جاسامپاز كوشباسشى

ەل ءۇشىن 30 جىل – ماڭىزدى بەلەس, بىراق تاريح ءۇشىن قاس-قاعىم ءسات. ال شىن مانىندە وزگەرىستەردىڭ تەرەڭدىگى, اۋقىمدىلىعى جانە تۇبەگەيلى سيپاتى بويىنشا بۇل جىلدار تاۋەلسىز قازاقستان ءۇشىن داۋىرگە تەڭ. ونىڭ جارقىن دا سەنىمدى دالەلى – قازاقستان ءوزىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ باسشىلىعىمەن ەشكىمگە بەلگىسىز بۇرىنعى كەڭەس رەسپۋبليكاسىنان, حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ سەنىمدى ءارى قۇرمەتتى سەرىكتەسىنە اينالعانى.سونىمەن قاتار نۇرسۇلتان نازارباەۆ الەمدىك پروتسەستەرگە ايتارلىقتاي اسەر ەتە الدى. تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ تابىس­تى قۇرىلىسى بويىنشا ەلباسىنىڭ تەورياسى مەن پراكتيكاسى, «قازاقستان جولى» الەمنىڭ بەلگىلى ساراپشىلارىنىڭ, ساياساتكەرلەرىنىڭ جانە تالداۋ ورتالىق­تارىنىڭ ەلەۋلى زەرتتەۋلەرىنىڭ نىسانىنا اينالعانى كەزدەيسوق ەمەس. ەلباسىنىڭ كوشباسشىلىق قاسيەتتەرى, باتىلدىعى, كورەگەندىگى مەن دانالىعى جانە تۋعان ەلىنىڭ تاعدىرى ءۇشىن ەرەكشە جاۋاپكەرشىلىگى 1991 جىلعى تامىز توڭكەرىسىنىڭ قيىن-قىستاۋ كۇندەرىندە ايقىن كورىندى. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز 19 تامىزداعى رەسپۋبليكا حالقىنا ۇن­دەۋىندە قازاقستاندا توتەنشە جاعداي ەنگى­زىلمەيتىنىن, بارلىق بيلىك جەرگىلىكتى ورگاندارعا تيەسىلى ەكەنىن نىق ءارى بىر­جاقتى مالىمدەدى جانە قازاقستان حالقى جوعارى سانالىلىق, قىراعىلىق پەن اۋىزبىرشىلىك تانىتاتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى. مۇنى تەك وزىنە جانە ءوز حالقىنا سەنىمدى تۇلعا عانا ايتا الادى. ول ءوز حالقىنىڭ تاعدىرى ءۇشىن ءومىرىن قيۋعا دايىن بولدى. بۇل جاي عانا ءسوز ەمەس, ويتكەنى سول كۇندەرى ماسكەۋدىڭ قولىندا كەز كەلگەن ب ۇلىكشىنى ورنىنا قويۋ ءۇشىن بارلىق مۇمكىندىك بولدى, ال قازاقتار 1986 جىلعى 16-17 جەلتوقساندا كرەملدىڭ نە ىستەي الاتىندىعىن انىق سەزىنگەن.سونداي-اق نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى كسرو-داعى بەلگىلى دە بەدەلدى ساياساتكەر رەتىندە ماسكەۋدە قان توگىلمەۋى جانە ب ۇلىك ازاماتتىق سوعىسقا اكەلمەۋى ءۇشىن قولىنان كەلگەننىڭ ءبارىن جاسادى. سول ءبىر مازاسىز ءۇش كۇن مەن ءتۇننىڭ بارىندە مەن پرەزيدەنتىمىزدىڭ اقىل-ويىنا دا, جان-تانىنە دە ۇلكەن سالماق تۇسىرگەن بەلسەندى ءىس-قيمىلىنىڭ كۋاسى بولدىم. ول ءار ساعات سايىن جان-جاقتى اقپارات الىپ, ونى تالداپ, شەشىم قابىلدادى جانە ءتيىستى تاپسىرمالار بەردى. ۇنەمى رەسپۋبليكانىڭ تامىرىن باسىپ, وراسان زور حالىق شارۋاشىلىعى كەشەنىنىڭ جۇمىسىنا ءبىر سەكۋند تا ىركىلىس بەرگىزبەي, قازاقستانداعى زاڭدىلىقتى, تۇراقتىلىق پەن كەلىسىمدى ساقتاي ءبىلدى. سونىمەن قاتار وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ باسشىلارى مەزگىل-مەزگىل ونىمەن بايلانىسقا شىعىپ وتىردى. وسىلايشا, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كوشباسشىلىعى سول قايعىلى كۇندەردە تاعى ءبىر مويىندالدى.21 تامىزدا كەشكە ميحايل گورباچەۆ نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا قوڭىراۋ شالدى. سودان كەيىن ول تۇندە رەسپۋبليكالىق تەلەديداردان داعدارىستىڭ اياقتالعانىن جاريالادى جانە وتانداستارىنا وسى قيىن كۇندەردە شىدامدىلىق تانىتىپ, قوعامداعى تۇراقتىلىق پەن كەلىسىمدى ساقتاعاندىقتارى ءۇشىن العىس ايتتى. ءۇش كۇن بويى پرەزيدەنتتىڭ قاسىندا بولعان ءبىز ونى وسى مازاسىز كۇندەردىڭ اياقتالۋىمەن قۇتتىقتاپ, قوشتاسا باستادىق. الايدا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى مەنى وزىمەن بىرگە جۇرۋگە شاقىردى. ءبىز ونىڭ ۇيىنە باردىق. ءتۇن ورتاسى بولسا دا سارا الپىسقىزى ونى ۇرەيلەنە كۇتىپ وتىر ەكەن. سوندا نۇر­سۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ كوپ جىلدىق ۇزىلىستەن كەيىن قايتادان تەمەكى تارتقانى ەسىمدە. سول ساتتە مەن ءوز حالقى مەن ەلى ءۇشىن باسىن بايگەگە تىككەن تاڭعاجايىپ ادامدى كوردىم. ءبىزدى ۇزاق جىلدار بويى جاقسى قارىم-قاتىناس بايلانىستىرىپ كەلگەنىمەن, ءدال وسى ساتتە مەن حالقىما تەكتونيكالىق وزگەرىستەر كەزىندە قۇداي سىيلاعان ادامعا دەگەن باۋىرمالدىق پەن جاناشىرلىق سەزىمىن باستان كەشتىم. ءبىز ءۇنسىز وتىردىق, بىراق بۇل ۇنسىزدىك بارلىق سوزدەن قىمبات بولدى. تاڭعى ساعات 5-تە مەن ن.نازارباەۆتىڭ ۇيىنەن شىعىپ, ونىڭ دەنساۋلىعى مەن ساتتىلىگى ءۇشىن دۇعا ەتتىم. ەندى ءومىر قايتادان قالىپتى باعىت­قا ورالا­دى جانە ءبىز ادەتتەگى جۇمىسىمىزعا كىرىسەمىز دەپ ويلادىم. بىراق ب ۇلىك اياقتالعاننان كەيىن ءبىر كۇن وتكەن سوڭ, ءبىز پرەزيدەنتپەن ەگجەي-تەگجەيلى سويلەستىك. ول بىلاي دەدى: «ەندى ءبىز ماسكەۋمەن مۇلدەم باسقا قارىم-قاتىناستا بولامىز, كوكپ بولمايدى, ال كسرو جاقىندا بولماۋى مۇمكىن». شىنىمدى ايتسام, بۇل ءسوز مەن ءۇشىن ناعىز شوك بولدى.كەيىنگى وقيعالار ن.نازارباەۆتىڭ ايت­قان ءسوزىنىڭ دۇرىستىعىن راستادى. سوندا مەن ونىڭ بىرەگەيلىگىنە, بولاشاقتى با­رى­نەن بۇرىن كورە بىلەتىندىگىنە كوزىم جەتتى.اڭگىمە سوڭىندا ول: «بۇل وڭاي ەمەس ۋاقىتتا ماعان ماسكەۋدەگى سەنىمدى وكىل كەرەك, ول ورتالىقتاعى جاعدايدىڭ دامۋى تۋرالى تەز ارادا حاباردار ەتەتىن, قاجەت بول­عان جاعدايدا گورباچەۆ, ەلتسين جانە باس­قا ادامدارمەن, سونىڭ ىشىندە شەت مەم­لەكەتتەردىڭ ەلشىلەرىمەن تىكەلەي باي­لانىس ورناتاتىن تۇلعا بولۋى كەرەك», دەدى.پرەزيدەنت قازاق كسر-ءنىڭ كسرو-داعى وكىلەتتى وكىلىنىڭ جاڭا لاۋازىمىن تاعايىندادى, ول ءىس جۇزىندە قازاقستاننىڭ ءبىرىنشى ەلشىسى بولدى. وسى تۇرعىدا 16 قىركۇيەكتە كرەملدە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى مەنى كسرو-نىڭ ءبىرىنشى جانە سوڭعى پرەزيدەنتى ميحايل گورباچەۆپەن تانىستىردى.