ەل مەن ەلدى جاقىنداستىرىپ, ءوزارا جىلى شىرايلى قارىم-قاتىناستاردىڭ ورنىعۋىندا ديپلوماتيالىق قىزمەتتىڭ اتقارار ءرولى زور. دانا حالقىمىز ونى «ەلدەستىرمەك – ەلشىدەن» دەگەن ءبىر اۋىز سوزبەن تۇيىندەپ بەرگەن. قانداي كەزدە دە شيىرشىق اتقان وقيعالاردىڭ بەل ورتاسىندا جۇرەتىن ەلشىلىك قىزمەتكەرلەرى تاريحقا ىقپالىن تيگىزە الادى دەگەن ءسوز دە تەكتەن-تەك ايتىلماسا كەرەك. بۇل ولاردىڭ ءىس-قيمىلىنا بەرىلگەن بيىك باعا ەكەنى بەلگىلى. مىنە, وسىنداي ديپلوماتيالىق قىزمەتتىڭ جىلىك مايىن شاعىپ ىشكەن حالقىمىزدىڭ ماقتان تۇتار ۇلدارىنىڭ ءبىرى – بۇگىندە سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شارشاماي-شالدىقپاي كوتەرىلىپ وتىرعان تۇعىرلى تۇلعا كارل سارسەنوۆ.
كەڭەستىك كەزەڭدە قازاقستان – كسرو-نىڭ قۇرامىنداعى وداقتاس رەسپۋبليكانىڭ ءبىرى بولعاندىقتان, دەربەس سىرتقى ىستەر قىزمەتىن جۇرگىزۋگە وكىلەتتىلىك الا المادى. قازاق كسر-ءىنىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى دەپ اتالاتىن مينيسترلىك قۇر اشەيىن اتى بار دا زاتى جوق قۇرىلىم بولعانى جاسىرىن ەمەس. ارينە, بۇل جايت قازاق توپىراعىندا ديپلوماتيالىق قىزمەتكە توسەلگەن ونىڭ استارى مەن قاتپارى مول تەرەڭ يىرىمدەرىن مەڭگەرگەن تۇلعالار بولمادى دەگەندى بىلدىرمەيدى. ايتسە دە, ولار سول كەزدە قالىپتاسقان سوتسياليستىك جۇيە تالاپتارىنا سايكەس كسرو سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ قۇرامىندا قىزمەت ەتتى. كارل سارسەنوۆ تە وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارىنىڭ باس كەزىندە ماسكەۋدەگى جوعارى ديپلوماتيالىق مەكتەپتى بىتىرگەن ەلشىلىك قىزمەتىنىڭ مامانى رەتىندە العاشقىدا ءبىراز ۋاقىت بويى كسرو سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ قيىر شىعىس بولىمىندە ەكىنشى حاتشى مىندەتىن اتقارادى. ودان كەيىن كسرو-نىڭ قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنداعى ەلشىلىگىنە جىبەرىلەدى. بۇل جىلداردا كسرو مەن قىتاي اراسىنداعى قارىم-قاتىناستار شيەلەنىسىپ تۇرعان ەدى. ونىڭ ۇستىنە, سول كەزدە قىتايدا ورىن العان قاراما-قايشىلىعى مول ىشكى ساياسي وقيعالار دا جاعدايدى كۇردەلەندىرە تۇسكەن. مۇنداي سىن كەزەڭدە العا قويىلعان مىندەتتەردى ابىرويمەن اتقارۋ وڭايعا تۇسپەيتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى ەدى. سەكسەنىنشى جىلداردىڭ باسىندا كسرو-نىڭ قحر-داعى ەلشىلىگىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قىزمەتىن اتقارعان كارل سارسەنوۆتىڭ يىعىنا تۇسكەن سالماق اۋىر ەدى. ول وسىلاي شىڭدالىپ, قىزمەتتىك داعدىلارى مەن ماشىعىن تەرەڭدەتە ءتۇستى.
ەلدەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناستارعا ۇدايى وزگەرىپ وتىرۋ سيپاتى ءتان. بۇل ءۇردىستى كسرو مەن قىتايعا قاتىستى ايتۋعا دا بولادى. وسىلايشا, ەكى جاقتىڭ قىرعيقاباق كوزقاراسى بىرتىندەپ تۇزەلە باستادى. مۇنداي ورەلى وزگەرىس, ەڭ الدىمەن, قىتايدىڭ دەن سياوپين باستاعان جاڭا باسشىلىعىنىڭ پايىمدى پراگماتيزمى مەن سىندارلى سىرتقى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا ورنىقتى دەپ سانايدى كارل ەسىم ۇلى.
