ۇلى اعارتۋشى

ى.التىنساريننىڭ قىزمەتى تۋرالى, كوزقاراستارى جايلى م.اۋەزوۆ, س.مۇقانوۆتان باستاپ مۇقيات زەرتتەگەن ماقالالار, قۇندى مونوگرافيالار بار. دەگەنمەن ءار زاماننىڭ ءوز ابايى, ءوز شوقانى بولعانى سياقتى, ءار زاماننىڭ ءوز ى.التىنسارينى بار. پاتشا وكىمەتى­نىڭ چينوۆنيكتەرى, ورىس ميسسيونەرلە­رى, قازاقتى ورىستاندىرۋشىلار, حريس­تيان دىنىنە شوقىندىرۋشىلار ءۇشىن ى.التىنساريننىڭ وزىندىك بەينەسى بولدى. كەڭەس زامانىنىڭ العاشقى جىلدارىندا وعان قازاققا جات, ۇلتتىق, ءدىني تاربيەدەن اۋلاق, ورىس, باتىس مادەنيەتىن تاراتۋشى دەگەن پىكىر قالىپتاسسا, كەيىنگى جىلدارى ونىڭ مۇراسى تاپتىق يدەولوگيا تۇرعىسىنان سارالانىپ, بايلارعا قارسى كۇرەسكەن قايراتكەر, ءتىپتى اتەيست دەگەن مىنەزدەمە بەرىلدى.

التىنسارين ورىسشىل بولدى ما؟

ى.التىنسارين 1889 جىلى دۇنيە سال­عاندا, ونىڭ ورىس جولداستارى: «ىبى­راي التىنسارين قازاق اراسىنان شىققان تۇڭعىش كەمەڭگەر ادام ەدى, ول قاراڭعى كوشپەلى ءوز حالقىنىڭ ىشىنە ەۋروپالىق وركەنيەتتىڭ جارىعىن تاراتتى جانە ولار­دى رەسەيدى سۇيۋگە شاقىردى», دەدى.

1926 جىلى 29 قازاندا تاشكەنتتە تۇنعىش جوعارى قازاق پەداگوگيكا ينس­تي­تۋتىنىڭ سالتاناتتى اشىلۋىندا سوي­لەگەن سوزىندە كورنەكتى ۇلت قايراتكەرى, ادەبيەتشى, جازۋشى, كوسەمسوزشى سماعۇل سادۋاقاس ۇلى ى.التىنسارين تۋرالى پىكىرىن ءبىلدىردى. ونى سول قالپىندا بەرگەندى ءجون كوردىك: «ۆو-ۆتوروي پولوۆينە پروشلوگو ستولەتيا جيل كازاك, (ول كەزدە قازاقتى ورىسشا كازاك دەگەن) نەكتو التىنسارين. ون پەرۆىي يز كازاكوۆ پريوبششيلسيا ك رۋسسكوي كۋلتۋرە ي نە نا ستراح, ا نا سوۆەست سلۋجيل پوموششنيكوم پراۆوسلاۆنىح ميسسيونەروۆ. ون پەرۆىي بىل ورگانيزاتوروم, تاك نازىۆاەمىح, رۋسسكو-كيرگيزسكيح شكول, پوبورنيكوم رۋسسكوگو شريفتا دليا كازاكسكوي پيسمەننوستي. ون بىل درۋگوم ي پراۆوي رۋكوي ۋچەنوگو ميسسيونەرا يلمينسكوگو.