قازاقستاننىڭ كوپەتنوستى حالقى 1991 جىلعى 1 جەلتوقساندا العاشقى ەركىن سايلاۋدا ءوزىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ەتىپ نۇرسۇلتان نازارباەۆتى ءبىراۋىزدان ساي­لادى. سودان كەيىن ول ماسكەۋگە قاراماي, العاش رەت الماتىدا وداقتىق رەسپۋبليكالاردىڭ باسشىلارىن جينادى. ءسويتىپ 1991 جىلعى 21 جەلتوقساندا ەلباسىمىزدىڭ باستاماسى بويىنشا الماتى دەكلاراتسياسى قابىلداندى. كسرو بەيبىت تۇردە تاراتىلىپ, تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى قۇرىلدى.«ۇلكەن ەلدىڭ كۇيرەۋ ەنەرگياسى تو­لىق اۋقىمدى ازاماتتىق سوعىسقا اكەل­مە­گەندىگىنە نازارباەۆتىڭ قوسقان زور جەكە ۇلەسىن تاريح لايىقتى باعالاي­تى­نىنا سەنىمدىمىن». سول كەزدە اقش پرەزيدەنتىنىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك جونىن­دەگى كەڭەسشىسى بولعان گەنەرال سكۋكروفت وسىلاي دەگەن ەدى.ەلدىڭ اسا كۇردەلى گەوساياسي جاعدايىنا سۇيەنە وتىرىپ, نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باس­تاپ ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ جاعدايىندا مۇمكىن بولاتىن بىردەن-ءبىر دۇرىس كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياسات ستراتەگياسىن ايقىندادى. ايتا كەتۋ كەرەك, ول ءوز مىنەزىمەن دە, ءىس-ارە­كە­تىمەن دە تسەنتريست. وسى جىلدار بويى كۇردەلى ىشكى جانە سىرتقى سىن-قاتەر­لەرگە قاراماستان, وراسان زور شىدامدىلىق, دانالىق پەن باتىلدىق تانىتا وتىرىپ, ەلباسى ەل ىشىندە دە, حالىقارالىق ارەنادا دا قانداي دا ءبىر شەكتەن شىعۋعا جول بەرمەدى. ءدال وسى ۇستانىم وعان ءاردايىم مانەۆر جاساۋ ەركىندىگىن, تەز وزگەرەتىن الەمدەگى كەز كەلگەن سىن-قاتەرگە بارابار جانە ۋاقتىلى جاۋاپ بەرۋ مۇمكىندىگىن بەردى.كسرو ءبىرتۇتاس وندىرىستىك-ەكونو­ميكالىق كەشەنىنىڭ جويىلۋى بۇرىنعى كەڭەستىك رەسپۋبليكالاردىڭ بارلىعىن ەكو­نو­ميكالىق كۇيرەۋگە اكەلدى. وسى­عان وراي, 1992 جىلعى 17 قاڭتاردا ماسكەۋ قالاسىندا ن.نازارباەۆ پەن ب.ەلتسين تاۋارلاردىڭ, كاپيتالداردىڭ, قىزمەتتەر مەن جۇمىس كۇشىنىڭ ەركىن قوزعالىسى تۋرالى قازاقستان – رەسەي مەملەكەتارالىق كەلىسىمىنە قول قويدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بولاشاق ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ وزىندىك باستاۋشىسى بولىپ تابىلاتىن وسى كەلىسىمنىڭ ءماتىنىن بوريس نيكولاەۆيچ ەلتسينمەن كەلىسسوزدەر قارساڭىندا ءبىر دەممەن ايتىپ بەردى. الايدا سول كەزدەگى رەسەيلىك شەنەۋنىكتەردىڭ كەيبىر ەيفورياسى مەن كورەگەندىگىنىڭ شامالىلىعىنان سول كەزدە بۇل ستراتەگيالىق قۇجاتتى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرىلمەدى. بىراق ۋاقىت وسى تاريحي باستامانىڭ دانالىعى مەن قاجەتتىلىگىن راستادى. بۇگىندە قاتىسۋشى ەلدەردىڭ يگىلىگى ءۇشىن جەمىستى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق وسىنىڭ ايقىن دالەلى.