سولاي بولا تۇرسا دا جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ «كەڭەستىك تىمىسكىلەۋشىلەرگە» دەگەن كۇدىگى جويىلماي تۇرعان جاعدايدا جۇمىستى كەڭىرەك اۋقىمدا ءارى بەلسەندىرەك جۇرگىزۋگە تۋرا كەلدى. ءار قادامى ەسەپتەۋلى, ءار ايتقان ءسوزى تىڭداۋلى جاعدايدا ەلشىلىك وكىلدەرى, سونىڭ ىشىندە ءبىرىنشى حاتشى كارل سارسەنوۆ تە بەينەبىر قىلپىلداپ تۇرعان ۇستارانىڭ جۇزىندە جۇرگەندەي كۇي كەشكەن ەدى. ولاردىڭ كەڭەس-قىتاي قاتىناستارىن جاقسارتۋ ءۇشىن بارلىق باعىت بويىنشا جان-جاقتى جۇمىس جۇرگىزە ءبىلۋى, اسىرەسە كسرو-نىڭ قىتايداعى ەلشىلىگىنىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق بلوكقا قاتىستى جۇمىسىنىڭ سۇبەلى بولىگى قانداسىمىزدىڭ ەنشىسىنە ءتيدى. بۇعان قوسا, ول سول كەزەڭدەگى قىتايدىڭ راكەتالىق-يادرولىق مۇمكىندىگى مەن الەۋەتى جونىندە تىگىسىن بىلدىرمەي, مول ماعلۇمات جيناقتاۋعا ءتيىستى ەدى. بۇل باعىتتا كارل ەسىم ۇلى ءبىرىنشى كەزەكتە جەرگىلىكتى جەردىڭ جاي-كۇيىن زەردەلەۋگە تىرىستى. ءدال وسى جىلداردا قىتايداعى ايرىقشا قورعالاتىن ستراتەگيالىق ماڭىزى ەڭ جوعارى ايماق – شىڭجان ۇيعىر اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسى بولعان. سول ۋاقىتتا وندا ءبىر ميلليوننان استام قازاق تۇرعانى ءتيىستى دەرەكتەردەن ءمالىم. اشىعىن ايتقاندا, مۇنداي جابىق ايماقتىڭ قىر-سىرىن اشىپ, بۇگە-شىگەسىنە دەيىن ءبىلىپ الۋ كسرو-نىڭ ديپلوماتيالىق قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن اسپانداعى ايدى اپەرۋمەن پارا-پار قيىن ءىس ەدى. سولاي بولا تۇرسا دا 1983 جىلى مۇنداي قيىن ايماققا ءبىرىنشى رەت باس سۇعىپ, كسرو-عا قاجەتتى مالىمەتتەر جيناقتاعان تۇڭعىش شەتەلدىك ديپلومات كارل سارسەنوۆ ەدى.
سەكسەنىنشى جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسى مەن توقسانىنشى جىلداردىڭ باس كەزىندە ول كسرو-نىڭ عىلىم مەن تەحنيكا جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە شاقىرىلادى. بۇل داۋىردە اتالعان كوميتەت وداقتاعى ەليتالىق ۆەدومستۆولاردىڭ ءبىرى بولاتىن. اتالعان لاۋازىمدى اتقارعان كەزىندە وزىنە جۇكتەلگەن باستى مىندەتتەرمەن قاتار, قىتاي ماسەلەسى دە ونىڭ قىزمەتىنىڭ باستى باعىتىنىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەردى.