ي ۆوت ەتوت التىنسارين پەرەد سمەرتيۋ راسپورياديلسيا نە پروپۋسكات ك سەبە ني ودنوگو رۋسسكوگو, داجە سۆويح درۋزەي. ەتوت اتەيست ۆ جيزني وستاۆيل زاۆە­ششانيە, چتوبى نا ەگو پوحورونى بىلي پريگلاشەنى 99 مۋلل. دا, ەتا بىلا تراگەديا پروس­ۆە­ششەننوگو كازاكا, موجەت بىت, تەپەر دليا ناس سوۆسەم نەپونياتنايا تراگەديا, زاكليۋچاۆشاياسيا ۆ توم, چتو ۆ رەزۋلتاتە منوگولەتنەي سوۆمەستنوي رابوتى س رۋسسكي­مي, ون ۆسە-تاكي, ۆ كونتسە كونتسوۆ, پري­­شەل ك زاكليۋچەنيۋ, چتو ميس­سيونەرى نيچەگو حوروشەگو نە جەلايۋت دليا كازاكسكوگو نارودا. موجەت بىت, ەگو ۋگنەتەن­نوە كازاكسكوە سەردتسە ۆ پوسلەدنيۋيۋ مي­­نۋتۋ نە ۆىدەرجالو سوبستۆەننوگو پرەس­­­تۋپلەنيا, ي ون وتكازالسيا وت توۆا­ري­­­ششەي, س كوتورىمي منوگو لەت رابوتال ۆمەس­تە». سماعۇل سادۋاقاس ۇلى وسىنداي مى­نەز­دەمەنى شوكان ۋاليحانوۆقا دا بەرەدى.

«بىل ۋ ناس ي درۋگوي كازاك, نە مەنەە سپوسوبنىي ي نە مەنەە يزۆەستنىي ۆ سۆوە ۆرەميا – ەتو چوكان ۆاليحانوۆ. ون بىل يسكرەننيم پروۆودنيكوم رۋسسكوي كولونيالنوي پوليتيكي نا ۆوستوكە». ول دا ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزىندە دوستارىنان باس تارتىپ, ادەمى ورىس اسكەرىنىڭ وفيتسەر كيىمىن تاستاپ, كەڭ قازاق كيىمىن, اياعىنا اۋىر دالا ەتىگىن كيىپ, قاشىقتاعى قازاق اۋىلىندا دۇنيەدەن وزدى. ىبىراي مەن شوقان تاعدىرىنان بۇگىندە وڭدى قورىتىندى جاساۋىمىز كەرەك, ورىس­تاندىرۋ ساياساتى تۇبىندە ورنى تولماس زاقىمعا, جاراقاتقا اكەلەدى دەپ ساقتاندىرادى سماعۇل سادۋاقاس ۇلى. دەگەنمەن ورىستاندىرۋ دەرتىنە كەيىن قازاق حالقى تەرەڭ شالدىقتى. بۇگىن دە بۇل دەرتتەن ارىلۋ وڭاي بولماي وتىر. بۇل, ارينە, بولەك ماسەلە.

دەگەنمەن جيىرماسىنشى جىلدارى قازاق قاۋىمى ءالى دە ى.التىنسارين شىعارمالارىمەن, ونىڭ ءتالىم-تاربيە جۇمىستارىمەن جەتە تانىس ەمەس ەدى. ال ول تۇستا ورىس تىلىندەگى ادەبيەتتە, اسى­رەسە رەۆوليۋتسياعا دەيىنگى ماقالالاردا ى.التىنسارين تۇلعاسى ءبىر جاقتى, رە­سەيدىڭ وتارشىلىق ساياساتىن جۇرگىزۋشى, قول­داۋشى رەتىندە باياندالعانى بەلگىلى. س.سادۋاقاسوۆتىڭ ىبىراي التىنسارين مەن شوقان ءۋاليحانوۆ تۋرالى وي-پىكى­رى ولار قازاقتاردى تەك ورىس رۋحىنا تار­بيەلەۋشى دەگەن بىرجاقتى اقپاراتقا نەگىز­دەلگەن.

ى.التىنساريننىڭ قازاق ۇلتى ءۇشىن ورنى بولەك: قازاق پەداگوگيكاسىنىڭ نە­گىزىن قالاۋشى, ۇلى اعارتۋشى, ءبىلىم ءىسىنىڭ ءۇيىمداستىرۋشىسى, فولكلو­ريست, اقىن-جازۋشى, جۋرناليست. ى.التىن­­ساريننىڭ پەداگوگيكالىق مۇرا­سىن, مەتودولوگياسىن سارالاۋ ونى باسقا ەتنو­پەداگوگيكالىق جۇيەلەرمەن سالىس­تىرۋدى قاجەت ەتەدى.

ۇلتتىق پسيحولوگيا جانە ۇلتتىق تاربيە

الەۋمەتتىك انتروپولوگيا ءىلىمىنىڭ وكىلى بريتاندىق عالىم دج.گورەر «پەلەنوچنىي», قازاقشالاساق «قۇنداقتاۋ» تۇجىرىمىن ۇسىنادى. ونىڭ ايتۋىنشا, ورىستارعا سابيلەردى جورگەكتە قاتتى, قول اياعىن تىرپ ەتكىزبەيتىن ەتىپ بولەۋ ءتان. بۇل بالالاردىڭ قايراتتى, ۇستام­دى بولىپ وسۋىنە اكەلەدى, ال ەركىندىكتە ولار ءتىپتى جاراقات الىپ قالۋى مۇمكىن. سوندىقتان ورىستار بالالارىن شامالى ۋاقىت قانا ەركىن ۇستاپ, سۋعا شومىلدىرىپ, ولارمەن وينايدى. وسىدان كەلىپ دج.گورەر ورىس مىنەزىن ەكى بالامالى كەزەڭمەن بايلانىستىرادى: ۇزاق ۋاقىت قيمىلسىزدىق, سىلبىرلىق جانە وعان قاراما-قارسى سىلكىنىس, بەلسەندىلىك. ورىستىڭ ۇلتتىق مىنەزى ورىس حالقىنىڭ تاريحىنان, بۇگىنگى رەسەيدىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىنان كورىنىس الىپ وتىر, دەيدى ول. كوپتەگەن ورىستىڭ جان دۇنيە­سى, ونىڭ ويىنشا, دەپرەسسيا, جابىعۋ, جابىرقاۋلار اراسىنداعى قارقىندى, ەكپىندى قىزۋ مەن بەلسەندىلىكتەن تۋرادى. بۇل اسىرەسە رەسەيدىڭ ساياسي ومىرىنە ءتان: ۇزاق ۋاقىت كونىپ, بويسۇنىپ كەلەدى دە كەنەت كۇشتى, قارقىندى رەۆوليۋتسيالىق قوزعالىسقا اۋىسادى.

الەۋمەتتانۋشىلار مەن پەداگوگتەر بۇل تەوريانى سىناۋمەن كەلەدى. بىراق «ورىستىڭ جانى – قۇنداقتالعان جان» دەگەن تۇجىرىمدامانى قولداۋشىلار دا بار. بالانى بولەۋ الەمدىك بالا تاربيەسىندە كەڭ تاراعان سالت, بىراق ورىس مادەنيەتىندە بۇل ۇلكەن كۇش العان دەگەن وي باسىم. كەرەناۋ, ەنجارلىق پەن ەكپىندى, قىزۋلى ارەكەتتەر ورىس تاريحىندا الماسىپ جاتادى. سونىمەن «جورگەك كومپلەكسىنە» بايلانىستى بۇ­گىنگى الەمدىك پەداگوگيكادا مىنانداي پىكىر ايتىلۋدا: ەگەر ۇلتتاردىڭ پسيحولوگياسى دارالانىپ, وزگەشەلەنىپ تۇرسا, ولاردى تاربيەلەۋدە دە وزگەشە تاسىلدەر بولماق. ورىستار ءۇشىن ونىڭ جولدارى ءارتۇرلى: بۇگىن گۋمانيستىك تاربيەدەن فا­شيستىك تاربيەگە دەيىن پىكىرلەر ايتىلۋدا. بۇل ەندى رەسەيدىڭ باس اۋرۋى.

قازاق حالقىنىڭ پسيحولوگياسىندا دا قاراما-قارسى بالامالى قۇندىلىقتار الماسىپ جاتىر. ۇلان-بايتاق كەڭ دالادا سوعىستار مەن جاۋگەرشىلىك رۋحى حالىقتى بەيبىتشىلىك ومىرگە ەرتەرەك بەيىمدەدى. جاۋلاپ الۋشىلىق, جو­رىقتار ەتنومادەني شەڭبەرىندە قور­عاۋ جانە ءوزىن ءوزى نىعايتۋ يدەيالا­رىنا ۇلاستى. قازاق دالاسىندا بىتىراڭقىلىق, ءوزارا ارازدىق پەن بىرىگۋشىلىك يدەيالارى ال­ماسىپ وتىردى. ەلدىڭ بىرلىگى تەك حا­لىق باسىنا اۋىر كۇن تۋعاندا, قيىن قىس­تاۋ جىلداردا عانا بوي كورسەتىپ, باس­قا كەزەڭدەردە رۋلىق, تايپالىق قايشى­لىقتار بەلەڭ الىپ, بىرلىك ۋاقىتشا سيپاتتا بولعانى بەلگىلى. بىرلىك – بۇگىن دە قازاق ءۇشىن كۇردەلى ماسەلە, رۋحاني كاپيتال.

التىنسارين ەل باسىن بىرىكتىرۋ, حا­لىق­تىڭ كەلەشەگى ءۇشىن ەكى ءىرى ماسەلەنى الدىنا ماقسات ەتىپ قويدى: ءبىرىنشىسى – مەكتەپ اشۋ, بالا وقىتۋ, جالپى حالىقتى اعارتۋ جۇمىسى, ەكىنشىسى – حالىقتىڭ وي-ساناسىن جاڭالىققا قاراي بەيىمدەۋ جولىنداعى تاربيەلىك ىستەرى. وعان ونىڭ بارلىق ءىس-امالى مەن بىزگە قالدىرعان مۇرالارى كۋا.

پەداگوگ ءۇشىن قازاق ۇلتى قاراما-قار­سىلىقتاردىڭ اجىراماس بىرلىگى. سون­دىقتان ونىڭ شىعارمالارى «جاماندىق پەن جاقسىلىق», «دوستىق پەن الاۋىز­دىق», «ساراڭدىق پەن جيناقتىلىق», «تاكاپ­پارلىق پەن قاراپايىمدىلىق», «ونەر, ءبىلىم مەن ناداندىق», «ادىلدىك پەن ادىلەتسىزدىك» سياقتى قاراما-قارسىلىق نەگىزىندە, جاماندىققا جاقسىلىقتى, ادامگەرشىلىكتى قارسى قويۋ ارقىلى قازاق­تى بىرلىككە تاربيەلەيدى.

دەنى ساۋدىڭ جانى ساۋ ما؟

التىنساريننىڭ «باي مەن كەدەي بالاسى» اڭگىمەسى ەل كوشىپ كەتىپ, جۇرت­تا ۇمىتىلىپ قالعان ەكى بالانىڭ باستان كەشكەن ءبىر تاۋلىكتەگى وقيعانى سۋرەت­تەۋگە ارنالسا دا, تەرەڭىرەك قارا­عان ادامعا اۆتوردىڭ وي تۇيىنىندە كوپ­تە­گەن سىر جاتقانىن اڭعارۋعا بولادى. ول «دەنى ساۋدىڭ – جانى ساۋ» دەگەن قا­­عي­دانى جوققا شىعارادى. جاستارى قاتار, دەندەرى ساۋ بالالاردىڭ ءبىرى اقىل­دىراق, ەكىنشىسى اقىلسىزداۋ بولۋىن ولاردىڭ ەكى تاپتان شىعۋىمەن ءتۇ­سىندىرۋ ەڭ وڭاي جولى. اساننىڭ دا, ۇسەن­نىڭ دە ەستەرى دۇپ-دۇرىس, دەندەرى ساپ-ساۋ, بيولوگيالىق, پسيحولوگيالىق اۋىتقۋشىلىق جوق, بىراق جان-دۇنيەلەرى ءارتۇرلى. ءومىر قۇندىلىقتارىمەن بەتپە-بەت كەلگەندە, اساننىڭ ءالسىز, رۋحاني مۇگەدەكتىگىنە كىم كىنالى؟ ۇسەننىڭ ءوز قۇرداسىنان اسىپ ءتۇسىپ, بەتپە-بەت كەلگەن ءومىر قيىنشىلىعىمەن الىسا كەتۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟ نەگىزىنەن تۇرمىس, الەۋمەتتىك جاعدايعا بايلانىستى. ءوز بەتىمەن جەردەن ەڭكەيىپ ءشوپ الماي وسكەن اساندى وسكەن ورتاسىمەن اقىسىز-پۇل­سىز اسىراعان تۇرمىس ءوز بەتىمەن كۇن كورۋ­گە كەلگەندە السىزدىككە, بەيشارالىققا ۇشىراتسا, اكەسىن دە, ءوزىن دە ءوز كۇشى, ءوز ەڭبەگىمەن كۇن كورۋگە داعدىلاندىرعان قيىنشىلىق تۇرمىس ۇسەندى كۇرەسكەر ەتتى. «ۆ زدوروۆوم تەلە – زدوروۆىي دۋح» دەگەن ءسوزدى كونە ريمدىك ساتيريك يۋۆە­نيل تىلەك رەتىندە ايتقان ەكەن: «داي بوگ, چتوبى ۆ زدوروۆوم تەلە بىل «زدوروۆىي دۋح» دەپ, قۇداي قالاپ, «دەنى ساۋدىڭ جانى دا ساۋ بولسىن!» دەگەن تىلەك.

پەداگوگيكا عىلىمى وسى ءسوزدى كەيىن بۇلتارتپايتىن قاعيداعا اينالدىرىپ, دەنى ساۋ ادامنىڭ جان-دۇنيەسى, رۋحى دا بيىك بولادى, جان ساۋلىعى دەن ساۋ­لىعىنان تۋاتىنداي سەبەپ-سالدار بايلانىسىنا نەگىزدەدى. بۇل قاعيدانى تەرىس­كە شىعارعان نەمىس پەداگوگتەرى بول­دى, سەبەبى نەمىس فاشيستەرى نەگىزىنەن دەن­دەرى ساۋ ادامدار ەدى. بۇگىن ەلدى ۇرەي­لەندىرگەن تەرروريستەر دە قول-اياعى بالعاداي جىگىتتەر مەن قىزدار ەمەس پە؟ ال ى.التىنسارين بۇل تۇجىرىمعا قا­زاقى تۇرمىس نەگىزىندە XIX ع. ەكىنشى جار­تىسىندا كەلدى.

ورىس وتارشىلدىعى بيلەپ-توستەپ تۇرعان زاماندا ورىس مادەنيەتىنە كوز­قاراس ىبىراي مەن اباي ءۇشىن ەڭ ءبىر كو­كەيكەستى ماسەلە ەدى. اباي جيىرما بە­سىنشى قارا سوزىندە, «ورىستى وقۋ كەرەك, حيك­مەت تە, مال دا, ونەر دە, عىلىم دا – ءبارى ورىستا تۇر». بۇل ورىستان باس­قا حالىقتاردا ونەر, عىلىم, ءبىلىم جوق دەگەندى بىلدىرمەيدى. قازاق ورىسقا تاۋەلدى بولعاندىقتان, ورىستىڭ زورلىق-زوم­بىلىعىنان, قىسىمىنان امان قالۋ, ورىس­پەن تەپە-تەڭ, باسەكەلەستە بولۋ ءۇشىن ورىستىڭ ءتىلىن, مادەنيەتىن مەڭگەرۋ قا­جەت. اباي بىلاي دەيدى: «زارارىنان قا­شىق بولۋ, پايداسىنا ورتاق بولۋعا ءتىلىن, وقۋىن, عىلىمىن بىلمەك كەرەك». ايتا كەتەيىك, ابايدىڭ وسى سوزدەرىن ورىس تىلىنە اۋدارۋشىلار «زارارىنان قاشىق بولۋ» دەگەندى ورىسقا ەمەس, قازاقتىڭ «زارارىنان قاشىق بول» دەپ اۋدارادى.

ۇستاز التىنسارين ورىنبور باسشىلارىنا ءبىر جازۋىندا قازاق حالقىنىڭ اراسىندا ءوزىنىڭ كورشى حالىقتارىنىڭ ءتىلىن بىلۋگە, ولاردىڭ جازۋىن ۇيرەنۋ­گە ۇمتىلۋشىلىق كۇشەيىپ كەلە جاتقاندى­عىن, قازىرگى ەكونوميكالىق جانە ساياسي جاع­دايىنىڭ ءوزى اياقتارىن اتتاپ باسقان سايىن ورىس ءتىلىن, ورىس جازۋىن ءبىلۋدى قاجەت ەتىپ وتىرعانىن باياندايدى. سون­دىقتان قازاق مۇددەسى جانە ۇكىمەت مۇد­دەسى جاعىنان قاراعاندا دا قازاق دالاسىندا ورىس-قازاق مەكتەپتەرىن تەز تاراتۋ قاجەت-اق بولار ەدى, دەپ تۇيەدى. دەگەنمەن پاتشا وكىمەتىنىڭ ورىس­تاندىرۋشى ساياساتىنا ىبىراي قارسى بولدى. ونىڭ «قا­زاق حرەستوماتياسى» قازاق بالالارى­نا بەيىم­دەلگەنىن, لايىقتالعاننىن كو­رە­مىز. وعان ەنگىزىلگەن ءارتۇرلى اڭگىمەلەر پاۋلسون, ۋشينسكي, تولستوي, تاعى باسقالاردان الىنعان. ول اڭگىمەلەر ورىس تىلىنەن اۋدارما ەمەس, ونى ەرەكشە قازاقشالاپ, قازاقتىڭ قا­زانىندا قايناتىپ, قازاق ومىرىنە جاقىن­داتىپ, قازاق بالالارىنا تۇسىنىكتى بايانداۋدى ماقسات ەتكەندىگىنە عالىمدار نازار اۋدارادى. سوندىقتان ول شىعارما «ال­تىنسارين اڭگىمەلەرى» دەپ ورىندى اتا­ل-­عان, ول ۇلتتىق تاربيەگە نەگىز بولدى.

ى.التىنساريندى ورىستاندىرۋ­شى ەتىپ كورسەتۋ ميسسيونەر ن.ي.يلمين­سكي­لەردىڭ نيەتى بولسا كەرەك. ميسسيو­نەرلەر بۇرىن دا, بۇگىن دە, اسىرەسە ءدىني ميسسيونەرلەر پيعىلىن جاسىرىپ, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ قولىمەن وت كوسەۋ ارقىلى ماقساتتارىنا جەتۋدى كوزدەيدى. سوندىقتان ورىس ءالفاۆيتىن ورىس-قازاق مەكتەپتەرىندە ەنگىزۋدە ونىڭ ەسىمىن بەتكە ۇستاپ ناسيحاتتاعان. ىبىرايدىڭ تاربيەسىن العان ۇلت جاستارى ميسسيونەرلەر ويلاعانداي پاتشا وكىمەتىنىڭ ىقپالىن قازاققا تاراتۋعا كۇش سالادى, ولار العان بىلىمدەرىن قازاقتىڭ ما­دەنيەتىن وركەندەتۋگە, ءبىلىمىن وسىرۋگە جۇمسادى.

س.سادۋاقاس ۇلى ميسسيو­نەر­لەردىڭ ارەكەتتەرى ءساتسىز اياقتالعانىن ايتادى. «ورىس-قىرعىز (قازاق) مەكتەپتەرى ونى قۇرۋشىلاردىڭ نيەتىنە قاراماستان نە­گىزىنەن تۇتاستاي باسقاشا دامىدى, وكىمەت ويلاعانداي بولمادى. ول مەكتەپتەر بي­لىكتىڭ ءۇمىتىن اقتاماعانى ءوز الدىنا, كەرى­سىنشە, ودان العاشقى ۇلتتىق پاتريوت-رەۆوليۋتسيونەرلەر شىقتى», دەيدى.

يماندىلىق تاربيە

ىبىراي التىنسارين تۋرالى كەڭەس تۇسىنداعى پەداگوگيكالىق ادەبيەتتە ونى يسلام دىنىنە قارسى, اتەيست دەگەن پىكىرلەر ايتىلىپ قالىپ ءجۇردى. ول اتەيس­تىك يدەولوگيانىڭ سالدارىنان دا بولار. ن.ي.يلمينسكيگە جازعان ءبىر حا­تىندا «كۇلسەڭىز, كۇلە بەرىڭىز, مەن كەي­بىر وقىتۋدان بوس ۋاقىتتاردا ولارعا رەسمي تۇردە مولدا بولىپ تا قويامىن, ءسويتىپ, ولارعا ءدىن تاريحىنان بىلگەنىمدى ايتىپ, وعان باسقا دا پايدالى جانە تۇسىنىكتى اڭگىمەلەردى دە قوسىپ ايتامىن», دەپ جازعان ول.

ى.التىنسارين ۋكازنوي تاتار مولدا­لارىنىڭ ءدىندى وزبىر, فاناتيزم, دوگماعا اينالدىرۋىنا, ءدىني مەكتەپتەر دە زايىرلى پاندەردەن وقىتۋعا قارسىلىعىن ۇنەمى سىناعان. بۇل مۇسىلمان دىنىنە قارسىلىق, حريستيان ءدىنىن ءتىپتى دە قول­داۋ ەمەس ەدى. ول دۇنيەنى جاراتۋشى قۇداي دەپ بىلگەن. «جاراتتى نەشە الۋان جۇرت ءبىر قۇدايىم, تەڭ ەتتى بارى­مىزگە كۇن مەن ايىن», دەيدى ءبىر وسيەت ولەڭىندە. «جاز» اتتى ولەڭىندە «قۇ­دايعا شۇكىر ەتەر جاس پەن كارى, بەردىڭ دەپ جاڭعا راحات مۇنداي ءدارى» دەگەن. «مۇسىلماندىقتىڭ تۇتقاسىندا» بۇ­كىل دۇنيەنى, جان-جانۋارلاردى اتاي كەلىپ, «مۇنىڭ بارىندە جالعىز تەڭدەسى, ۇقساسى جوق ءبىر قۇدايدىڭ بارلىعىنا, بىر­لىگىنە ءھام كامىل جاراتۋشى حالىق-قادىر ەكەندىگىنە دالەلى بولسا كەرەك», دەپ تۇجىرىمدايدى. ونىڭ كوزقاراسىن عالىمدار دەيزمگە جاقىن دەيدى.

التىنسارين ورىس-قازاق مەكتەپتە­رىندە ءدىن ساباعى وقىلاتىن كەزدە قازاق بالالارىنا جەكە ءدىني تاربيە بەرىلسىن دەپ تالاپ قويدى. ۆ.ۆ.كاتارينسكيگە حاتىندا بىلاي دەيدى: «سىزگە وتە ءبىر قاي­عىلى حابار بىلدىرۋىمە تۋرا كەلىپ وتىر. ءبىزدىڭ بەسسونوۆ الەكساندر گريگورەۆيچ, ءسىرا ەسىنەن ايرىلعان بولار دەيمىن. ويتپەسە, ونىڭ ءوز وقۋشى­لارىنا ىستەگەن سوراقىلىقتارىن باس­قاشا تۇسىنە الاتىن ەمەسپىن. «...باقسام, ول وقىتۋشىلار مەكتەبىنىڭ 3 جانە 4-كلاس­تارىندا, وقىتۋشىلاردىڭ قارسى بو­لۋىنا قاراماستان, ءبىر اي بويى ءىنجىل مەن ونىڭ پارىزدارىن ۋاعىزداي باس­تاپتى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە, ءبىر جاعى­نان, ول وقۋشىلارعا وشىگىپ, قاتال قا­راي باستايدى دا, ەكىنشى جاعىنان, وقۋ­­شىلار وقۋدان باس تارتا باستاپتى. ءتىپ­تى ول شاكىرتتەرىن زالىم دەۋ سياق­تى سوزدەرگە دەيىن جانە ولاردى كلاس­تان جەلكەلەپ شىعارۋعا دەيىن بارىپ­تى. بۇل قىلىعىن قازاقتار ەستىپ قوي­ماسىن, ناعىز بالەگە سوندا قالامىز», دەپ جا­زادى ى.التىنسارين. ەندى ءبىر حاتىن­دا كراسنوۋفيمسك قالاسىنداعى اۋىلشارۋاشىلىق مەكتەبىندە وقىپ جاتقان قازاق شاكىرتتەرىنىڭ نارازى­لىعىن ەستىپ ىزالانعان ول ءوزىنىڭ دو­سى ۆ.ۆ.كاتارينسكيگە 1889 ج. ما­مىردىڭ 10-دا جازعان حاتىندا: «تاعى ءبىر نا­رازىلىق, ياعني قازاق وقۋشىلارى­نىڭ نارازىلىعى كراسنوۋفيمسكىدە اۋىل­شارۋاشىلىق مەكتەبىندە تۋىپ وتىر. مۇ­نىڭ سەبەبى: مۇسىلمان ءداستۇرىن مۇل­دە ەلەمەۋ, ياعني شوشقا ەتىن اسىپ بەرۋ, وقۋشىلارعا شوشقا باقتىرۋ, ورىس بالالارمەن بىرگە عيبادات ەتكىزۋ دەسەدى. بۇل بارىنە ۇنامسىز نارسە عوي... سوندىقتان ازىرشە ءىس ناسىرعا شاپپاي تۇرعاندا سون­دا بارىپ, وقۋشىلارعا ءتۇسىندىرىپ, نارازىلىقتى جويعىم كەلەدى. ال ەگەر قاجەت بولعان جاعدايدا ديرەكتوردىڭ وزىمەن دە سويلەسكىم كەلەدى» دەپ حابارلايدى.

مەكتەپتەردە ءدىن ساباعىنىڭ مۇم­كىن­دىگىن پايدالانىپ, قازاق بالالارى ءۇشىن «شارياتۋل-يسلام» اتتى وقۋ­لىق­تى جازعان. بۇل كىتاپ بالالاردىڭ مۇ­سى­لمان ءدىنىنىڭ قاعيدالارىن يگەرۋىنە ايتار­لىقتاي ۇلەس قوستى. ى.التىنسارين پات­شا اكىمدەرىنىڭ وتارلاۋ, قازاقتاردى ورىس­تاندىرۋ, شوقىندىرۋ ساياساتىنا بارىنشا قارسىلىق ءبىلدىرىپ, ۇلتتىق جانە ءدىني نانىم-سەنىم تاربيەسىنىڭ دە ىرگەسىن قالادى.

امانگەلدى ايتالى,

فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ

دوكتورى, ق.جۇبانوۆ اتىنداعى

اقتوبە مەملەكەتتىك

ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى

اقتوبە