بارلىق ينتەگراتسيالىق كۇش-جىگەردە ەلباسى ارقاشان كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ەگەمەن­دىگىمىزگە قول سۇعىلماۋىنا ەرەك­شە ءمان بەرگەندىگىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ماسەلەن, ول ەۋرازيالىق ەكونومي­كا­لىق وداقتى قاتىسۋشى ەلدەردىڭ ەكونو­ميكالىق, وندىرىستىك-لوگيستيكالىق ىنتى­ماقتاستىعىنىڭ تەتىگى رەتىندە عانا كوردى. وسىعان بايلانىستى قازاقستان ءوزىنىڭ ەگە­مەندىگىنە نۇقسان كەلگەن جاعدايدا بىردەن كەز كەلگەن بىرلەستىكتەن شىعاتىنىن بىر­نە­شە رەت مالىمدەگەن بولاتىن. بۇل رەتتە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەل­ ۇلى توقاەۆ ەاەو-عا قاتىسۋشى مەم­لەكەتتەر باسشىلارىنىڭ وتىرىسىندا ەل­باسىنىڭ وسى مىزعىماس ۇستانىمىن قا­تاڭ دا ايقىن بىلدىرگەنىن ايتا كەتكەن ءجون. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سەمەي يادرو­لىق پوليگونىن جابۋ جانە الەمدەگى قۋاتى بويىنشا ءتورتىنشى يادرولىق ارسەنالدان باس تارتۋ سياقتى جاھاندىق اۋقىمداعى قاۋىپ­سىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدەگى تاريحي ۇلەسىن ءادىل باعالاۋ كەرەك.تامىز ب ۇلىگى اياقتالعاننان كەيىن ءبىر اپتادان سوڭ, 1991 جىلدىڭ 29 تامىزىندا قا­زاق كسر پرەزيدەنتى ن. نازارباەۆ سە­مەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ تۋرالى تاريحي جارلىققا قول قويدى. بۇل ەلباسىنىڭ جەكە باسىنىڭ باتىلدىعىنىڭ ايعاعى ەدى. سونداي-اق يادرولىق قارۋدان ءوز ەركى­مەن باس تارتۋ تۋرالى بىردەن-ءبىر دۇرىس ستراتەگيالىق تاريحي شەشىم قابىلداعان پرەزيدەنت يادرولىق دەرجاۆالاردان قاۋىپ­سىزدىگىمىزدىڭ كەپىلدىكتەرىنە قول جەتكىزىپ, ەلىمىزگە شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار مەن تەحنو­لوگيالاردىڭ كەلۋىن جول اشتى.تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ جاس تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ باسشىسى ءۇشىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىلعان شەكارالارىن زاڭدى رەسىمدەۋ ماسەلەسى ماڭىزدى باسىمدىققا اينالدى. شەكارامىزدىڭ كوپ بولىگى رەسەيمەن جانە قىتايمەن باي­لانىستى ەكەنى بەلگىلى. ءتىپتى كسرو قىتايمەن شەكارا ماسەلەسىن رەتتەي ال­ماعان. وسى ستراتەگيالىق تاعدىرشەشتى مىندەتتى شەشۋ ءۇشىن پرەزيدەنت 1992 جىلدان باستاپ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك شەكارالارىن ايقىنداۋ جانە زاڭدى تۇردە بەكىتۋ جونىندە وراسان زور, دايەكتى, كەيدە تىنىمسىز