اۋىل اكىمدەرىنىڭ سايلاۋى جاقىنداعان سايىن قاراپايىم حالىق اراسىندا ءارتۇرلى ساۋال كوبەيۋدە. سەبەبى مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ ىشىندە حالىققا ەڭ جاقىن, ەڭ تانىمال – اۋىل اكىمدەرى ەكەنىن جاقسى بىلەمىز.
مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ تۇرعىندارمەن تىكەلەي جۇمىس ىستەيتىن بولىگى – شىنىندا دا, جەرگىلىكتى اكىمدەر. «بيلىك» دەگەندە حالىق ەڭ الدىمەن اۋىلدىق وكرۋگتەر جانە اۋىلدار اكىمدەرىن ويلايدى. ءارتۇرلى ماسەلەلەر بويىنشا الدىمەن وسى اكىمدەرگە جۇگىنەدى. سوندىقتان اكىمدەردى سايلاۋ ءىسى وزەكتى بولىپ تۇر. ال الداعى ءۇش جىلدا جالپى اكىمدەر كورپۋسىنىڭ 91% سايلاناتىنىن ەسكەرسەك, وندا بۇل ەلىمىزدىڭ ساياسي ومىرىندەگى ەلەۋلى وقيعاعا اينالاتىن بولادى.
سونىمەن قاتار بۇگىندە اكىمدەردىڭ جەرگىلىكتى بيلىكتە اتقاراتىن ءرولى كۇشەيۋدە. جاقىندا عانا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە اۋداندىق, قالالىق جانە اۋىلدىق بيلىك دەڭگەيلەرىنىڭ دەربەستىگى مەن جاۋاپكەرشىلىگىن كەڭەيتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭعا قول قويدى. وندا اۋداندىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ, اۋىلداردىڭ, كەنتتەر مەن اۋىلدىق اۋماقتاردىڭ كىرىس بازاسىن كەڭەيتۋدى, بيۋدجەتتىك راسىمدەردى وڭايلاتۋدى, اكىمشىلىك-اۋماقتىق بىرلىكتەرگە قويىلاتىن تالاپتاردى جەتىلدىرۋدى, جەرگىلىكتى وكىلدى جانە اتقارۋشى ورگانداردىڭ دەربەستىگىن كەڭەيتۋدى جانە جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋدى كوزدەيتىن بىرقاتار وزگەرىس پەن تولىقتىرۋ ەنگىزىلدى. ياعني جۇمىس ىستەيمىن دەگەن اكىمگە قاجەتتى بارلىق جاعداي جاسالىندى. ەندىگى ماسەلە – دۇرىس تاڭداۋ جاساۋ. ال تاڭداۋ جاسايتىن – حالىقتىڭ ءوزى. سوندىقتان حالىقتىڭ تالابى مەن اكىمنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى كۇشەيەدى.
جاڭا فورماتتا وتەتىن اكىمدەردى سايلاۋ قازاقستاندىق قوعامدا دەموكراتيالىق ۇردىستەردى جەتىلدىرە مە, بۇقارانىڭ بيلىككە دەگەن سەنىمىن ارتتىرا ما؟ بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن بىرنەشە فاكتوردى ەسكەرۋ قاجەت.
بىرىنشىدەن, اكىم بولۋعا ۇمىتكەرلەردى ۇسىنۋدىڭ نەگىزگى جولدارىنىڭ ءبىرى – ساياسي پارتيالار ارقىلى ۇسىنۋ. مىسالى, بۇگىن جامبىل وبلىسىندا 6 پارتيانىڭ فيليالدارى جۇمىس ىستەمەيدى: Nur Otan (54 254 مۇشە), «اۋىل» (26 450 مۇشە), «اق جول» (8 630 مۇشە), «قازاقستان حالىق پارتياسى» (12 570 مۇشە), «ادال» (16 300 مۇشە), ۇلتتىق سوتسيال-دەموكراتيالىق پارتياسى (8 120 مۇشە). دەمەك, اكىمدەردى سايلاۋ پارتيالار باسەكەسىنە اينالادى دەگەن ءسوز.