بۇل قىزمەتىندە وعان سىرتقى ەكونوميكالىق جانە ساياسي قىزمەتتەردى جوعارى دەڭگەيدە جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرىلەدى. وزگەسىن ايتپاعاندا, كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ وزىنەن, كسرو جوسپارلاۋ كوميتەتىنەن كارل سارسەنوۆتىڭ اقىل-كەڭەسىنە جۇگىنۋدى قاجەت دەپ تاپقاندار از ەمەس-ءتى. ءسويتىپ, تانىمال بولا باستاعان تۇلعا قايدا بەت بۇرسا دا كونسۋلتانت قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەندەي كۇي كەشتى. سونداي-اق ءار جىلدارى قىتايدىڭ استاناسى پەكيندە وتكەن كەلىسسوزدەرگە كسرو-نىڭ تاليزين, ماسليۋكوۆ, پەلشە, لوۆەروۆ سەكىلدى جوعارى دارەجەدەگى جەتەكشىلەرىن ءوزى باستاپ باردى. بۇل ۋاقىتتا قىتايدىڭ ەكونوميكالىق دامۋ مودەلى جوسپارلى ەكونوميكا جانە نارىقتىق رەتتەۋ دەگەن قاعيداعا نەگىزدەلدى. وكىنىشكە قاراي, مۇنداي رەفورمالىق باعىتتى كوكپ جەتەكشىلەرى قابىلداي المادى.
سوعان قاراماستان, ەكونوميكانى جانە عىلىم مەن تەحنيكانى جاڭعىرتۋداعى قىتاي تاجىريبەسى ەلدىڭ ورتا بۋىن جەتەكشىلەرى اراسىندا اجەپتاۋىر قىزىعۋشىلىق تۋعىزدى. اسىرەسە ەركىن ەكونوميكالىق ايماقتار مەن عىلىمي-تەحنيكالىق پاركتەر قۇرۋ جونىندەگى كحر-دىڭ وڭ تاجىريبەسىن وداقتىق كوميتەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى كارل سارسەنوۆ ەشكىمنەن قايمىقپاي قولداي ءبىلدى. ايتالىق, ونىڭ تىكەلەي ۇيىمداستىرۋىمەن مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ كوميتەتى مەن كسرو مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ ماماندارى كحر-دىڭ وڭتۇستىك بولىگىندە ەەا قۇرۋ تاجىريبەسىنەن ۇيرەنىپ ساباق العانى سونىڭ ايعاعى. ولاردىڭ ىشىندە وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ وكىلدەرى دە بار ەدى.
عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىنداعى حالىقارالىق بلوكتىڭ قىزمەتىن جاڭا ساتىعا كوتەرىپ, ءتيىستى ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىن كاسىبي ءارى بيىك ساپالىق دەڭگەيدە جۇرگىزە بىلگەنى ءۇشىن ك.سارسەنوۆ كسرو مينيسترلەر كەڭەسى توراعاسىنىڭ العىسىنا يە بولعان. «وسى ارالىقتا الىپ يمپەريا القىنىپ دەمىن ازەر الىپ جاتتى. كوپ كەشىكپەي, كەڭەس وداعى تاراپ, ءبىز قىزمەت ىستەگەن كوميتەت رەسەيدىڭ عىلىم مينيسترلىگى بولىپ قايتا قۇرىلدى, – دەيدى بۇگىنگى اڭگىمەمىزدىڭ كەيىپكەرى. – مەن قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن العاننان كەيىن, ياعني 1992 جىلى ەڭبەك دەمالىسىم كەزىندە وتباسىممەن بىرگە ماسكەۋدەن الماتىعا كەلدىم. ماعان ءوز ەلىمنىڭ تاۋەلسىزدىك تالاپتارىنا قالاي يكەمدەلىپ جاتقانىنا كۋا بولۋ ۇلكەن اسەر ەتتى. سونىڭ ىشىندە دەربەس مەملەكەت جاعدايىندا رەسپۋبليكانىڭ سىرتقى ىستەر قىزمەتى قالاي قۇرىلىپ جاتقانى ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋعىزدى. سول كەزدە ەگەمەن ەلدىڭ سىرتقى ىستەر ۆەدومستۆوسىنىڭ نەگىزگى بولىگى كسرو سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ بۇرىنعى قىزمەتكەرلەرىنەن قۇرالعانىنا كوز جەتكىزدىم. مينيستر بولىپ بۇعان دەيىنگى ارىپتەسىم تولەۋتاي سۇلەيمەنوۆ تاعايىندالىپتى. ول مەنى ەگەمەن ەلدىڭ مۇددەسى ءۇشىن بىرگە قىزمەتتەس بولۋعا شاقىردى. بۇل ۇسىنىسقا قارسى ەمەس ەكەنىمدى جەتكىزدىم».
وسىلايشا, 1992 جىلدىڭ اياعىندا ك.سارسەنوۆ قازاقستان رەسپۋبليكاسى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ قاراۋىنا قىزمەتكە كەلىپ, كوپ كەشىكپەي ەلىمىزدىڭ اقش-تاعى ەلشىلىگىنىڭ كەڭەسشىسى قىزمەتىنە ورنالاسادى. وسى ورايدا اقش قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن مويىنداعان الەمدەگى العاشقى مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى بولعانىن ايتۋعا ءتيىسپىز. الەمدىك قوعامداستىققا ءوز ىقپالىن تيگىزىپ كەلە جاتقان قۋاتتى دەرجاۆا رەسپۋبليكامىزدىڭ سىرتقى ساياساتى سالاسىنداعى باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. مۇنداي مۇمكىندىگى مول مەملەكەتپەن قازاقستان سەكىلدى ەگەمەندىگىنىڭ ءتاڭسارى تۇسىندا تۇرعان جاس ەلدىڭ تەپە-تەڭ ستراتەگيالىق ارىپتەس رەتىندە قارىم-قاتىناس ورناتۋى ءۇشىن كوپ كۇش-جىگەر جۇمسالۋى ءتيىس ەدى. سولاي بولدى دا.
اشىعىن ايتقاندا, رەسپۋبليكانىڭ جوعارى باسشىلىعى تاراپىنان اقش اكىمشىلىگىنىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتتاعى وزەكتى ماسەلەلەرى جونىندەگى ايقىن دا سەنىمدى اقپاراتقا دەگەن سۇرانىس پەن تالاپ وتكىر كۇيىندە تۇردى. وسىعان وراي, وتە قىسقا ۋاقىتتىڭ ىشىندە اقش-تىڭ ساياسي جانە ىسكەرلىك توپتارى بويىنشا قاجەتتى ارنالار قۇرۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. 1993 جىلدىڭ باسىندا جاڭادان تاعايىندالعان كەڭەسشى ۆاشينگتونعا كەلگەن كەزدە مۇنداعى رەسپۋبليكا ەلشىلىگىنىڭ جاي-كۇيى جاڭا عانا اياعىن ءتاي-ءتاي باسقان سابيگە ۇقسايتىن. ايتسە دە, بۇل جاعداي ءوز ءىسىنىڭ كاسىبي شەبەرىنىڭ جىگەرىن جاسىتىپ, توسىلتا المادى. ول ەلشىلىك قىزمەتكەرلەرىن ديپلوماتيالىق قىزمەتتىڭ قىر-سىرىنا قانىقتىرۋعا بەل شەشە كىرىسىپ كەتتى. تاجىريبەلى مامان بۇل ءىستى كادىمگى قاراپايىم حاتتامانى جانە حابار الماسۋلاردى قالاي جۇرگىزە ءبىلۋ كەرەكتىگىنەن باستادى. ءارى قازاقستان – امەريكا قارىم-قاتىناستارىندا ءبىرىنشى كەزەكتە ۇلتتىق مۇددەگە باسىمدىق بەرە ءبىلۋ جاعى ۇعىندىرىلدى.
ارادا ءبىر جىل وتكەن سوڭ قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اقش-قا تۇڭعىش رەت رەسمي ساپارمەن كەلدى. ونىڭ بارىسىندا ەكى مەملەكەتتىڭ جاڭا ساپالىق دەڭگەيدە قارىم-قاتىناس ورناتۋىنا نەگىز قالايتىن مەملەكەتارالىق قابىرعالى قۇجاتتارعا قول قويىلدى. ءارى ولاردىڭ بەرىكتىگى مەن باياندىلىعىنا كەپىلدىك بەرىلدى. وسى ساپاردا, شەتەلدىك باق وكىلدەرىنىڭ باعالاۋىنشا, قازاقستان الەمدىك قوعامداستىق مۇشەلەرى اراسىنداعى ءوز ورنىن مىزعىماستاي ەتىپ بەلگىلەي ءبىلدى. ەلباسىنىڭ اقش-قا جاساعان العاشقى رەسمي ساپارىنىڭ ءساتتى دە ناتيجەلى بولۋىندا سول ەلدەگى قازاقستاننىڭ ەلشىلىگىنىڭ كەڭەسشىسى كارل سارسەنوۆتىڭ دە لايىقتى ۇلەسى مەن ايرىقشا قولتاڭباسى بار ەكەنى انىق.
– امەريكا باعىتتارى جانە اقش ەلشىلىگى شەڭبەرىندە ەگەمەن ەلىمىزدىڭ قايرام وماروۆ, ەرلان ىدىرىسوۆ, ەرجان قازىحانوۆ جانە الماس حامزاەۆ سەكىلدى قارىم-قابىلەتى مەن بىلىكتىلىگى جوعارى جاس ديپلوماتتارى ءوسىپ شىقتى. ال قازاقستاننىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى بولعان قاسىم-جومارت توقاەۆ سوناۋ سەكسەنىنشى جىلدارى بەيجىڭدە ءوزىن قايتالانباس ديپلومات رەتىندە كورسەتە ءبىلدى. ولاردىڭ ارقايسىسىنا ارىپتەستىك جانە اعالىق تۇرعىدان ريزاشىلىعىم شەكسىز, – دەيدى ديپلوماتيالىق قىزمەتتىڭ مايتالمانى.
1996 جىلدىڭ كۇزىندە كارل سارسەنوۆ ەلورداعا شاقىرىلىپ, وعان ۇندىستانداعى قازاقستان وكىلدىگىنىڭ قىزمەتىن شيراتۋ جانە بەلسەندىلىگىن كوتەرۋ مىندەتى جۇكتەلدى. وعان بۇل جاۋاپتى ديپلوماتيالىق قىزمەت ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇندىستانعا تۇڭعىش رەسمي ساپارى الدىندا تاپسىرىلدى. كارل ەسىم ۇلى بۇل سەنىمنىڭ دە ۇدەسىنەن شىعا بىلگەنى – تاعى ءبىر مەرەي. سوندىقتان دا شىعار, بۇگىنگى كۇنى دە قازاقستان-ءۇندىستان قارىم-قاتىناستارى بارلىق باعىتتار بويىنشا بايىپتى تۇردە جۇرگىزىلىپ كەلەدى.
زايىبى سانيا يسلامقىزىمەن بىرگە لەيلا جانە ينديرا ەسىمدى قىزعالداقتاي قوس قىزدى تاربيەلەپ وسىرگەن ەرلى-زايىپتى سارسەنوۆتەر – بۇگىندە باقىتتى اتا مەن اجە. ولار قازىر رەسەيدىڭ استاناسى ماسكەۋ قالاسىندا تۇرادى. دەگەنمەن كارل اعا تەلەفون ارقىلى تىلدەسۋ كەزىندە تاريحي وتانىنان قاي كەزدە دە بايلانىسىن ۇزبەگەنىن جەتكىزدى. قازاقستانداعى ورەلى وزگەرىستەر ونىڭ جان سارايىن جىلى نۇرعا بولەيتىنىن بايقادىق. ونى ءوز ەلىنىڭ بولاشاققا ايقىن باعدار بەلگىلەپ, ءوسىپ-وركەندەپ كەلە جاتقانى سۇيسىندىرەدى.
نارىن قۇمىندا دۇنيەگە كەلگەن نار ۇل تۋىپ-وسكەن جەرى – ورداعا كەلىپ قايتۋدى بۇدان ەكى جىل بۇرىن ويلاستىرعان ەكەن. ايتسە دە, وتكەن جىلى باستالعان الەمدىك ىندەتتىڭ تىيىلماي وتىرعانى بۇل ويىنىڭ ىسكە اسۋىنا كەدەرگى كەلتىرگەن سىڭايلى. «تاعدىر بيلەپ ءار تۇستا, وتەدى ءومىر تارتىستا», دەپ اقىن جىرلاعانداي, كارل سارسەنوۆتىڭ تاعدىرى مەن ءومىر جولى دا ەكىنىڭ بىرىنە ۇقساي بەرمەيدى. وسى باعىتتا قويعان ساۋالىمىزدىڭ ءتۇپ-توركىنىن بىردەن اڭعارا قويعان اقساقال بۇعان بىلايشا جاۋاپ قايتاردى. «تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا تاريحي وتانىمنىڭ ءبىر قاجەتىنە جاراي العانىم ءۇشىن ءوزىمدى باقىتتى سانايمىن. ءوز ەلىڭە ءبىر پايدالى ءىس قىلعانىڭدى سەزىنۋدىڭ ءوزى باقىت ەمەس پە؟! تاعدىر ماعان وسىنداي مۇمكىندىك تۋعىزدى», دەپ اعىنان جارىلدى جانى جايساڭ جان.
تەمىر قۇسايىن,
جۋرناليست