدىز اعىپ باراتسا,
تۇرام دا قالام,
بۇرالماي قالعان ساعاتشا.
كەرەمەت نەتكەن!
ادامنىڭ كەلتە ءومىرىن,
جۇلدىز بەن جەردىڭ
قاشىقتىعىنان جاراتسا.
مارتەبەلى پوەزيا ادام جانىن ساۋىقتىراتىن – اللانىڭ شيپاسى. جالعاننان جۇبانىش تاپپاي, باسىن بايگەگە تىگىپ, ءسوز شىرىنىنان ءدارى ىزدەيتىن اقىندار بولماعاندا, سەزىمىمىز سۋالىپ, كەنەزەسى كەپكەن شولگە اينالىپ كەتەر مە ەدىك, باياعىدا. كىم ءبىلسىن؟ بالكىم سوندىقتان با ەكەن, داريعا-جۇرەك تۋعىزعان عاجايىپ عازالدارمەن سىرلاسقانىمىزدا قۇس-ۋاقىتتىڭ تۇزاعىنان بوساعان ازات ويىمىزبەن قاۋىشىپ, ەركىندىكتىڭ اۋاسىمەن تىنىستاعانداي ءبىر ادەمى كوڭىل كۇيدى باسىمىزدان كەشەمىز ەمەس پە.
پوەزيا! مەنىمەن ەگىز بە ەدىڭ؟
سەن مەنى سەزەسىڭ بە,
نەگە ىزدەدىم؟
الاۋىرتقان تاڭداردان سەنى ىزدەدىم,
قاراۋىتقان تاۋلاردان سەنى ىزدەدىم.
ءبىر جالت ەتكەن تۇستەي وتە شىعاتىن دۇنيە-جالعاندا, كوڭىلىڭدى جىلانداي اربايتىن باسقا دا دۋماندى قىزىقتاردىڭ تولىپ جاتقانىنا قاراماستان, ءسوز پاتشاسىنىڭ جانىنا ەم بولاتىن داۋانى ولەڭنەن عانا ىزدەيتىنىنىڭ سەبەبى نەدە وسى؟ الدە الەمدە جوق ادىلەتتىلىكتى ورناتقىسى كەلىپ, تاجال تاعدىرمەن ارىستانداي ارپالىسىپ, نايزاعايداي تۇتانعان ولەڭ وتىنا ورتەنىپ ءولۋ ولاردىڭ پەشەنەسىنە جازىلعان تاعدىرلارى ما؟ نەگە اقىندار جەكە باسىنىڭ راحاتىن ويلاپ, تىرشىلىك قامىن جاساپ, ارەكەت ەتۋدىڭ ورنىنا ز ۇلىمدىقپەن قىلىشتاسىپ, جاۋىزدىقپەن جاعالاسىپ, جالعىز جانىن توزاققا تاستاي سالادى, ويلانباستان.
«ەسەكتىڭ ارتىن جۋساڭ دا مال تاپ», دەپ ءدۇيىم ەلگە اقىل ايتقان ۇلى ابايدىڭ ءوزى دە مالىن كوبەيتىپ, تىرشىلىكتىڭ تەزەگىن تەرىپ كەتۋگە قۇمبىل بولعان جوق. مىڭمەن جالعىز الىسىپ, ناداندىقتى جەڭە الماسىن ءبىلىپ, قايران ءسوزى ەزدەرگە قور بولعاندا جانى قينالعان كەمەڭگەر ادامنان ەمەس اللادان كومەك سۇراپ, شەرىن تارقاتىپ, قايعىسىن جەڭىلدەتەتىن جۇبانىشتى سوزدەن تاپتى.
قىزىق! شاعالاداي شارق ۇرىپ, ويدىڭ كەنىشىن قازىمىرلانىپ ولەڭنەن ىزدەيتىندەي, شىنىمەن دە پوەزيادان اسقان قۇنارلى تەرەڭدىك, سيقىرلى سۇلۋلىق, ۇلى قۇدىرەت جوق پا مىنا فانيدە؟
سەنى ىزدەدىم كەزدەسكەن ادامداردان,
بۇلاقتاردان, باقتاردان,
الاڭداردان.
شىراقتاردان, وتتاردان,
جالاۋلاردان,
سەنى ىزدەدىم جوعالعان زامانداردان.
سەنى ىزدەدىم دوسىمنان, قاسىمنان دا,
اقشا بۇلتتان ىزدەدىم,
جاسىننان دا,
سەن بە دەدىم اق نوسەر اشىلعاندا,
قىزىل-جاسىل شۇعىلا شاشىلعاندا,
كوكجيەك پەن كوكجيەك قوسىلعاندا.
ادامعا قاراتىلىپ ايتىلعانداي بولىپ كورىنگەنىمەن, شىن مانىسىندە پوەزيا دەگەنىمىز دۇنيە-جالعاننان تىرەك ىزدەگەن اقىننىڭ اللامەن سىرلاسۋى, اق قازدار اراسىنان اققۋىن اجىراتا الماي, ناعىز ماحابباتتى اڭساپ, باسىن تاۋعا دا تاسقا دا سوعىپ, دەرتىنە داۋا سۇراعان – جان ايقايى. «جالعىزدىق قۇدايعا عانا جاراسقان» دەگەنىمىزبەن ادامزاتتان دوسى بولمايتىن اقىن دا جالعىزدىقتىڭ زارىن تارتىپ, ءوز قيالىندا تاڭىرمەن تىلدەسىپ, ولەڭ-قۇدىرەتتىڭ الدىندا اعىل-تەگىل اقتارىلىپ, شىندىعىن جاسىرماي ايتىپ, اللاعا جۇرەگىن اشادى.
پوەزيا جۇمباق تىلسىم ارقىلى الەممەن سۇحباتتاساتىن – اللانىڭ ەكىنشى تىنىسى. اقىن ولەڭمەن شەرىن تارقاتا وتىرىپ پەرىشتەدەي پاكتىكتى, دارياداي دانالىقتى, تاڭعى اۋاداي تازالىقتى اڭساۋمەن ومىردەن باز كەشىپ وتەدى.
ماحابباتتان ىزدەدىم, ساعىنىشتان,
ارمانىمنان ىزدەدىم الىپ ۇشقان!
ساتتەرىمنەن ىزدەدىم جاڭىلىسقان,
سەنى ىزدەدىم جادىراۋ, جابىعىستان.
سەنى ىزدەدىم زەڭبىرەك گۇرسىلىنەن,
كۇننەن, تۇننەن,
گۇلدەردىڭ بۇرشىگىنەن.
قۋانىشتان, تۇرشىگۋ-كۇرسىنۋدەن,
جۇرەكتەردىڭ ىزدەدىم دۇرسىلىنەن.
سەنى ىزدەدىم سەزىمگە ۋ شاراپتان دا,
مينۋتتاردان ىزدەدىم, ساعاتتان دا,
سەنى ىزدەدىم.
ىزدەيمىن, تاعات بار ما؟
سەنى ماعان ەگىز عىپ جاراتقان با؟!
قۇدىرەتتى پوەزيا جۇرەك قويناۋىنداعى قازىناڭدى قوپارىپ, ەڭ اسىل, ەڭ سۇلۋ, ەڭ ىزگى, ەڭ اسقاق ارماندارىڭدى ۇيقىدان وياتادى. فانيمەن ەرتەرەك قوشتاسىپ, ماڭگىلىك مەكەنىنە اسىعىس اتتانىپ كەتكەنىمەن اقىنداردىڭ ولەڭدەرى تىرشىلىككە جان ءبىتىرىپ, ۇلى سەزىمدەردى تىرىلتەدى. نوقتاعا باسى ماتالىپ, جارىق كۇنمەن قيماي قوشتاسقان ولاردىڭ ونەرىن تانۋعا ولگەننەن كەيىن جول اشىلىپ, جىر الىبىنىڭ ەكىنشى – ماڭگىلىك ساپارى ومىرگە قادام باسقاندا ءسوز ونەرىنىڭ جان سارايى جاڭعىرىپ, ادەبيەتتىڭ تاعى ءبىر ءداۋىرى جاڭا تۇسكەن جاس كەلىندەي بولىپ بوساعادان اتتايدى.
قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ ونەر اسپانىنداعى باعى دا ولگەننەن كەيىن عانا جانىپ, سول عاجايىپ جۇلدىزدىڭ جارىعى ميلليونداعان جۇرەكتەردى تابىندىرىپ, يمانداي ۇيىتىپ كەلە جاتقانىنا مىنە جارتى عاسىرعا جۋىقتاپ قالىپتى. بيىل ۇلى اقىننىڭ تۋعانىنا 90, ال ەكىنشى – ماڭگىلىك ءومىرىنىڭ باستالعانىنا 45 جىل بولدى. ياعني قىرىق بەس جىل ءومىر سۇرەتىنىن كورىپكەلدىكپەن بولجاعان تاۋ تۇلعانىڭ قايتىس بولعانىنا دا بيىل تۋرا 45 جىل تولىپتى.
ءوزىمنىڭ ەسەبىمدە,
مەن بيىل ءدال قىرىقتىڭ بەسەۋىندە.
كىم بىلەدى...
ەندىگى قالعان ءومىر,
نەشە جىلعا جەتەرىن,
نەشە كۇنگە
ۇمىت بولىپ ەسەبىڭ دە, وسەگىڭ دە,
ۇيىقتاپ كەتسەم بولعانى توسەگىمدە,
قىرىقتىڭ بەسەۋىندە.
قىرىق بەس جاس ادام ءۇشىن از عۇمىر بولىپ كورىنگەنىمەن, ماڭگىلىك ونەر تۋعىزاتىن تالانتقا بەرىلگەن زور مۇمكىندىك. ارتىنا ولمەيتىن مول مۇرا قالدىرعان الەمدىك پوەزيانىڭ جارىق جۇلدىزدارى بايرون مەن لەرمونتوۆتار قىرىقتىڭ قىرقاسىنا جەتپەي قىرشىننان قيىلدى. ايتكەنمەن, عۇمىرى قىسقا بولدى دەمەسەڭ, رۋحى ازات, تاۋەلسىز ەلدىڭ توپىراعىن ەمىپ تۋىپ, ءومىردىڭ دە, شىعارماشىلىقتىڭ دا راحاتىن كورگەن اعىلشىن مەن ورىس شايىرىنىڭ قانداي ارمانى بار؟ داۋلەتتى وتباسىندا تۋعان ەكى اقىننىڭ دا باقىتتى بالالىق شاعى بولدى. ەلىنىڭ ەڭ جوعارى وقۋ ورنىندا ءبىلىم الىپ, شىعارماشىلىقپەن ەمىن-ەركىن اينالىستى. لورد بايرون جالعىز پوەماسىمەن («چايلد گارولدتىڭ قاجىلىعى») اعىلشىنداردىڭ قوشەمەتىنە بولەنسە, پۋشكيننىڭ قازاسىنا ارناعان جالعىز ولەڭىمەن لەرمونتوۆ قوعامدى ءدۇر سىلكىندىردى. بيلىككە جاقپاسا دا بايرون مەن لەرمونتوۆتىڭ تالانتى كوزى تىرىسىندە مويىندالىپ, حالىق ماحابباتىنا بولەندى.
ال مۇقاعالي شە؟ كىندىگى كەسىلىپ, كوزىن اشا سالىسىمەن جەردەن تاياق جەپ ءجۇرىپ جەتىمنىڭ جىلاۋى, جەسىردىڭ جوقتاۋىن ەستىپ وسكەن ءسابيدىڭ كوڭىلىندەگى كەسەك مۇزدار قىرىق بەس جىل بويى ەرىمەي, قايران جۇرەگى دۇنيەدەن دوس ىزدەپ, سەزىمى تۇنشىعىپ ومىردەن ءوتتى. لەرمونتوۆتىڭ ادەبي مۇراسىنىڭ قادىرىن بىلگەن, تۇرمەگە تۇسكەندە ارتىنان ىزدەپ بارعان بەلينسكيدەي سىنشىسى بولدى. ال مۇقاعاليدىڭ سىنشىسى اقىلى جوق توبىرعا قوسىلىپ اقىندى كوپپەن بىرگە تاياقتادى. ولەڭدى تۇسىنەتىن ادەبي قاۋىمنىڭ سيقى وسىنداي بولسا, باسقالاردان نە ءۇمىت, نە قايىر؟ الايدا, ماڭدايىنا قارعىس تاڭباسى باسىلعانداي بولعان جانى نازىك, جۇرەگى اسەرشىل مۇقاعالي ءومىرىنىڭ سوڭعى ساتىنە دەيىن باسىنان سيپايتىن ايالى الاقاندى انانىڭ ءسۇتىن ىزدەگەن سابيدەي اڭساپ, اللادان مەدەت, ادامنان مەيىرىم, ەرتەڭنەن ءۇمىت كۇتتى.
بىردە ولاي اۋىتقىپ, بىردە بۇلاي,
ءبىر بايلامعا كەلە الماي
جۇرگەنىم-اي.
تاۋلى ايماقتىڭ اۋاسى سەكىلدەنگەن
اۋمالى دا, توكپەلى كۇندەرىم-اي!
اياز قارىپ, اپتاپتىڭ جاندىرۋى-اي,
ءبىرى شاتتىق, ءبىرى مۇڭ قالدىرۋى-اي.
نە تۋارى بەلگىسىز جۇكتى ايەلدەي,
نە بولارى بەلگىسىز تاعدىرىم-اي؟
ءوز-وزىنەن وزەگىم ورتەنگەندە,
ءوز-وزىمنەن ءتۇڭىلىپ, جەركەنگەندە,
سارى اۋرۋ سارعايتقان ناۋقاستايىن,
ءۇمىت كۇتەم, بۇگىننەن, ەرتەڭنەن دە.
كوككە قاراپ جالبارىنعانىمەن قۇدايدان قايىر بولمادى, اسپاننان مەيىرىم تامبادى, ءۇمىت تە جارتاسقا سوعىلىپ, تالقانى شىقتى. قايتپەك كەرەك؟
بولمىسى بايتاق شايىردىڭ ۇلى تالانتى قايتىس بولعان سوڭ عانا مويىندالىپ, شىعارمالارىنىڭ باعاسى بەرىلە باستادى. مۇقاعاليدىڭ تامىلجىعان ليريكاسى, تىلسىمى تۇڭعيىق داستاندارىنىڭ قۇپياسىن تانۋعا دەگەن قۇلشىنىس تا سول كەزدە پايدا بولىپ, اقىن مەن وقىرماننىڭ رياسىز سىرلاسۋ داۋىرىنە ەسىك اشىلدى.
«ۇلكەن تالانتتاردىڭ ولگەننەن كەيىن جاپپاي تانىلۋىنىڭ, ەل ماحابباتىنا بولەنۋىنىڭ, شىنايى باعاسىن الۋىنىڭ نەمەسە اسىرا دارىپتەلۋىنىڭ نەگىز-توركىنىندە ولاردىڭ بارشا گ ۇلىن اشا الماي, بار جەمىسىن بەرە الماي كەتكەن وكىنىشى دە جاتاتىنى انىق. ياعني سول شەكسىز قۇرمەت, مول ءىلتيپاتتا ولاردىڭ جارىققا شىعا الماي كەتكەن زور مۇمكىندىكتەرىنىڭ دە ۇلەسى بار», دەيدى تۇرسىنجان شاپاي. تالانتتى سىنشى «وي تۇبىندە جاتقان ءسوز» كىتابىندا وتكەن عاسىرداعى 80-جىلدار – شارتتى تۇردە «مۇقاعالي جىلدارى» بولعانىنا جان-جاقتى توقتالىپ, سەبەبىن دە تۇسىندىرە كەتەدى.
«جىرقۇمار قاۋىمنىڭ ەڭ ىستىق ءىلتيپاتى وسى جىلدارى بىزدىڭشە مۇقاعالي تۆورچەستۆوسىنا ارنالدى. تازا ىقىلاس – اۋەيىلىككە, شىنايى قۇرمەت – اسىرە اسپەتكە ارنالىپ, اقىن ەسىمىن موداعا, الدەبىر فەتيشكە اينالدىرىپ جىبەرگەن جايلارىمىز دا جوق ەمەس. «مۇقاعاليشىلدىق» پوەزيادا, كوبىنشە, جاس بۋىن تۆورچەستۆوسىندا (اسىرەسە ستيلدىك-ينتوناتسيالىق ىڭعايدا) كورىنىس بەردى...ارينە, كەڭ تۇرعىدان قاراساق وندا تۇرعان شەتىندىك, ەرەكشە شوشيتىنداي ەشتەڭە دە جوق. مۇنداي قۇبىلىس تولەگەن مەن رۋبتسوۆتان كەيىن دە بولعان. بۇل – بارىنەن بۇرىن, اقىندى جان-جاقتى تانۋ كەزەڭى. وقىرمان جۇرتشىلىقتىڭ رۋحاني-ەستەتيكالىق سەرپىلىسى».
سودان بەرى دە مىنە تابانى كۇرەكتەي وتىز جىل ءوتتى. جالىنا قول تيگىزبەيتىن ارعىماقتاي زاۋىلداعان شيرەك عاسىردان استام ۋاقىت ىشىندە الەمدە قوعامدىق سانانى ءدۇر سىلكىندىرگەن سان-الۋان وزگەرىستەر بولدى. دۇنيە قولدان ءتۇسىپ كەتكەن كەسەدەي تالاي رەت توڭكەرىلە جازدادى.
ءۇمىتىمىزدى شاباقتاپ, كوڭىلىمىزدى كۇپتى ەتىپ, ەلدىڭ ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن سەنىمىن ءسارۋار ساۋلەسىمەن ارايلاندىرعان يگىلىكتەر دە از ەمەس. ەڭ باستىسى ادەبيەتتىڭ اياعىن تۇساۋلاعان تسەنزۋرا الىنىپ تاستالىپ, ايتقىمىز كەلگەن ويىمىزدى جۇمباقتاماي, ەركىن سويلەيتىن جاعدايعا جەتتىك. كەشەگى ونەردىڭ قۇندىلىقتارىنا كۇمانمەن قارايتىن ۇرپاق دۇنيەگە كەلدى. كوپتەگەن ادەبي تۋىندىلاردىڭ ونداعان جىلدار بويى ەلدى الدارقاتقان ارزان يدەياسى تۋلاقتاي توزىپ, حالىقتى ماجبۇرلەپ وقىتقىزعان كولەمى كەرە قارىس روماندار, پوەمالار كۇرەسىنگە تاستالعاندا ونەردىڭ يدەولوگياعا باعىنبايتىن ءوز زاڭدىلىعى بولاتىنىن تۇسىندىك.
بىراق قانداي اۋمالى-توكپەلى زاماندى باسىمىزدان وتكەرسەك تە مۇقاعالي پوەزياسىنا دەگەن ىستىق ىقىلاسىمىز ءبىر مىسقالداي دا سۋىماپتى. قايتا كەرىسىنشە, ەلدىڭ اقىن مۇراسىن وقۋعا قىزىققان ىنتاسى جىلدان-جىلعا ارتا ءتۇسىپ, مۇقاعالي فەنومەنىن ۋاقىتشا قۇبىلىسقا ساناپ, قۇمالاق اشىپ, ساۋەگەيلىك جاساعانداردىڭ جورامالى جوققا شىقتى. تاعدىرى اۋىر قاسىمنان كەيىن شىعارمالارى جاپپاي جۇرتتىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزىپ, ەل اراسىندا قىزۋ تالقىلانىپ, بارلىق قازاقتىڭ شەكسىز ماحابباتىنا بولەنگەن مۇقاعاليداي اقىن ادەبيەت تاريحىندا بولعان ەمەس. ەگەر قاسىم ادامدىق ۇلى سەزىمگە قىلاۋ تۇسىرمەي, پوەزيانى تاپتاۋرىن يدەولوگيانىڭ اجال تىرناعىنان امان الىپ قالسا, ۇلى اقىنداردىڭ ەشقايسىسىنا ۇقساعىسى كەلمەگەن مۇقاعالي جاۋدىرەگەن جانارلاردان جاس ەمەس, قان اعىزىپ, قازاقتىڭ قارا ولەڭىن قايتا ءتىرىلتىپ, جىرعا جان ءبىتىردى.
قالقام,
مەن لەرمونتوۆ, پۋشكين دە ەمەن,
ەسەنينمىن دەمەدىم ەشكىمگە مەن.
قازاقتىڭ قارا ولەڭى – قۇدىرەتىم,
وندا ءبىر سۇمدىق سىر بار ەستىلمەگەن.
پوەزيانى قۇدىرەتتى كيەسىندەي قاستەرلەگەن اقىننىڭ ونەرگە بەرىلگەن ادالدىعىنا, ولەڭ ءۇشىن ءومىرىن قۇربان ەتۋگە دايار جانكەشتىلىگىنە كۇمان كەلتىرە المايسىڭ. جۇرەگىنىڭ تۇبىنە كىر جاسىرماي وقىرمانمەن رياسىز سىرلاساتىن شىنايىلىعى, ولەڭدى ءولىپ-ءوشىپ سۇيگەن ماحابباتى وعان ءسىزدى سەندىرتەدى.
ۇلى اقىندى وقىعاندا اقىلمەن ءتۇسىندىرىپ بەرە المايتىن ەرەكشە ءبىر تازالىقتىڭ لەبىن سەزەسىڭ. جان تازا بولعاندا عانا جۇرەكتەن جاقسى ولەڭ تۋادى. بۋددانىڭ «ۆيمالكيرتي» سۋتراسىندا «ەگەر اقىل-ويىڭ تازا بولماسا ءبارى دە تازا ەمەس, ەگەر اقىل-ويىڭ تازا بولسا ءبارى دە تازا» ەكەنى ايتىلادى. مۇقاعاليداعى تازالىق دۇنيەگە باسقاشا كوزبەن قاراپ, كۇيبەڭ تىرشىلىكتىڭ قاربالاسىندا بايقالا بەرمەيتىن قۇدايلىق سۇلۋلىقتى سەزىنۋگە مۇمكىندىك بەرىپ, ادامنىڭ قادىرىن ءبىلىپ, ءومىردىڭ قاس-قاعىم ساتىنە دەيىن باعالاۋعا ۇيرەتەدى.
سارىۋايىم سالۋدىڭ نە كەرەگى,
كوگەرەدى, ءبارى دە كوگەرەدى!
...كوپ دوسىمدى جوعالتتىم
وسى قىستا,
كەلەسى جاز, بىلمەيمىن نە بەرەدى...
سارالاقاز ورالدى سازعا تاعى,
اق تىرنالار اسپاندى بوزداتادى.
سۇقسىر كوكەك توعايدان سۇڭقىلداسا,
قاي-قايداعى مۇڭىمدى قوزداتادى.
ءومىردىڭ جالعاندىعىن جىر-قۇدىرەتىنىڭ قاۋىزىنا سيعىزىپ جىبەرگەن وسيەتتىك ولەڭدە قانشاما تەلەگەي-تەڭىز وي, ارناسىنان اسقان وزەندەي كۇركىرەگەن سىرشىل سەزىم توگىلىپ-تاسىپ جاتىر دەسەيشى. مۇقاعاليدى وقىعاندا ولەڭمەن جانىڭدى ساۋىقتىرىپ, كوڭىلىڭنىڭ كىرىن جۋىپ, پەندەشىلىكتىڭ بالشىعى جۇقپاعان ادامدىق تابيعاتىڭدى اداسپاي تاپقانداي قۋاناسىڭ. سەبەبى اقىن پوەزياسىندا گەراكليتتىڭ رۋحىنان جۇققان قاسيەت بار. ءبارى دە وندا قالىپتى ورنىنان قوزعالىپ, كوڭىل كەڭىستىگىنەن كوتەرىلگەن الاپات قۇيىن جانىڭدى ءۇيىرىپ اكەتەدى. مۇقاعالي شىعارماشىلىعىندا ادام سەزىمىنىڭ جانارتاۋى قوپارىلىپ جاتادى.
جانىمدا مەنىڭ
جاسىرىن جاتقان ۆۋلكان بار,
جالىنىن اتپاي,
جاسىرىن عانا بۇرقانعان.
جايعاسىپ الىپ,
ساحارا, دالا, مۇحيتتار,
ساپىرىلا الماي,
سۇراپىل جانار تۇر تاۋلار.
جانىمدا مەنىڭ
اتىلماي جاتقان جاسىن بار.
وزەندەر جاتىر,
مۇرشاسى كەلمەي تاسۋعا.
عالامنان ۇلكەن وسىناۋ
جۇمىر باسىمدا,
جەڭىسە الماي,
زاريادتار جاعالاسۋدا.
« ۇلى تالانتتارداعى ىشكى سۋبەكتيۆتىك ەلەمەنتتىڭ مولدىعى – گۋمانيزمنىڭ بەلگىسى. بۇل باعىتتان قورىقپاڭىز; ول ءسىزدى الدامايدى دا اداستىرمايدى. ۇلى اقىن ءوزى تۋرالى, ءوزىنىڭ «مەنى» تۋرالى ايتىپ وتىرىپ, جالپى, ادام بالاسى تۋرالى ايتادى, ويتكەنى ونىڭ بولمىسىندا ادام بالاسىنا نە ءتان بولسا, سونىڭ ءبارى بار. سوندىقتان دا ونىڭ مۇڭ-شەرىنەن ءوز شەرىڭىزدى كورەسىز, ونىڭ جانىنان اركىم-اق ءوز جانىن تۇسىنەدى دە, ونىڭ اقىن عانا ەمەس, ادام, ءوزىنىڭ ادامگەرشىلىك جاعىنان باۋىرى ەكەنىن تانيدى», دەيدى ورىس سىنشىسى ۆ.گ.بەلينسكي.
مۇقاعالي ۇلتتىق توپىراقتان جاراتىلعان – ادام جانىنىڭ سۋرەتكەرى. ول جۇرەگىنىڭ تۇبىنە تەرەڭ بويلاپ, ادام جانىنىڭ تراگەدياسىن ءتۇپ-تامىرىنا دەيىن ءۇڭىلىپ زەرتتەدى. بازبىرەۋلەر سياقتى شىعارماشىلىعى ارقىلى جانىنىڭ تەرەڭىندەگى قۇپيالاردى بۇقپانتايلاۋعا تىرىسپادى. وقىرماننان ەشتەڭەنى جاسىرماي, ءوز بولمىسىن زەرتتەپ, عاجايىپ جاڭالىقتار اشتى. ولەڭدەرى ارقىلى ءوز تاعدىرىن اڭگىمەلەپ, كۇمانى ارقىلى, جەكە باسىنىڭ كۇدىگىن ايتىپ, جانىن جالاڭاشتاپ تاستاپ, ءوزىن اشكەرەلەۋدەن دە قورىقپادى. ءبىز مۇقاعاليدىڭ ولەڭدەرىنەن ءومىر مۇحيتىندا اداسقان وزىمىزدەن اۋمايتىن ادامدى كورگەندەي بولدىق. ول ادام ەدى. سول ءۇشىن ءبىز ونى جاقسى كوردىك. ولەڭدەرىن وقي وتىرىپ, جانىمىزبەن سىرلاسقانداي اسەر الدىق. ۋاقىت وتە كەلە ۇلى اقىننىڭ «ماحاببات پەن عاداۋات مايدانداسقان», ءومىر مەن ءولىم ارپالىسىنىڭ ازابىنداعى قايشىلىقتا تۋعان ۇلى پوەزياسى ولەڭگە بەرىلگەن ادالدىقتى, ومىردەگى تازالىقتى, شىنىداي شىنايىلىقتى سۇيەتىن ونەر ادامدارىنىڭ باسىن بىرىكتىرگەن جالپىۇلتتىق قۇبىلىسقا اينالدى.
ادامدى ادام تۇسىنبەۋ – ءبىر اقىرەت,
ويلى جاس, ءتۇسىنىپسىڭ, راحمەت!
راحمەت!
جاسسىڭ عوي جالىنى مول,
جالىنى مول جانە دە قۋاتى كوپ.
ويلى جاس!
ولەڭ مەنىڭ بار تىنىسىم,
جاقسى ءسوزىم –
جانى يگى حالقىم ءۇشىن.
اتاق قۋىپ, باق قۋىپ, داڭق قۋىپ,
بىرەۋلەردەن جۇرگەم جوق ارتۋ ءۇشىن.
ولەڭمەن كۇنى-ءتۇنى سىرلاسسا دا قۇمارى ءبىر باسىلماي قويىپ, ماڭگىلىكتىڭ شىراعىن جاعۋدى اڭساعان اقىن ارمانى ورىندالدى. امالسىز بۇعىپ, ىشىنەن تىنىپ وتپەي, جۇرەگىنىڭ تۇبىنە كىر جاسىرماي اق جاۋىنداي بولىپ جىر نوسەرىن توككەن مۇقاعالي پوەزياسى ءوز زامانىنداعى ويلى جاستاردى عانا تولعاندىرىپ قويماي, ءححى عاسىر ۇرپاقتارىنىڭ دا قيالىنا قانات ءبىتىردى. ەندىگى تاڭدا مۇقاعاليدىڭ ولەڭدەرىنسىز قازاق پوەزياسىنىڭ كەشەگىسىن دە, بۇگىنگىسىن دە, بولاشاعىن دا كوزگە ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. ال وسىنداي سوقىر كوزدەن دە جاس اعىزاتىن شىنايى جىرلاردى تۋعىزعان تۇلعا, ءوز شىعارمالارىنىڭ كەلەشەكتە كەڭىستىكتى شارلاپ, بارلىق قازاقتىڭ جۇرەگىن جاۋلاپ, ۇلتتىق وربيتاعا شىعىپ كەتەرىن سەزدى مە ەكەن؟
«دانىشپان جان ءوزىنىڭ كىم ەكەنىن بىلمەيدى» دەگەن تۇجىرىم تىم ۇشقارى پىكىر» (تاكەن الىمقۇلوۆ). توعىز جولدىڭ تورابىنداعى سان-الۋان ونەردىڭ ىشىنەن پوەزيانى تاڭداپ, جانىنا سەرىك ەتكەن مۇقاعالي ىشكى ءبىر تۇيسىكپەن ءوزىنىڭ قايتالانباس بولمىس, كەسەك تالانت, ءىرى اقىن ەكەنىن سەزدى. اقىن ولەڭدەرىنىڭ قۋاتتى تاسقىنى, قۇستاي ەركىندىگى, قۇدىرەتتى رۋحى ونى بىزگە انىق اڭعارتادى.
كەڭ دۇنيە, ءتوسىڭدى اش, مەن كەلەمىن,
الىنباعان اقىم بار سەندە مەنىڭ.
بۇيرات قۇمدار –
بۇيىعىپ شولدەگەنىم,
بۋرا بۇلتتار –
بۋسانىپ تەرلەگەنىم.
اسپانىنداي كەي ساتتە كۇرسىنەمىن,
جاس تالىنداي جاۋقازىن
بۇرشىك ەدىم.
كەڭ دۇنيە, كەرەمەت قالپىڭمەنەن,
جۇرەك بولىپ كەۋدەمە كىرشى مەنىڭ.
بايتاق ەل, بالاۋسا تاۋ, بوزاڭ دالام,
سەكىلدى ءبارى مەنەن كوز الماعان»
كەڭ دۇنيە, كەندە ەتسەڭ سىباعامنان,
شىرىلداعان سابيدەي مازاڭدى الام.
مۇنداي پوەتيكالىق دەكلاراتسيانى جالپاق جۇرتقا جاريا ەتۋ ءۇشىن باتىلدىقتان بولەك اقىننىڭ ءوز ولەڭدەرىنىڭ شىن باعاسىن بىلەتىن زور سەنىمى بولۋى كەرەك. جىر نوسەرىن سەلدەتىپ, بىردە وتتاي جانىپ, بىردە نايزاعايداي كۇركىرەپ, ەندى بىردە قارا نوسەردەي قۇيىلىپ, ەكپىنى داۋىل تۇرعىزعان مۇقاعاليدا ونداي سەنىمنىڭ بولعانى انىق. دۇنيە سالارىنان ءبىر جىل بۇرىن اقىن كۇندەلىگىنە قوناقتاعان مىنا سوزدەر, ايتقان ءسوزىمىزدىڭ شىندىق ەكەنىن راستاي تۇسەدى. «ەي, بەزىلدەكتەر! سەندەر ەمەسسىڭدەر ماعان باعا بەرەتىن! ناعىز باعالاۋشىلار ءالى الدا. جىلدار وتەدى, جاڭا ۇرپاقتار كەلەدى, ءبىزدى ارقايسىمىزدى ءوز ورنىمىزعا سولار قويادى. ەجەلدەن سولاي بولىپ كەلگەن, سولاي بولادى, بولا بەرەدى دە. مەن ءوزىم جايىندا مىنانى ايتام: مەن ءححى-عاسىر ۇرپاقتارىنىڭ قۇرداسىمىن. بالكىم, ودان ارىدەگى ۇرپاقتاردىڭ تۋىسىمىن دا» («قاراسازدان ۇشقان قارلىعاش», «جالىن» باسپاسى, 1999 جىل, 139 بەت).
مۇقاعالي اۋليە ەكەن. كورىپكەلدىكپەن ايتقان ساۋەگەيلىگى اينا-قاتەسىز ءدال كەلدى. ۇلى اقىننىڭ ءداۋىرى ادەبيەت تورىنە جايعاسىپ, مۇقىم قازاقتىڭ جانىن جىرلارىمەن جاۋلاعان مۇقاعالي عاسىرىنىڭ تاڭى سىبىرلەپ اتا باستادى.
* * *
مۇقاعالي عاسىرىنىڭ شىمىلدىعى الدەقايدا ەرتەرەك, وسىدان وتىز جىل بۇرىن ءتۇرىلۋى ءتيىس-تۇعىن. ومىردەن وتە سالىسىمەن, ادەبي مۇراسىنىڭ ەر-تۇرمانى تۇگەندەلىپ, جىر جيناقتارى قولىمىزعا تيگەندە, ونەر اسپانىنا قارلىعاش-ءۇمىتىن ۇشىرعان مىنا بىزگە, سول ۇلى ءداۋىردىڭ ساعاتى سوققانداي بولىپ كورىنگەن. ال الپىس جىلدىعى قارساڭىندا ەكى تومدىق تاڭدامالىسىنىڭ جارىق كورۋى ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني تىنىس-تىرشىلىگىندەگى ەلەۋلى وقيعا بولدى. كوڭىلىمىزدە ءۇمىت پەن كۇدىك ارپالىسقان سەكسەنىنشى جىلدارى «جازۋشى» باسپاسىنان شىققان قوس تومدىقتى اۋپىرىمدەپ ءجۇرىپ ارەڭ قولعا ءتۇسىرىپ, جاستانىپ وقىپ ءبارىمىز دە ء«تۇن ورتاسىندا ءتىلسىز قابىرعالار سويلەپ كەتكەندەي» (مارات قابانباي) سۇمدىق ءحالدى باستان كەشكەنبىز.
الدىمنان اتسا بولدى اق تاڭدارىم,
ايالاپ قارسى الامىن باقتان دا ءارى.
تەۋىپ-تەۋىپ تاس-تالقان ەتەر ەدىم,
تاعدىردىڭ ماعان قۇرعان
قاقپاندارىن,
الدىمنان اتار بولسا اق تاڭدارىم.
وڭىمنان تۋسا بولدى اي-كۇندەرىم,
قايتەر دەيسىڭ قاجاعان قايعىڭ مەنى.
لايلانباي اق تاڭدا جاتسا بولدى,
اققۋ جۇزگەن كوڭىلدىڭ ايدىن كولى.
قايتەر دەيسىڭ قاجاعان قايعىڭ مەنى.
ەرتەڭىم جاقسى بولعاي بۇگىننەن دە,
نە راحات تابا الامىن تۇڭىلگەننەن.
اق تاڭدارىم ارتىمدا قالسا يگى ەدى,
انا-جەرگە باس ءيىپ جۇگىنگەندە,
الىپ جوتام ءيىلىپ بۇگىلگەندە.
تىرلىكتىڭ تىلسىمىنان دەسى قايتقان حان-ءتاڭىرىنىڭ مۇزبالاعىمەن مۇڭداسىپ, شەرىمىزدى تارقاتقاندا كوڭىلىمىز بوساپ, كوزىمىز جاۋدىرەپ, كىمنەن ايىرىلعانىمىزدى ەندى تۇسىنگەندەي اح ۇرىپ, جەردى توقپاقتاپ, اقىندى جوقتاپ وڭاشادا جىلاپ تا العانبىز. وقىرمان مۇقاعالي ولەڭدەرىنەن بارار جەر, باسار تاۋ تاپپاي قينالىپ, اۋىزدىق سالىنعان اساۋ تاعدىرىمەن ارپالىسىپ, بۇعالىقتان بوساي الماي جانۇشىرا جانتالاسقان ءوز ءومىرىن كورگەندەي اسەر الدى. جىرلارىمەن جانىن جۇباتىپ, رۋحىمەن ءومىر ءسۇردى.
جەر!
سەنىڭ ەسىگىڭدى قاعىپ تۇرمىن,
سەن بەسىگىم بولماساڭ,
ناعىپ تۋدىم؟!
ءوز ۇيامدى وزىمە قيمايسىڭ با,
نەگە مۇنشا پەندەڭدى
سابىلتتىردىڭ؟!
جەر!
سەنىڭ ەسىگىڭدى قاعىپ تۇرمىن!
وي تۇڭعيىعى مەن سەزىم تۇنىقتىعىنان تۋعان مۇقاعالي پوەزياسى كەۋدەمىزدە تىنىم تاپپاي سوعاتىن ءوز جۇرەگىمىزدىڭ ءدۇرسىلىن تىڭداتتى. اسىرەسە كوپ نارسەنى ءالى پارىقتاپ ۇلگەرمەگەن, اقىماق كوڭىلى ورتتەن دە راحىم دامەتىپ, دەرتتەن دە مەيىرىمىن كۇتىپ جۇرگەن مىنا ءبىز سياقتى جاستاردى مۇقاعالي ولەڭدەرىنىڭ قۇدىرەتى ەسىنەن تاندىرىپ جىبەرە جازداپ, ەركىن بيلەپ اكەتتى.
مۇقاعاليدىڭ جانى قينالىپ, رۋحتى سەزىنۋ ءۇشىن قانىمەن جازعان شىعارمالارىنىڭ كەمەلدىگىنە تاڭدانۋ بىزگە ازدىق ەتتى. اقىن جىرلارىن ءبىز جان دۇنيەمىزدىڭ باعا جەتپەس بايلىعىنداي قاستەرلەدىك. ەت-جۇرەگىمىزدى ەلجىرەتكەن ول تۋىندىلاردا بيىك پاراساتپەن بىرگە قاتىگەز كورەگەندىلىك تە بار-تىن. مۇقاعالي سۇلۋ ءسوزدىڭ ارتىنا تىعىلماي, جانىن جۇمباقتاماي, تاعدىرى مەن جىرىن جالاڭاشتاپ تاستاپ, ءومىر مەن ءولىم تۋرالى بىلەتىن شىندىعىن بىزگە جاسىرماي ايتتى.
ءومىر جايلى سۇراي بەرمە سەن مەنەن,
ءومىردى مەن ءالى زەرتتەپ كورمەپ ەم.
ءومىر جايلى بىلگىڭ كەلسە, قارتقا بار,
قان مايداننان جالعىز
ۇلى كەلمەگەن.
جەسىر كەلىن, ءبىر نارەستە كورمەگەن,
جەتىم شالدى بالا ورنىنا تەربەگەن.
ءومىر جايلى نە تۇسىنەم مەن دەگەن...
ءومىر جايلى سۇراي بەرمە
سەن مەنەن.
ءومىر جايلى بىلگىڭ كەلسە قارتقا بار,
ومىرىنە كەگى كەتكەن, ولمەگەن,
جالعان ايىپ تاڭىلعاندا كولدەنەڭ,
اقيقاتتىڭ اپپاق تۋىن بەرمەگەن.
سودان سۇرا, سودان سۇرا ءومىردى,
نەنى كوردى, نەنى سەزدى, نە ءبىلدى.
Heگe اقىلدى اقىماقتان جەڭىلدى,
بىرەۋ جىلاپ, بىرەۋ نەگە كوڭىلدى؟
ءيا, ءيا, نەگە شىنىندا دا ءالى كۇنگە دەيىن پاراساتى بيىك دانىشپاندار تانىمى تاياز توپاستاردان جەڭىلىپ كەلەدى؟ نەگە ءبىز ۇلى اقىنداردى كوزى تىرىسىندە باعالاي الماي, ولگەن سوڭ وتىرىك جىلايمىز؟ بيلىكتىڭ ىڭعايىنا جىعىلعان ساراي بۇلبۇلدارىنىڭ قالىڭ كىتاپتارى بۇرقىراپ جارىق كورىپ جاتقاندا, نەگە ۇلى مۇقاعاليدىڭ جىر جيناقتارى ءبيتتىڭ قابىعىنداي بولىپ شىقتى؟ نەگە زامانداستارى ۇلى تالانتتى باعالاي المادى؟ قۇدايىم-اۋ! مۇقاعالي ەلەۋسىز قالاتىنداي بىرەۋ ەمەس, قازاق پوەزياسىنىڭ جارقىراعان كۇنى عوي. كۇندى سەزبەيتىندەي, كورمەيتىندەي شىنىمەن دە كوڭىلىمىز مەشەۋ, سانامىز سوقىر بولعانى ما؟ قۇمارىمىز قانباي, ۇلى اقىننىڭ شىعارمالارىن قايتا-قايتا وقىعان سايىن ءبىز وسى سۇراقتى وزىمىزگە مىڭ-سان رەت قويدىق.
قاراساز, قارا شالعىن ولەڭدە ءوستىم,
جىر جازسام,
وعان جۇرتىم ەلەڭدەستىڭ.
ولسە ولەر مۇقاعالي ماقاتاەۆ,
ولتىرە الماس, الايدا ولەڭدى ەشكىم!
ءومىرى كۇرسىنۋمەن, وكىنۋمەن, مۇڭايۋمەن, وكسۋىمەن وتكەن اقىندارعا ولگەننەن كەيىن اللانىڭ راقىمى جاۋاتىن بولسا كەرەك. مۇقاعالي ولگەنمەن, ولەڭى ولگەن جوق, بولاشاققا ارنالعان ەكىنشى – رۋحاني ءومىرى باياندى بولىپ, اقبەرەن جىرلارى جۇرەكتەردى جاۋلاپ, جالعاسىن تاپتى.
كوپ قۇمارتتىم ومىرگە,
كوپ كورمەدىم
ءۇمىت ەتتىم, ۇمتىلدىم,
كوپ تەرلەدىم.
اشكوزدەنىپ قايتەيىن, ەي, بولاشاق,
كورمەگەن كۇندەرىمدى وتكەر مەنىڭ.
ساپالاق سان وي مەنى مەزى قىلدى,
سەن ءتۇيسىن, تۇيسىنبەگىن سەزىمىمدى.
اتان جورتسا ارقامنان
مىڭق ەتپەگەن,
ايىپتاساڭ ءوزىڭ ءبىل ءتوزىمىمدى.
جىر جورىعىنا اتتاندىم,
كەزىپ ءجۇردىم,
مەن ءبىر ءسات دامىلدادىم,
كوزىمدى ءىلدىم.
جازىلماعان جىرىمدى
جالعايسىڭ با؟
جاڭا جىر باستايسىڭ با,
ءوزىڭ بىلگىن.
اقىن ومىردەن وتكەن جىلدارى دا ادەبيەت سۇيەر قاۋىمنىڭ اراسىندا تالعام ءۇشىن ءبىر-بىرىمەن تالاسىپ جاتاتىن كەلىسپەۋشىلىكتەر بولىپ تۇراتىن. بىراق مۇقاعاليعا دەگەن ماحاببات ءبىزدىڭ باسىمىزدى بىرىكتىرىپ جىبەردى. بارلىعىمىز دا ونى جاقسى كورىپ, ولەڭدەرىنەن ءوزىمىزدى تاۋىپ, عاجايىپ الەمنىڭ قاقپاسىن اشقانداي بولدىق.
ءجون بولماس, ءسىرا,
ومىرمەن ۇستاسقانىم,
ءبىر عۇمىر دۇنيەنىڭ قۇشپاس ءبارىن.
كۇنىڭ شىعىپ كەلەدى, ەي, بولاشاق!
بەسىنگە اۋىپ بارادى
تۇسكى اسپانىم...
ءومىر-ماڭگى, ۋاقىت – مۇمكىن ەلەس,
كەل, بولاشاق! ساۋىق قۇر,
كۇلكىڭە كوش!
ءبىر كۇن شىقسا,
ءبىر كۇننىڭ باتۋى انىق,
ەكى كۇننىڭ تۇرۋى مۇمكىن ەمەس,
اقىن شىعارمالارىنىڭ جان شىڭىراۋىنان ەستىلگەن عالامات مۋزىكانىڭ شىنايىلىعى, ءتىپتى پوەزياعا مۇلدە قىزىقپايتىن جۇرتتىڭ دا ولەڭگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن تۋعىزدى. ادامدىق سەزىمىمىزدى وياتقان مۇقاعالي جىرلارىن ءبىز جانىمىزدى نۇرلاندىرعان ادامدىق رۋحتىڭ ۇلى ساۋلەسىندەي قابىلدادىق.
حالىقتىڭ ارناسىنان اسقان وزەندەي اقتارىلعان شىنايى ماحابباتىن, اقىندى تانۋعا قۇلشىنىسىن, رۋحاني مۇراسىن دارىپتەپ, لايىقتى باعاسىن بەرۋگە ۇمتىلعان نيەتىنىڭ تازالىعىن كورگەنىمىزدە مۇقاعالي عاسىرىنىڭ بوساعادان اتتاپ, تورگە وزعانىنا كوڭىلىمىزدە ءبىر مىسقالداي دا كۇمان قالماعان. ايتكەنمەن, ولەڭ-قازىناسى جالپىۇلتتىق قۇبىلىسقا اينالعانىنا قاراماستان, مۇقاعاليتانۋ ءداۋىرىنىڭ ەسىگى جارتىلاي اشىلعان كۇيىندە قالىپ قويدى. نەگە؟
شارتتى تۇردە حح عاسىردى دانىشپان ابايدىڭ ءداۋىرى بولدى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. مىڭ جىلدا, رابايدا ءبىر تۋاتىن كەمەڭگەرىمىزدىڭ مازمۇنى باي, ماعىناسى تەرەڭ مۇراسىن تانىتۋ مەن ناسيحاتتاۋ جولىندا توگىلگەن تەر دە كوپ, جاسالعان جۇمىس تا شاش-ەتەكتەن. الاش ارىستارى احمەت بايتۇرسىنوۆ, ءاليحان بوكەيحانوۆ, مىرجاقىپ دۋلاتوۆتار باستاپ بەرىپ, ءسوز ونەرىمىزدىڭ الىپتارى مۇحتار اۋەزوۆ, ءسابيت مۇقانوۆ, ءىلياس جانسۇگىروۆتەر جالعاستىرىپ, ادەبيەتىمىزدىڭ كورنەكتى وكىلدەرى ءابدىلدا تاجىباەۆ, مۇزافار الىمباەۆ, ءازىلحان نۇرشايىقوۆ, قاليجان بەكحوجين, گەرولد بەلگەر, تۇرسىنحان ءابدىراحمانوۆا, مۇحتار ماعاۋين, رامازان توقتاروۆ, يران-عايىپ, تەمىرحان مەدەتبەكتەر ونى ودان ءارى دامىتىپ ابايتانۋعا ۇلەس قوستى. بۇدان بولەك ادەبي سىنداعى مۇحامەدجان قاراتاەۆ, ساعات اشىمباەۆ, تۇرسىنجان شاپايلاردىڭ, عىلىمداعى قايىم مۇحامەدحانوۆ, قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ, ايقىن نۇرقاتوۆ, زاكي احمەتوۆ, قاجىم جۇماليەۆ, تۇرسىنبەك كاكىشەۆ, سەيىت قاسقاباسوۆ, راحمانقۇل بەردىباەۆ, مەكەمتاس مىرزاحمەتوۆ, الكەي مارعۇلان, رابيعا سىزدىقوۆا, تۇرسىن جۇرتباي ت.ب. ءمۇيىزى قاراعايداي اكادەميك, پروفەسسورلاردىڭ ەڭبەكتەرىن ويشا شولىپ وتسەك ابايتانۋ عىلىمىنىڭ جەمىستى بولىپ, ادەبيەتىمىزدىڭ التىن ارناسىنا اينالعانىنا سىنىق سۇيەم كۇدىك تۋمايدى. مۇنىڭ سىرتىندا جازىلعان كىتاپتار, سالىنعان سۋرەتتەر, تۇسىرىلگەن كينوفيلمدەر, كورەرمەن تاماشالاعان ساحنالىق قويىلىمدار قانشاما. حالىق بولىپ جۇمىلىپ اتقارعان يگىلىكتى ىستەرىمىزدىڭ ناتيجەسىندە قازاق رۋحىنىڭ ەڭ بيىك كورىنىسى ۇلت اسپانىن ارايلاندىرىپ تۇر.
ۇلى ابايعا كورسەتىلىپ جاتقان قۇرمەتتىڭ قاي-قايسىسىن دا كوپسىنۋگە بولمايدى. حاكىمدى جان-جاقتى تانىپ, رۋحىنا جاناسقان سايىن حالىقتىڭ وي-ءورىسى كەڭەيىپ, تالعامى كۇشەيىپ, مادەنيەتى ارتىپ, مىنەزى كوركەم بولا تۇسەدى. دۇنيەتانىمى ۇلعايىپ, تەرەڭدىككە بەت قويىپ, ادامگەرشىلىككە, يماندىلىققا, ىزگىلىككە ۇمتىلىسى كۇشەيىپ, بويىنداعى جاقسى قاسيەتتەرى ارتا بەرەدى. مىنە, سوندىقتان دا «اباي دەسەك, ءبىزدىڭ ەسىمىزگە قازاق حالقى بويىنداعى, ەڭ اسىل, ەڭ وزىق قاسيەتتەر ەلەستەيدى» (گەرولد بەلگەر).
بۇل باعىتتا اتقارىلعان, اتقارىلىپ جاتقان يگىلىكتى ىستەردىڭ زاڭدى, ورىندى ەكەنىن مويىنداعانىمىزبەن, بويىمىزداعى ۇلى سەزىمدەردىڭ ءبارىن جالعىز اباي وياتپاعانىن ويلانباۋعا بولا ما؟ مۇقاعالي پوەزياسى ەركىمىزدى بيلەپ, كوڭىل بەسىگىمىزدى تەربەتكەن جىلدار ەسىڭىزدە شىعار. سول ۋاقىتتا الاشتىڭ اسپانى مۇقاعالي بولىپ قۋانىپ, مۇقاعالي بولىپ كۇڭىرەنىپ, بىرەسە كۇندەي جارقىراپ, بىرەسە تۇندەي تۇنجىراپ تۇردى ەمەس پە؟ سودان بەرى شيرەك عاسىردان استام مەرزىم وتسە دە ەلدىڭ مۇقاعاليدى تانۋعا قۇشتارلىعى ارتا تۇسپەسە, ەش كەمىمەدى. جۇرتتىڭ كوزىن قىزىقتىرىپ, ءومىردىڭ بيىك اسپانىندا مۇقاعالي جۇلدىزى ەرەكشە جارقىراپ تۇر.
ارينە, حاكىم ابايعا ەشكىمنىڭ دە تالاسى جوق. اۋىسپالى ۇرپاقتار ءوز كوزقاراسىن ءبىلدىرىپ ابايدىڭ تاۋداي تۇلعا, ساحاراداي شەجىرە, سەگىز قىرلى ءبىر سىرلى سۋرەتكەر, قايراتكەر, ساناتكەر, ويشىل ەكەنى جەرىنە جەتكىزىلىپ ايتىلىپ كەلەدى. شىعارماشىلىعىنان بولەك, جەكە ءومىرى دە نازاردان تىس قالماي, بۇگە-شىگەسىنە دەيىن زەرتتەلدى. سونىڭ ارقاسىندا ءبىز «ماحاببات پەن عاداۋاتقا» ەرتە قانىققان كەمەڭگەردىڭ رۋحاني مۇراسىن عانا ەمەس, ءۇي-ىشىندىك, رۋلىق, تاپتىق شاركەزدىكتەرگە جاۋاپ ىزدەۋگە ءماجبۇر بولعان جەكە باسىنا قاتىستى تىرشىلىك تۇيىتكىلدەرىنەن دە جان-جاقتى حاباردارمىز.
مۇنىڭ ءبارىن ءبىلۋىمىز – زاڭدى قۇبىلىس. ويتكەنى, «جاقسىلىققا ءسۇيسىنىپ, جاماندىققا زىعىردانساڭ, وپاسىزدان وپىق جەپ, باياندىعا بارەكەلدى جاۋدىرساڭ, اۋزىڭ العىسقا, كوڭىلىڭ قارعىسقا بارسا اباي جادىڭا تۇسەدى. ءوزىڭنىڭ ومىردەگى ورنىڭدى ويلاساڭ, تىرشىلىكتىڭ ءمانىسىن شاقساڭ, ماقساتتى ساراپتان وتكىزسەڭ, تەبىرەنسەڭ, تولعانساڭ, ويدىڭ ولجاسىندا تومسىرايساڭ, جادىراساڭ, تۇيىقتانساڭ, جايدارىلانساڭ, ابايدىڭ ادەمى دە قاتپارلى ىشكى الەمى باۋرايدى». (تاكەن الىمقۇلوۆ). ەندەشە ءبىزدىڭ دۇنيە سىرىن ابايشا زەرتتەپ, جۇرەگىمىزدىڭ تۇبىنە ابايشا بويلاپ, اقيقاتتى تانىعىمىز كەلگەندە ابايشا قازىنىپ, ءوزىمىزدى ىزدەگەندە ابايشا جۇمباقتانىپ, قياناتقا كەزىگىپ, كوڭىلىمىز قامىرىقسا ابايشا تورىعاتىنىمىزعا تاڭ قالۋعا بولا ما؟
ءسوز جوق, اباي ۇرپاقتاردىڭ ساناسىنا ماڭگىلىك شۋاعىن شاشىپ تۇرعان قازاق ادەبيەتىنىڭ جارىق كۇنى. كۇننىڭ اتى كۇن عوي. جەرگە توگەتىن ونىڭ ارايى دا, جانىمىزدى نۇرلاندىراتىن جارىعى دا, جۇرەكتەردى جىلىتاتىن قىزۋى دا قۋاتتى بولادى.
دەي تۇرساق تا كۇن شۋاعىنا شومىلىپ, قۇدىرەتىنە تابىنا وتىرىپ, ءتۇننىڭ دە ءوز قىزىعى بارىن ەستەن شىعارىپ المايىقشى. ساعديدىڭ سوزىمەن ايتساق, كۇننىڭ ۇلى بەدەلىن ساقتاۋ ءۇشىن, الەمگە تۇندە عانا كەلىپ جالعانعا جارىعىن شاشاتىن جۇلدىزداردىڭ دا ادامزاتقا ايتقىسى كەلەتىن قۇپياسى كوپ. جاستىقتىڭ بۋى بيلەپ, ۋىن ۇرتتاپ, اق كوڭىلىمىزگە تۇنەك قوناقتاعان شاعىمىزدا ءبىز كۇننەن گورى جىمىڭداعان جۇلدىزدارمەن ءجيى سىرلاسقانبىز.
البەتتە, اباي قازاق ادەبيەتىنىڭ - الىپ مۇحيتى. الايدا, الەمنىڭ ەستەتيكالىق سۇلۋلىعى ادام بالاسىنىڭ مۇحيتتى كورگەن ساتتەگى العان اسەرىمەن عانا ولشەنبەيدى. تەڭىزدى, وزەندى, كولدى تاماشالاعان كەزدەگى شەكسىز قۋانىشىمىزدى, سۋىنا شومىلعان شاقتاعى مۇحيتتى كورگەننەن كەم بولماعان ۇمىتىلماس اسەرىمىزدى قايدا قويامىز؟ كەز-كەلگەن تابيعات قۇبىلىسىنىڭ جانىڭدى جىلانداي اربايتىن ءوز سيقىرى, شەشىلمەي جاتقان ءوز جۇمباعى, ويعا باتىراتىن ءوز تەرەڭدىگى بار.
ارينە, اباي مۇراسى قازاقپەن بىرگە ماڭگى جاساي بەرەدى. ول ۇلتىمىزدىڭ كەمەڭگەرى, كوشباستاۋشىسى, اقىلگويى, كوسەمى, ءبارىمىزدىڭ - رۋحاني ۇستازىمىز. سوعان قاراماستان ءبىزدىڭ قاي-قايسىمىز دا ابايدى تانۋعا جاس كەزىمىزدە ەمەس, اقىل-ويىمىز تولىسا باستاعان شاعىمىزدا دەن قويدىق. ال, اباي مۇحيتىنا جەتىپ, كەمەلدىككە بەت بۇرعانعا دەيىنگى ۋاقىتتا قۋانىشىمىزعا ورتاقتاسىپ, لاپىلداعان سەزىمىمىزدى, وتتاي جانعان ءۇمىتىمىزدى سوندىرمەي, ۇلى ارماندارعا جەتەلەپ, قيالىمىزعا قانات بىتىرگەن شالقار تەڭىزدەردەي, تۇنىق كولدەردەي, سۇلۋ وزەندەردەي قانشاما اقىندار بولدى ءبىزدىڭ ومىرىمىزدە. ەندەشە اباي مۇحيتىنا قايىعىمىزدى سالعانعا دەيىنگى ءولىارا مەزگىلدەگى قاسىم بولىپ قايعىرىپ, تولەگەن بولىپ تەبىرەنىپ, مۇقاعالي بولىپ مۇڭايىپ, جۇمەكەن بولىپ جابىرقاپ, كەڭشىلىكتىڭ ولەڭدەرىندەي كەڭ دۇنيەگە سىيماي, جۇماتايداي ەسسىز-ءتۇسسىز عاشىق بولىپ, جاراسقاننىڭ جىرلارىنداي جۇرەگىمىز جۇلقىنىپ جۇرگەن جىلدارىمىزدى نە ىستەيمىز؟ ەسەيە كەلە, ادەبيەتكە قوجالىق ەتە باستاعان مىنا ءبىزدىڭ سونىڭ ءبارىن ۇمىتىپ كەتۋىمىز ادىلەتتىلىك پە؟
قىرىقتان اسىپ, كەمەلدىككە بەت بۇرعاندا اللاعا جۇرەگىن اشىپ, ولەڭگە مۇڭىن شاققان اباي پوەزياسى دانالىقتىڭ دارياسىنا اينالدى. ايتكەنمەن, ادام بالاسى اقىل-ويدىڭ دارياسىنا جەتكەنشە, كەيدە ءوزىن تابا الماي اداسىپ, كۇناعا بەلشەسىنەن باتىپ, جانىمەن ارپالىسىپ جاتادى.
پوەزيا اقىن جۇرەگىنىڭ جالىنداعان وتى, قايدا بارارىن بىلمەي شارق ۇرىپ, بەيمالىم ومىرگە جەتەلەپ, باسىڭدى دۋالاپ, وزىنە عاشىق قىلىپ قوياتىن - جۇمباق الەم. ەندەشە پوەزيا دانالىق قانا ەمەس, اۆگۋستيننىڭ ايتۋىنشا, كەيدە, ول ءتىپتى, ادامدى اقىلىنان اداستىراتىن سايتاننىڭ شارابى بولۋى دا ىقتيمال.
اباي قازاق اقىل-ويىنىڭ الىپ مۇحيتى بولسا, مۇقاعالي - تەلەگەي-تەڭىز سەزىمى. اباي حالىق رۋحىنىڭ وتتاي جانعان جۇرەگى بولسا, مۇقاعالي - جانارتاۋداي اتىلعان جانى. ءبىز مۇقاعاليدىڭ وقىعاننان كەيىن ادام باقىتتى بولۋ ءۇشىن اقىلمەن, جۇرەكپەن عانا ەمەس, جانمەن, سەزىممەن دە ءومىر ءسۇرۋى كەرەك ەكەنىن تەرەڭىرەك تۇسىنە باستادىق. ارينە:
جۇرەكتە قايرات بولماسا,
ۇيىقتىعان ويدى كىم تۇرتپەك.
اقىلعا ساۋلە قونباسا,
حايۋانشا ءجۇرىپ كۇنەلتپەك, - دەگەن اباي دانالىعىنىڭ دەڭگەيىنە مۇقاعالي جەتكەن جوق. الايدا, قارتايىپ قايعى ويلاعان شاعىندا قولىنا قالام العان اباي دا:
ءومىر دەيتىن تايعاناق مۇز-ايدىندا,
جىرلاپ كەتەم, الدىمەن جىلايمىن دا.
سورەدەگى كەرمەنى كەسىپ وتسەم,
ماعان ءالى جەتپەيدى قۇدايدىڭ دا, – دەگەن تۇرعىداعى, سۇراپىل سەزىمى اللانىڭ امىرىنە باعىنعىسى كەلمەي الاسۇرىپ, جىر قازانىن ساپىرىپ, جاستىقتىڭ قۇيىن-داۋىلى اتىلعان سوزدەردى ايتا المادى. جۇرەگىن اقىلعا باعىندىرعان اباي البىرت جاستىقتىڭ كەر تۇلپارىن اۋىزدىقتاپ تاستاپ, سەزىمىن سالقىن اقىلدىڭ امىرىنە كوندىرگەندىكتەن ونداي اسقاق سوزدەردى ايتپاس تا ەدى. پوەزياداعى مۇنداي ەرلىك سايتاننىڭ شارابىن ءىشىپ, ءومىردىڭ بورانىندا ادام تابا الماي اداسقان مۇقاعاليداي اقىنداردىڭ عانا قولىنان كەلەدى.
***
تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ادەبيەتكە كەلگەن ءبىزدىڭ بۋىن تاعاتىمىز تاۋسىلىپ مۇقاعالي عاسىرىنىڭ باستالۋىن اسىعا كۇتتىك. جانە ءبىز ونداي دۇرمەكتەن ەل ۇركەتىندەي, جۇرت شوشيتىنداي, ادەبيەتكە زيانىن تيگىزەتىندەي شەتىن ەشتەڭە كورىپ تۇرعان جوقپىز. قايتا كەرىسىنشە بۇل ءوز كەزەگىندە ۇلتتىق پوەزيامىزدىڭ جەتكەن بيىگىن مەجەلەپ, اقىن شىعارماشىلىعىن تالداعان ەڭبەكتەردى جۇيەلەۋگە, شاشىراعان شىندىقتاردى وي ەلەگىنەن وتكىزىپ سارالاۋعا, ادەبيەتىمىزدىڭ التىن عاسىرىنداي بولعان ۋاقىت تىنىسىن ەسكە ءتۇسىرىپ, سول زاماننىڭ كورىنىسىن ءتىرىلتىپ, رۋحىن قايتا سەزىنۋگە مۇمكىندىك بەرەر ەدى. ءسوز ونەرىمەن بىرگە حالقىنىڭ ىشكى مادەنيەتى دە وسكەن وركەنيەتتى مەملەكەتتەردە مۇنداي دۇمپۋلەر دۇركىن-دۇركىن بولىپ تۇرادى.
اعىلشىن پوەزياسىنىڭ رۋحاني الەۋەتى جالعىز شەكسپيرمەن شەكتەلىپ قالمادى. رومانتيكالىق كوڭىل-كۇيدىڭ تيەگىن اعىتقان بايرون بۋىرقانعان سەزىمدەردىڭ اقتارىلۋىنا مۇمكىندىك جاساپ, ادەبيەتتىڭ التىن عاسىرىن باستاپ بەردى. قۇيرىقتى جۇلدىزداي جارق ەتە قالىپ, بىرەۋىسى 29, ال, ەكىنشىسى 25 جاسىندا دۇنيەدەن وتكەن شەللي مەن كيتستىڭ دە ولەڭدەگى داۋرەنى بايروننان كەم بولعان جوق. ودان كەيىن دە انگليادا كوپتەگەن تالانتتى اقىنداردىڭ عاسىرى تۋىپ, ءدۇبىرى تاس جارىپ, دۇنيە تالاي رەت شايقالا جازدادى.
ۇلى گيۋگودان سوڭ دا فرانتسۋز پوەزياسىندا پول ۆەرلەن, ستەفان ماللارمە, ارتيۋر رەمبو ت.ب. تولىپ جاتقان عاجايىپ اقىندار جاھاندى شۋلاتتى.
ورىستار پۋشكيندى ادەبيەتىنىڭ كۇنىنە تەڭەگەنمەن, بۇل قۇبىلىس پوەزياداعى لەرمونتوۆ, تيۋتچەۆ, فەت, ەسەنين, تسۆەتاەۆا, احماتوۆا, رۋبتسوۆتار ءداۋىرىنىڭ تۋىپ, تاڭىنىڭ ارايلاپ اتۋىنا كەدەرگىسىن كەلتىرمەدى. رەسەيدىڭ ۇلتشىل ادەبيەتشىلەرىنىڭ كوبىسى تالانتىن اسا مويىندامايتىن اقىن يوسيف برودسكيدىڭ ناسيحاتى سوڭعى جىلدارى پۋشكيندىكىنەن دە اسىپ بارادى. بىراق ودان ۇرەيلەنىپ جاتقان پۋشكنيتانۋشىلاردى كورمەدىك.
ۇمىتپاسام, وسىدان وتىز جىل بۇرىن ماسكەۋدىڭ ءبىر ادەبي باسىلىمىندا «رۋبتسوۆتىڭ پوەزياسى پۋشكيننەن اسىپ ءتۇستى مە؟» دەگەن سىڭايداعى اڭگىمە قوزعالىپ, ورىستىڭ اقىن-جازۋشىلارى, ادەبيەتشىلەرى, تانىمال سىنشىلارى پىكىرتالاستىڭ كورىگىن قىزدىردى. ارينە, ودان پۋشكيننىڭ دانەڭەسى كەتپەدى. اقىندىعىنا دا, داڭقىنا دا, ابىروي-بەدەلىنە دە نۇقسان كەلگەنى شامالى. ەسەنيننەن كەيىن ورىس ولەڭىنىڭ تىلدىك قۇنارىن ساقتاپ قالىپ, ۇلتتىق بوياۋىن قۇلپىرتقان عاجايىپ شايىر دا پۋشكيندەي گەني بولىپ كەتكەن جوق. بىراق بۇل پىكىرتالاس ادەبي پروتسەستى جانداندىرىپ, ەسىمى ۇمىتىلا باستاعان نيكولاي رۋبتسوۆتىڭ پوەزياسىنا دەگەن ماحابباتتىڭ ءسونىپ قالماۋىنا يگى ىقپالىن تيگىزدى. سونىڭ ارقاسىندا «پۋشكين مەن رۋبتسوۆ» تاقىرىبىن قازىمىرلانىپ زەرتتەگەن كوپتەگەن ماقالالار جارىق كوردى. بەلگىلى ادەبيەتتانۋشى ۆاديم كوجينوۆتىڭ دا ۇلت اقىنى رۋبتسوۆ تۋرالى كىتابى سول جىلدارى جازىلدى. ال, ءبىز نەگە ءوز اقىندارىمىزدىڭ شىعارماشىلىعىن تاپ وسىلاي ناسيحاتتاۋدان, ۇلتقا ۇلگى ەتىپ تانىتۋدان ولەردەي قورقامىز.
ۇلى تالانتتار ءبىر-بىرىنە كولەڭكەسىن تۇسىرمەيدى, قايتا كەرىسىنشە, ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ, ويلارىن تۇرلەندىرىپ, بايىتا تۇسەدى. اعىلشىن, فرانتسۋز, ورىستارعا قارايلاي بەرمەي شىعىس ادەبيەتىنە كوز تىكسەك تە ءبىز ونىڭ كوپتەگەن جارقىن مىسالىن كورەمىز. نەمىس گەتەنى عازالدارىنا عاشىق قىلىپ, ابايدىڭ التىن جۇرەگىن ارايلاندىرعان شىعىس شايىرلارى فيزۋلي, شامسي, سايحالي, فيردوۋسي, رۋمي, اتتار, حافيز, ناۋاي, نيزامي, ساعديلاردىڭ شىعارماشىلىعى ءبىر-بىرىنە كولەڭكەسىن ءتۇسىرىپ تۇر ما؟ جوق. ءتىپتى, ولاردىڭ داۋىسى دۇنيەنى دۇرلىكتىرىپ, ەلىنىڭ شەكاراسىنان اسىپ كەتكەن دانالىعى باتىس ەلدەرىنە دە سۇيىنشىلەپ جەتىپ, ەۋروپانى تاڭ قالدىرىپ, قايتا ورلەۋ داۋىرىندەگى ادەبيەتتى گۇلدەندىرىپ جىبەردى ەمەس پە. ەڭ اۋەلى يسپانيادا, سودان كەيىن فرانتسيا, يتاليا, انگليادا مۇسىلمان ويشىلدارىنىڭ ەڭبەكتەرى ءتارجىمالانىپ, ول تۋىندىلار اۋزىمىزدىڭ سۋى قۇرىپ ماقتاپ جۇرگەن كوپتەگەن ۇلى اقىن-جازۋشىلاردىڭ شابىتىن وياتىپ, ەۋروپا تورىندە ادامزات بالاسىنىڭ ورتاق يگىلىگىنە اينالعان عاجايىپ تۋىندىلاردى ومىرگە اكەلدى عوي.
الەمنىڭ ۇلى اقىندارى ءبىر-بىرىندەگى جاڭاشىلدىق پەن ىزدەنىستى تولىقتىرىپ, ۇلتتىق ۇعىم, ۇلتتىق داستۇردەن ىرگەسى سوگىلمەي, جەلەك جاپىراقتارىمەن جايقالىپ, ادامزاتقا ورتاق قۇندىلىقتاردىڭ باقتاشىسىنا اينالدى. جۇزدەگەن جىلدار بويى جاھاندىق ادەبيەتتىڭ التىن قازىعىنا بايلانعان ماحاببات تاقىرىبىنىڭ ء«لايلا مەن ءماجنۇن» تۋرالى اراب اڭىزىنان باستاۋ الىپ, شەكسپيردىڭ «رومەو مەن دجۋلەتتا» شىعارماسىندا دامىتىلىپ, بلوكتىڭ «سۇلۋ ايەل تۋرالى» ايگىلى جىرىندا كەمەلدەنە تۇسكەنى تاريحتان بەلگىلى مىسالدار. كورنەلدىڭ «سيد» دراماسىنىڭ جازىلۋىنا تازا اراب سيۋجەتىنىڭ نەمەسە شيللەردىڭ «تۋراندوت حانشايىمىنىڭ» تۋىنا شىعىس شايىرى ءنيزاميدىڭ «جەتى سۇلۋ» پوەماسىنىڭ نەگىز بولعانىن وي تارازىسىنا سالىپ سالماقتاساق اڭگىمەمىزدىڭ تىم ۇزاققا سوزىلىپ كەتەتىن سىڭايى بار.
مۇنىڭ ءبارىن مىسالعا كەلتىرىپ جاتقان سەبەبىمىز مۇقاعالي عاسىرىنىڭ شىمىلدىعى تۇرىلسە, بۇل قۇبىلىس اقش, ەۋروپا بولماسا دا, قازاقستانمەن كورشىلەس نەمەسە ءدىلى دە, ءدىنى دە, ءتىلى دە, تاريحى دا, تاعدىرى دا, تارتقان تاۋقىمەتى دە بىزبەن ۇقساس ەلدەردىڭ ادەبيەتىنە زور ىقپالىن تيگىزۋى ىقتيمال دەپ ويلايمىن. قازاق اقىنىنىڭ ولەڭدەرىن قىتاي تىلىنە تارجىمالاعان قايشا تابارىكقىزى ءوز ەستەلىگىندە مۇقاعالي پوەزياسىنىڭ قىتاي وقىرماندارىن قالاي تاڭ قالدىرىپ, اۋزىن اشىپ, كوزىن جۇمعىزعانىن تىلگە تيەك ەتىپتى.
مۇقاعالي عاسىرى باستالسا, بۇل قۇبىلىستىڭ ابايدان كەيىنگى ۋاقىتتاعى پوەزياداعى اشقان جاڭالىقتارىمىزدىڭ زەرتتەلىپ, سىن ماقالالاردىڭ, عىلىمي ەڭبەكتەردىڭ, مونوگرافيالاردىڭ جازىلۋىنا مۇرىندىق بولاتىنىنا سەنىمدىمىن.
وتكەن عاسىردىڭ باسىندا ۇلى ابايمەن بىرگە ونىڭ اقىندىق اينالاسى دا جان-جاقتى زەرتتەلىپ, ارتىندا قالعان اسىل مۇرالارىنىڭ قۇندىلىعى سالماقتالعانى تاريحتان ءمالىم. مۇقاعالي عاسىرىنىڭ باستالۋى دا رۋح اسپانىن نايزاعايداي كۇركىرەتىپ, ادەبيەتتىڭ التىن ءداۋىرىن جاساعان جىر الىپتارىنىڭ ءبىز بايقاماعان جاڭالىقتارىن كورىپ, ءبىز بويلاماعان تەرەڭدىكتەرىن اشۋعا مۇمكىندىك تۋعىزار ەدى.
ەركىندىگى شىدەرلەنىپ, ىزدەنىسى تۇساۋلانىپ, تەگەۋرىنى تەجەلىپ كەلگەن قازاق ليريكاسىنىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىگىن ءار قىرىنان اشىپ بەرگەن الپىسىنشى جىلدار فەنومەنى پوەزيامىزدىڭ التىن عاسىرىن تۋعىزدى. مايدا قوڭىر, بيازى داۋىسىمەن ەلدى ەلەڭ ەتكىزگەن سىرشىل ليريك ساعي جيەنباەۆتىڭ 1960 جىلى جارىق كورگەن جىر جيناعىنان باستالعان ىزدەنىستەر قادىر مىرزاليەۆ, وتەجەن نۇرعاليەۆ, تۇمانباي مولداعاليەۆ, تولەگەن ايبەرگەنوۆ, جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ, دۇيسەنبەك قاناتباەۆ, ومىرزاق قوجامۇراتوۆ, فاريزا وڭعارسىنوۆالاردىڭ شىعارماشىلىعى ارقىلى جالعاسىن تاۋىپ, پوەزيامىزدىڭ ۇلى داۋىرىنە ۇلاستى. مۇقاعالي ماقاتاەۆ بۇل توپقا ءسال كەيىنىرەك قوسىلعانىمەن, ۇلى ولەڭدەردى تۋعىزعان وسى از ۋاقىتتىڭ ءوزى ونىڭ اقىندىق تالانتىنىڭ جارقىراپ كورىنىپ, قازاق پوەزياسىنىڭ قايتالانباس قۇبىلىسىنا اينالۋىنا جەتكىلىكتى بولدى.
مۇقاعالي عاسىرىنىڭ باستالۋى ادەبي پروتسەستى ودان ءارى جانداندىرىپ, «مۇقاعالي مەن جۇمەكەن», «مۇقاعالي مەن قادىر», «مۇقاعالي مەن فاريزا», «مۇقاعالي مەن وتەجان», «مۇقاعالي مەن تۇمانباي», «مۇقاعالي مەن كەڭشىلىك», «مۇقاعالي مەن ەسەنعالي», ت.ب. تولىپ جاتقان تاقىرىپتاردى تانۋعا تۇرەن سالىنىپ, ادەبيەتتانۋدىڭ كوكجيەگى كەڭەيە تۇسەدى.
دانتەنى, شەكسپيردى, بايرون مەن لەرمونتوۆتى ادامزاتقا تانىتۋ ءۇشىن ولاردىڭ تاعدىرى مەن شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋگە ءومىرىن ارناعان قانشاما ادەبيەتشىلەر, سىنشىلار بولدى. ال, ادەبيەتتىڭ نانىن جەپ جۇرگەن مىنا ءبىزدىڭ بويىمىزدا نەگە وسىنداي جانكەشتىلىك جوق. شىنىڭىزدى ايتىڭىزشى, قىرىق بەس جىل بويى ۇرپاقتاردىڭ ەت-جۇرەگىن ەلجىرەتىپ كەلە جاتقان مۇقاعالي فەنومەنىن تالداپ تۇسىندىرگەن قانشا كىتاپتى وقىدىڭىز؟
ارينە, ءوز زامانداستارىنىڭ مۇقاعاليداي قۇبىلىستى ءالى دە تولىق مويىنداي قويعىسى كەلمەۋىنىڭ سەبەبى تۇسىنىكتى. ويتكەنى, «قانداي ونەرپازدى, اقىندى, دانىشپاندى بولسىن, ءوز زامانىنىڭ سىنشىلارى ءادىل كوزبەن قاراپ, باعا بەرۋ شەتىن نارسە. زامان سىنشىلارىنىڭ بۇيرەگى نە ولاي, نە بۇلاي بۇرىپ كەتپەي تۇرمايدى. تالاي تالانتتاردىڭ, تالاي جاقسىلاردىڭ قادىرىن جۇرت ولگەن سوڭ بىلەدى. التىننىڭ قولدا باردا كادىرى جوق دەگەندەي. زامانداستار, تۇستاستار ءادىل بولۋ قيىن, ويتكەنى نە زاماننان قايمىعادى, اقىندى زامان ولشەۋىشىمەن ولشەيدى: سىنشىلاردىڭ كوبى نە اقىندى جاقتاۋشىلار, نە جامانداۋشىلار, نە بىقسىعان كۇنشىلدەر, نە سول اقىندى ات قىلىپ ءمىنىپ الىپ, ءابۇيىر-اتاق ىزدەپ, كوزگە تۇسەم دەۋشىلەر بولۋعا مۇمكىن». (جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ).
قىزعانىشپەن نەمەسە كورە الماۋشىلىقپەن دەمەي-اق قويايىق, مۇمكىن ءبىر تۇسىنبەستىكپەن مۇقاعاليدى تومەندەتكىسى كەلىپ ايتىلعان, ءالى دە ايتىلىپ جاتقان پىكىرلەردىڭ قازىر ەش ماڭىزى بولماي قالدى. ويتكەنى مۇقاعاليدىڭ جالعىز الاتاۋدىڭ عانا ەمەس, بارلىق قازاقتىڭ جۇرەگىنە جول تاپقان التى الاشتىڭ اقىنىنا اينالعانىنا جارتى عاسىر بولىپ قالدى. وڭتۇستىك پەن سولتۇستىكتىڭ, شىعىس پەن باتىستىڭ حالقى دا ونى تۋعان باۋىرىنداي جاقسى كورىپ, ءوز ەلىنىڭ ءبىرتۋار تالانتىنداي قۇرمەتتەپ, شىعارمالارىن ءسۇيسىنىپ وقيدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا مۇقاعالي پوەزياسى ۇلتتىق وربيتاعا شىعىپ, وزىنە لايىق ورنىن الدى. ۇلى اباي سياقتى ەندى مۇقاعاليدىڭ دا ادامزاتتىڭ اقىنىنا اينالۋ عاسىرى باستالعالى تۇر.
امانگەلدى كەڭشىلىك ۇلى