ەكىنشىدەن, الدىمىزدا بولاتىن اكىمدەردى سايلاۋ حالىقتىڭ جالپى سايلاۋ ۇدەرىسىنە سەنىمىن كۇشەيتۋى قاجەت. پسيحولوگيالىق عىلىمدا «ساياسي ەمپاتيا» دەگەن ۇعىم بار. بۇگىنگى سايلاۋشىلاردىڭ ساياسي ەمپاتياسى جوعارى دەپ ايتۋعا بولمايدى. سەبەبى «مەن سايلاۋعا قاتىسپايمىن», «مەنسىز دە تالاي سايلاۋ ءوتىپ ءجۇر عوي», ء«بارىبىر ەشقانداي جاقسى وزگەرىس بولمايدى», دەپ ويلايتىن ازاماتتاردىڭ سانى از ەمەس. سوندىقتان حالىقتىڭ وسىنداي كوزقاراسىن وزگەرتۋ – وتە ماڭىزدى ماسەلە. ءوز اكىمدەرىن تاڭداۋ ساتىندە ءار داۋىستىڭ ماڭىزدى ەكەنىن تۇسىنگەن بۇقارا كەيىن ءماسليحات, پارلامەنت دەپۋتاتتارىن سايلاۋ كەزىندە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىن بولادى.
ۇشىنشىدەن, اكىمدى سايلاۋ قازاق تاريحىنداعى بولىس سايلاۋىنا ۇقساپ كەتپەۋى كەرەك. مىسالى, جامبىل وبلىسىندا بيىلعى جىلدىڭ اياعىنا دەيىن 41 اۋىلدىق وكرۋگتىڭ اكىمدەرى سايلانادى (ونىڭ 38-ءى – شىلدە ايىندا). بۇل اۋىلداردىڭ ەكونوميكالىق جاعدايى, وندا تۇرىپ جاتقان تۇرعىنداردىڭ احۋالى بىردەي ەمەس. جاقسى دامىپ كەلە جاتقان اۋىلدار دا از ەمەس. سونىمەن قاتار كەيبىر الەۋمەتتىك – ەكونوميكالىق ماسەلەلەرى (باعا مەن ءتاريفتىڭ كوتەرىلۋى, اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ, تابيعي گازدى تارتۋ, جولداردىڭ ساپاسى, جايىلىم جەرلەردىڭ جەتىسپەۋى) تولىق شەشىلمەگەن اۋىلدىق ەلدى مەكەندەر دە بار. سوندىقتان وبلىسىمىزدا سايلاۋ وتەتىن 41 اۋىل وكرۋگىندە بايقاۋشىلار تاراپىنان قوعامدىق مونيتورينگ ۇيىمداستىرىلعان, ءار وكرۋگ بويىنشا ەلەكتروندى كارتا دايىندالىپ, اكىمگە كانديداتتاردىڭ الەۋمەتتىك پورترەتى جاسالۋدا. سەبەبى سايلاۋعا قاتىسۋدىڭ ءجونى وسى دەپ, ەل ىشىنە ىرىتكى سالۋدى كوزدەيتىندەر دە بولۋى مۇمكىن. ەڭ جامانى – اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋ كەزىندە رۋعا, جەرشىلدىككە, تۋىستىق قارىم-قاتىناسقا, تامىر-تانىستىققا ءبولىنۋ ورىن الۋى مۇمكىن. قوعامدىق مونيتورينگتىڭ نەگىزگى ماقساتى – وسىنداي جاعدايلاردى الدىن الا باقىلاۋ.
قورىتا ايتساق, اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋ – جالپى حالىقتىڭ سايلاۋ مادەنيەتىنىڭ دەڭگەيىن كورسەتىپ قانا قويماي, ەل ءۇشىن ۇلكەن سىناق بولعالى تۇر.