جۇمىس جۇرگىزگەن تالانتتى ديپلومات قاسىم-جومارت توقاەۆ باستاعان ارنايى توپ قۇردى. بۇل توپقا قاتىسۋشىلار ديپلوماتتار مەن تاريحشىلار, كارتوگرافتار مەن توپوگرافتەر, گەودەزيستەر مەن گەولوگتەر بولۋى كەرەك ەدى. توپ جۇمىسىن ۇنەمى, قولمەن باسقارۋ رەجىمىندە ەلباسى ءوزى باعىتتاپ وتىردى. شەكارالاردى رەسىمدەۋ ماسەلەسىندە ونىڭ كورنەكتى كوشباسشىلىق جانە كەرەمەت ادامي قاسيەتتەرى انىق كورىندى. ول مەملەكەت باسشىسى رەتىندە عانا ەمەس, ادام رەتىندە قحر باسشىسى تسزيان تسزەميندى قازاقستان-قىتاي شەكاراسى تۋرالى كەلىسىمگە قول قويۋعا جەكە سەندىرۋ ءۇشىن قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاسادى. ايتا كەتۋ كەرەك, قىتاي باسشىسى ن. نازارباەۆتىڭ جەكە وزىنە دەگەن ەرەكشە ادامي قاتىناسىن كورسەتتى: «نۇرسۇلتان, مەن ساعان باسقا ەلدىڭ باسشىسى رەتىندە عانا قارامايمىن, مەن ساعان دوس رەتىندە قاراي­مىن جانە اشىق ايتامىن, ەگەر ءبىز بۇل ماسەلەنى قازىر شەشپەسەك, بولاشاقتا بۇل ماسەلەنى شەشۋ قيىنعا سوعادى. ۇرپاقتار وزگەرەدى, باسشىلار وزگەرەدى». ۇلى قىتاي كوشباسشىسىنىڭ جاس مەملەكەت پرەزيدەنتىنە دەگەن كوزقاراسى ءبىز ءۇشىن وتە قىمبات بولدى. ۇزىندىعى 7591 شاقىرىم بولاتىن قازاقستان – رەسەي شەكاراسى تۋرالى ماسەلەنى تالقىلاۋ پرەزيدەنت ب.ەلتسين­نىڭ كەزىندە باستالدى. ونىمەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى وتە دوستىق قارىم-قاتىناستا بولدى. رەسەي پرەزيدەنتى بولىپ ۆلاديمير پۋتين سايلانعان سوڭ پروتسەسس ودان ءارى جالعاستى. قۇدايعا شۇكىر, ن.نازارباەۆ پەن ۆ. ءپۋتيننىڭ اراسىندا قالىپ­تاسقان وتە سەنىمدى جانە مەيىرىمدى ادامي قارىم-قاتىناستاردىڭ ارقاسىندا ءبىز­دىڭ ەلدەرىمىز تاعدىرشەشتى كەلىسىمگە كەلدى.ءسويتىپ كوپ جىلعى كۇش-جىگەردىڭ ناتيجەسىندە قازاقستان 2002 جىلى قحر-مەن جانە 2005 جىلى رەسەيمەن ءوزىنىڭ مەملەكەتتىك شەكارالارى بويىنشا ءتيىستى مەملەكەتارالىق كەلىسىمدەرگە قول قويدى. وسىلايشا, قازاقتاردىڭ كوپ­تەگەن ۇرپاقتارىنىڭ سان عاسىرلىق ارمانى ورىندالدى, ولاردىڭ قاسيەتتى جەرى حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىلعان مەم­لەكەتتىك شەكارالارعا يە بولدى. بۇل تاريحي داۋىرلىك جەتىستىك, ەڭ الدىمەن, تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ سترا­تەگيالىق كورەگەندىگىنىڭ, تۋعان جەرگە دەگەن پەرزەنتتىك سۇيىسپەنشىلىگى مەن ادال­دىعىنىڭ, زور ەرىك-جىگەرىنىڭ جانە جوعارى ديپلوماتيالىق دارىنىنىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولدى.نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالا­رى جونىندەگى كەڭەس, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى, تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر ىنتىماقتاستىق كەڭەسى سياقتى حالىقارالىق قۇرىلىمدار­دى قۇرۋدىڭ باستاماشىسى بولعانى بەلگىلى. ەلباسىنىڭ تۇركىتىلدەس مەملەكەت­تەر ىنتىماقتاستىعى كەڭەسىن قۇرۋىنىڭ ارقا­سىندا باۋىرلاس حالىقتاردىڭ ادىلەت­سىز كۇيرەگەن تاريحي جانە رۋحاني بىرلىگى قالپىنا كەلتىرىلدى.تۇركيا پرەزيدەنتى تۇرعىت ءوزال 1991 جىلعى ناۋرىزدا نۇرسۇلتان نازار­باەۆ­تىڭ جەكە شاقىرۋىمەن كەڭەس­تىك قازاقستانعا كەلگەن العاشقى شەتەل­دىك كوشباسشى بولدى. تۇركيانىڭ ەكونو­ميكالىق جاندانۋىنىڭ اتاسى سانالاتىن تۇرعىت ءوزال ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزگە نارىقتىق ەكونوميكاعا ءساتتى ءوتۋ تۋرالى العاشقى كەڭەستەر بەردى. ونىڭ: «ەگەر ەكونوميكادا قۇلدىراۋ باستالسا, بيزنەس­كە تاعى نە كومەكتەسە الادى دەپ ويلايمىن», دەگەنى ەسىمدە. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى داعدارىستاردىڭ بارلىق كەزەڭىندە وسىنداي ءتاسىلدى بىرنەشە رەت قولداندى جانە بۇگىنگى قازاقستاندىق بيزنەس كوپ جاعدايدا ەلباسىنىڭ تۇراقتى قولداۋىنىڭ ارقا­سىندا دامىدى. سوندىقتان ول تاياۋدا تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا مەملەكەت بيزنەسمەندەرگە كومەكتەستى, ەندى قازىر­گى الەمدىك داعدارىس كەزىندە ولار ەل مەن وتانداستارىمىزعا كومەكتەسۋى ءتيىس دەپ ءادىل مالىمدەدى. ال ەلىمىزدىڭ بيزنەس­مەندەرى ەلباسىنىڭ ۇندەۋىنە بەلسەندى ءارى جومارت­تىقپەن ءۇن قوستى.نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ تۇركيانىڭ كەيىنگى پرەزيدەنتتەرىمەن دە اسا سەنىم­دى قارىم-قاتىناسى قالىپتاستى. تۇر­كيا – رەسەي قارىم-قاتىناسىنداعى داعدارىس كەزىندە پرەزيدەنت تايپ ەردوعان ەلباسىعا كومەك سۇراپ جۇگىنگەنى كەزدەيسوقتىق ەمەس. پرەزيدەنت ءپۋتيننىڭ ن. نازارباەۆقا دەگەن جوعارى قۇرمەتى مەن سەنىمىنىڭ ارقاسىندا قازاقستانعا جاقىن ەكى مەملەكەت اراسىنداعى ۇزاققا سوزىلعان كيكىلجىڭ ءساتتى شەشىلدى.نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىعىن نى­عايتۋ جونىندەگى جوعارى حالىقارالىق بەدەلى مەن كوپ جىلعى جەمىستى كۇش-جىگەرىن مويىنداۋ بەلگىسى رەتىندە ولار­دىڭ باسشىلارى ءبىراۋىزدان ءبىزدىڭ ەلباسى­مىزعا تۇركى الەمىنىڭ اقساقالى اتاعىن بەردى.بۇگىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۇركى الەمىنىڭ اقساقالى عانا ەمەس, سونداي-اق بۇكىل الەمدىك ساياساتتىڭ مويىندالعان پاتريارحى بولىپ سانالادى. وسى جىلدار ىشىندە ول اقش-تىڭ بەس پرەزيدەنتىمەن, قىتايدىڭ ءۇش توراعاسىمەن جانە رەسەي­دىڭ ءۇش پرەزيدەنتىمەن, ازيا مەن ەۋروپا ەلدەرى كوشباسشىلارىمەن تابىستى جۇمىس ىستەدى. قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ارە­نا­دا­عى تاعى ءبىر جەتىستىگى – 2010 جى­لى ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماق­تاستىق ۇيىمىنا توراعالىق ەتۋى.2003 جىلدان باستاپ نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءوزىنىڭ بارلىق حالىقارالىق كەزدەسۋلەرى مەن كەلىسسوزدەرىندە قازاق­ستان­نىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋ تۋرالى ۇسىنىسىن نىق ءارى دايەكتى تۇردە العا تارتتى. وسى مارافون ەلباسىنىڭ 2006 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە ۆاشينگتوندا پرەزيدەنت دجوردج بۋشپەن كەزدەسۋىنىڭ ناتيجەسىندە اياقتالدى.ەكى پرەزيدەنتتىڭ كەزدەسۋىنە دايىندىق بارىسىندا اقش مەملەكەتتىك حاتشىسى كوندوليزا رايس بىزدەن ەقىۇ تاقىرى­بىن اق ۇيدە كوتەرمەۋىمىزدى سۇرادى, ول قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا بولاشاق توراعا­لىعى ماسەلەسىن ءوز دەڭگەيىندە شەشۋگە ۋادە بەردى.سوندىقتان سول كەزدە سىرتقى ىستەر ءمينيسترى بولعان قاسىم-جومارت كەمەل­ ۇلى توقاەۆ پەن اقش-تا ەلشى بولىپ جۇرگەن مەن ەلباسىن ءوز تاراپىنان بۇل ماسەلەنى د.بۋشتىڭ الدىندا كوتەرمەۋگە كوندىرۋگە تىرىستىق. دەگەنمەن نۇرسۇل­تان ءابىش ۇلى كەلىسسوزدەر بارىسىندا اقش پرەزيدەنتىنە قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋ ماسەلەسىن وسى جەردە جانە قازىر شەشۋ جونىندە تاباندى ءوتىنىش ءبىلدىردى. ناتيجەسىندە, ول كوزدەگەن ماقساتقا قول جەتكىزدى, ءبىز­دىڭ توراعالىعىمىز اقش-تىڭ ناقتى قول­داۋىنا يە بولدى. سول كۇننەن باستاپ ەلباسى ۇنەمى قولمەن باسقارۋ رەجىمىندە قازاق­ستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋىنە دايىندىقپەن اينالىسا باستادى.2010 جىلعى 1-2 جەلتوقساندا 11 جىل­دىق ۇزىلىستەن كەيىن وتكەن 56 مەم­لەكەت پەن 40 حالىقارالىق ۇيىم كوش­باسشىلارىنىڭ استانا ءسامميتى ءبىزدىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعىمىزدىڭ ءتاجى جانە قازاقستان استاناسى مەن ونىڭ كوشبا­شىسىنا الەمدىك قوعامداستىق پەن باق نازارىن اۋدارعان XXI عاسىردىڭ ءبىرىنشى ونجىلدىعىنداعى ءىرى حالىقارالىق وقي­عالاردىڭ ءبىرى بولدى.ن.نازارباەۆتىڭ باستاماسى بويىنشا جانە ونىڭ توراعالىعىمەن ەقىۇ-نىڭ تاريحي استانا دەكلاراتسياسىن قابىلداۋ ۇيىمعا قاتىسۋشى بارلىق مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ورتاق تابىسى بولدى, ولار نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وسى فورۋمدى وتكىزۋدەگى جانە ۇزاق ۇزىلىستەن كەيىن ەقىۇ-نىڭ اسا ماڭىزدى ساياسي قۇجاتىن قابىلداۋداعى ەرەكشە ءرولىن ءبىراۋىزدان اتاپ ءوتتى.ءوزىنىڭ تاۋەلسىز دامۋىنىڭ 30 جىلى ىشىندە تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اسا كورنەكتى باسشىلىعىنىڭ ارقاسىندا حالقىمىز بۇرىنعى كەڭەس يمپەرياسىنىڭ قيراعان ۇيىندىلەرىنىڭ ءبىر بولىگىنەن ەكونوميكالىق قۋاتتى, دەموكراتيالىق دامىعان, الەمدە قۇرمەتتى مەملەكەت قۇرا الدى.

قانات ساۋداباەۆ