تاۋەلسىز قازاق ەلى وتىز جىل ىشىندە تالاي سىناقتان ءوتتى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋ جونىندەگى تاريحي شەشىمدى قابىلداۋى – بولاشاققا باعىتتالعان ماڭىزدى ءارى دۇرىس قادام دەپ سانايمىن. بىراق ەلىمىزدىڭ 70 جىل بويى توتاليتارلىق كەزەڭدى باستان وتكەرگەنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. قازىر مۇلدە باسقا ءداۋىر. بۇقارانىڭ كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ. بۇگىنگى ۋاقىتتا حالىقتىڭ ساناسى ءوسىپ, ساياسي مادەنيەتى قالىپتاستى. وسى ءبىرىنشى سايلاۋ ايقاي-شۋسىز ءادىل وتكىزىلسە, كەيىن اۋدان, وبلىس اكىمدەرىن سايلاۋ سونشالىقتى قيىنشىلىق تۋعىزباۋى ءتيىس. اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋدىڭ ەڭ ءبىرىنشى ارتىقشىلىعى – حالىقتىڭ ءوزى تىكەلەي داۋىس بەرۋ ارقىلى سايلايدى. بۇعان دەيىن اۋداندىق ءماسليحات سايلايتىندىقتان, اۋىل اكىمدەرى اتقارعان جۇمىستارى تۋرالى ءماسليحات پەن اۋدان اكىمى الدىندا ەسەپ بەرۋى ءتيىس بولاتىن. ەندى حالىق ءوزى سايلاعان اكىمىنەن تالاپ ەتۋ قۇقىعىنا يە بولادى. وسى رەتتە اۋىلدىق جەرلەردە قوعامدىق ينستيتۋتتار ءتيىستى دامىماعانىن ەسكەرۋىمىز كەرەك. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ قوعامدىق بەلسەندىلىگىنىڭ ءالى دە تومەن ەكەندىگى جاسىرىن ەمەس. سوندىقتان وڭىرلەردەگى قوعامدىق ينستيتۋتتاردى دامىتۋ قاجەت.
سايلاۋ ارقىلى جەرگىلىكتى دەڭگەيدە بيلىككە دەگەن سەنىم ارتىپ, ايماقتىق ساياسي ەليتا قالىپتاسا باستايدى. سايلاۋ ناتيجەسىندە سايلانعان اكىمدەردىڭ اراسىنان ناقتى ىسىمەن كوزگە ءتۇسىپ, باسقارۋدا پراكتيكالىق تاجىريبە جيناقتاعان, جەتكەن جەتىستىگى بار زاماننىڭ جاڭا ليدەرلەرى قالىپتاسىپ, حالىق الدىنا شىعارى ءسوزسىز. قوعامدىق سانا مەن ساياسي مادەنيەت مۇلدەم باسقا ساتىعا كوتەرىلەتىن بولادى. حالىق ءسوزدىڭ ەمەس, ءىستىڭ ادامىن بىردەن تانيتىن جاعدايعا جەتەدى. جەرگىلىكتى تۇرعىندار تولىق ساياسي ۇدەرىستەرگە قاتىسۋعا مۇمكىندىك الىپ وتىرعانىن كورىپ وتىرمىز.
ارينە, الداعى اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋدا كەمشىلىكتەر دە بولادى. بىراق ول كەمشىلىكتەر زاڭداعى ولقىلىقتان ەمەس, جەرگىلىكتى جەردەگى تاڭداۋدان بولۋى مۇمكىن. كەمشىلىكتىڭ دە وزىندىك پايداسى بار. سەبەبى تاجىريبە جينالادى: بۇگىن كەتكەن كەمشىلىك كەلەسىدە تۇزەتىلەدى. سوندىقتان باستالعان ۇلكەن ساياسي ناۋقان ناعىز دەموكراتيالىق قادامعا اينالۋ ءۇشىن بارلىعىمىز وعان ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراپ, ءوز ۇلەسىمىزدى قوسۋىمىز قاجەت.
ماحمەتعالي سارىبەكوۆ,
جامبىل وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ حاتشىسى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى