ءار ادامنىڭ جۇرەك كارتاسىندا ءومiر-باقي ۇمىتپايتىن, ءاردايىم ايالاپ, قاستەرلەپ جۇرەتiن ىستىق نۇكتەلەرi بولادى. جەتiسۋدىڭ قيان تەرiسكەيiندەگi قاراتال بويىندا, كوگiلدiر بالقاشتىڭ جاعاسىنداعى بالىقشى اۋىلدارى – فرۋنزە, كوپبiرلiك مەن ءۇشiن, مiنە, سونداي قاسيەتتi ەلدi مەكەندەردiڭ قاتارىندا.
بالداۋرەن شاعىمنىڭ, الاڭسىز الاۋ كەزiمنiڭ iزi قالعان قاراشا اۋىلداعى ورتا مەكتەپ كوزگە اسا ىستىق. كوڭiل كوگەرشiنi قالىقتاعان ساعىنىشتى ساتتەردە جانىمىزعا بiلiم ءدانiن سەپكەن, بويىمىزعا iزگiلiك ءنارiن دارىتقان, ۇلكەن ومiرگە قاناتتاندىرىپ, بيiككە ۇشىرعان جىلى ۇيامىز ەسكە جيi ورالادى. جان-جۇرەگiڭدi ەزiلە ەلجiرەتiپ, ناعىز نوستالگيا سازىنا بولەنiپ, ايرىقشا سەرپiلiپ شىعا كەلەسiڭ-اۋ. تۇلا بويىڭا بولەكشە قۋات بەرگەن تۋعان جەردiڭ توسiندە اسقاقتاعان بiلiم شاڭىراعىنىڭ ءار كەزدەگi كەسكiن-كەلبەتi كولبەڭدەپ, جانارىڭا سۇيiكتi ۇستازدارىڭ مەن پارتالاستارىڭنىڭ ماڭگi وشپەس اسىل بەينەلەرi جەتiپ كەلەرi ءسوزسىز. بiلتە شامنىڭ جارىعىمەن بiلiم العان تۇكپiردەگi اۋىلدىڭ تۇلەكتەرi بۇل كۇندە تاۋەلسىز قازاق ەلiنiڭ ءار قيىرىندا ءجۇر. ولاردىڭ ارقايسىسى حاقىندا تولعانا, اقتارىلا سىر ءوربiتiپ, ۇزاق سونار اڭگiمە شەرتۋگە ابدەن بولادى. سولاردىڭ ءبىرى بۇگىنگى تاڭدا اتى-ءجونى اۋىل, اۋدان ايماعىنان اسىپ, ۇلان-بايتاق ەلىمىزگە تانىمال بولعان عالىم عاليوللا تولەندى ۇلىن بىرقاتار شەتەلدىك ارىپتەستەرى دە وتە قادىرلەپ, قۇرمەتتەيدى. ەسىمى حالىقارالىق دەڭگەيدە اتالاتىن جەرلەسىمىزدىڭ عىلىمداعى ۇلكەن ىزدەنىس جولىن بىردەن ءسوز ەتپەي, ول وسكەن, وقىعان وردالى ورتاعا زەر سالۋىمىزدىڭ ءمانى زور. دانا حالقىمىزدا «جالعىز اعاش ورمان ەمەس» دەگەن دارا ءتامسىل بار. بالالىقتىڭ كاۋسار بۇلاعىنا وي جۇگىرتىپ جاتقانىمىز دا سوندىقتان...
رەتى كەلگەسىن, ەسiمدەرiن بۇكiل رەسپۋبليكا بiلەتiن, ءدۇيiم جۇرت جاقسى تانيتىن بiر ۇيانىڭ تۇلەكتەرi – كوپبiرلiك اۋىلىنداعى احمەت بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپتiڭ كەشەگi شاكiرتتەرiن, توپجارعان ساڭلاقتارىن اتاپ وتكەندى دۇرىس كوردىم. توقساننىڭ تورىنە كوتەرىلگەن بەلگىلى مەملەكەت, قوعام قايراتكەرى, قوس مايداننىڭ ارداگەرى ءالي يزوتوۆ اعا باستاعان, مۇعالىمباي جىلقايداروۆ, تۇراش مۇقانوۆ, كوبەس اقىلباەۆ, توكەن وماروۆ, مامان شەشەنحانوۆ, عاليوللا مەيىرمانوۆ, كەنجەمۇرات دۇكەنباەۆ, نەسىپ ءجۇنىسباي ۇلى, سەرىكجان يساەۆ, تىلەۋ شايمۇحانوۆ, امىرە ءارىن ءتارىزدى تەگەۋرىندى تۇلعالاردى بارشا قاۋىم تانيدى. ارينە ارقايسىسى ءوز سالاسىنىڭ ساردارى, ءوز كاسىبىنىڭ قاھارمانى, ءوز ءىسىنىڭ ۇزدىگى.
ال ءبىزدىڭ اڭگىمەمىزگە ارقاۋ بولىپ وتىرعان عاليوللا مەيiرمانوۆ (كلاستاستارى مەن جەرلەستەرi ونى ۇنەمi قابدا دەپ ەكiنشi ەسiمiمەن اتايدى) – قازاقستان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگi, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور. سون-اۋ-ۋبiر جىلدارى عىلىمنىڭ قادiرi قا-شىڭقىراپ, بەدەلi مەن ابىرويىنان ايىرىلىڭقىراعان تۇستا الاشتىڭ بiرتۋار ارداعى, ءوزiمiزدiڭ شەراعاڭ – شەرحان مۇرتازا: «قازiر تاياق لاقتىرساڭ اكادەميككە تيەدi» دەپ جازعانىنداي, كەزiندە ەكiنiڭ بiرi اكادەميك اتانعانى اقيقي شىندىق بولاتىن. جاۋىننان كەيىن ساڭىراۋقۇلاقتاي قاۋلاعان «اكادەميكتەردiڭ» اتى-جوندەرiنەن شاتاسقانىمىز دا راس. مينيستر دە دەپۋتات تا, ديرەكتور دا, بيزنەسمەن دە قونىشىنان باستى... عىلىمعا وڭمەڭدەپ ۇمتىلىپ قانا قويماي, ءتىپتى «موداعا» اينالدىردى ەمەس پە؟! كەۋدە سوققان سول شiركiندەردiڭ عىلىمعا قوسقان مىسقالداي بولسىن جاڭالىعىن ەسiمiزگە تۇسiرە الماي قينالاتىنبىز. ونى كۇلبiلتەلەپ جاسىرۋدىڭ ەش سىلتاۋى جوق. ناعىز عالىمدى, ناعىز اكادەميكتi ءداۋiردiڭ ءوزi, ۋاقىتتىڭ قاتال تەزi ەكشەيدi.
قۇدايعا شۇكiر, عاليوللا الگi بەلگىسىز ءالجۋازداردىڭ ساناتىنان ەمەس, كەرiسiنشە ايدiك ويلى وعلانداردىڭ سويىنان. ونىڭ اشقان عىلىمي جاڭالىقتارى ۋاقىتىندا وداقتىق, شەتەلدىك عالىمداردىڭ نازارىن وزدەرiنە اۋدارعانى ءمالiم. ۇزاق جىلدارعى ماڭداي تەرiنiڭ ناقتى تاجiريبەسiمەن دۇنيەگە كەلگەن, تالاي مارتە سۇزگiدەن وتكiزiلiپ بارىپ كۇندەلiكتi ءومiرiمiز بەن تiرشiلiگiمiزگە ەنگiزiلگەن جاڭالىقتار. سونى دا, تىڭ iزدەنiستەر جەمiسi. اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنىڭ اگرونوميا فاكۋلتەتiنiڭ تۇلەگi بۇكiل عۇمىرىن ءوزi قۇلاي قالاعان ماماندىعىنا ارناعان. مال ازىعى داقىلدارىنىڭ گەنەتيكاسى مەن سەلەكتسياسى تۋرالى 140-تان استام عىلىمي ەڭبەكتiڭ اۆتورى. جوڭىشقانىڭ, تۇيە جوڭىشقانىڭ جانە كۇرiشتiڭ 22 جاڭا سورتىن شىعارعان. عىلىم مەن ءوندiرiستi ۇيلەستiرە ۇشتاستىرا بiلگەن دارىندى عالىم. ارال ءوڭiرi اگروەكولوگياسى جانە اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا, قازاق ەگiنشiلiك عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا لاۋازىمدى جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقاردى.
ايتقاندا, مەكتەپتى كۇمىس مەدالمەن بىتىرگەن عاليوللا قازاق اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنداعى اگرونوميا فاكۋلتەتiندە ۇزدىك وقىعانى ءۇشىن لەنيندiك شاكiرتاقى تاعايىندالىپ, وقۋ ورنىنىڭ ماقتانىشىنا اينالدى. اۋىزدىعىمەن الىسىپ, ورگە شاۋىپ تۇرعان بۇلا تالانتتى تانىپ, قابىلەت جولىن اشىپ بەرۋ – ۇلكەن كiسiلiك. شاكىرتىن عىلىمي جۇمىسقا بەيiمدەپ, كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىنا تiكەلەي باسشىلىق جاساعان ۇلاعاتتى ۇستاز, ۇلكەن عالىم اعىباي المانيازوۆ بولاتىن.
– بiزدiڭ وقىعان شاعىمىز گەنەتيكا عىلىمىنىڭ قايتا جاندانۋىمەن تىعىز بايلانىستى ءوتتi, – دەيدi قازiر اكادەميك, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور عاليوللا مەيiرمانوۆ.
– وسى ءپاندi اسا قىزىعۋشىلىقپەن وقىدىق. گەنەتيكانى ءوز مانiندە تۇسiنۋiمiزگە اعىباي الماس ۇلى زور ىقپال ەتتi. سونداي-اق ستۋدەنت كەزiمiزدە ءدارiس بەرگەن اتاقتى پروفەسسورلار: ح.ارىستانبەكوۆ, س.حارين, و.ترويتسكايا, ب.قالىمبەتوۆ, ي.سۇلەيمەنوۆ, ا.دوروفەەۆ, ت.تازابەكوۆ بiزدiڭ كوڭiلiمiزدە ۇمىتىلماستاي بولىپ قالدى.
ينستيتۋتتى بiتiرگەن سوڭ عاليوللا اسپيرانتۋرادا وقي ءجۇرiپ, الماتى ماڭىنداعى «جاڭاشار» وقۋ-تاجiريبە شارۋاشىلىعىن باسقاردى. 1974 جىلى ول «جوڭىشقا سورتتارىنىڭ ءارتۇرلi بۋدانداستىرۋ كومبيناتسيالارىنداعى بۋدانداردىڭ گەتەروزيستiك اسەرi» اتتى تاقىرىپتا عىلىم كانديداتى دارەجەسiن الۋ ءۇشiن ديسسەرتاتسياسىن ءساتتى قورعادى. ودان كەيiن دە جاس عالىمنىڭ قول قۋسىرىپ وتىرعان مەزەتتەرi كەزدەسپەسە كەرەك. ع.مەيiرمانوۆ وسى جىلدار ارالىعىندا جۇرگiزگەن تاجiريبە جۇمىستارىنىڭ نەگiزiندە 1990 جىلى نوۆوسiبiر اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىندا «سەلەكتسيا جانە تۇقىم شارۋاشىلىعى» ماماندىعى بويىنشا «جوڭىشقا سەلەكتسياسىن ينبرەدتi لينيالاردى قولدانۋ ارقىلى جۇرگiزۋ» اتتى تاقىرىپتا عىلىم دوكتورى دارەجەسi ءۇشiن ديسسەرتاتسيا قورعادى. ونىڭ عىلىمي ەڭبەگiن تالقىلاۋعا كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگi, تسيتولوگيا مەن گەنەتيكا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ۆ.شۋمنىي, ۆاسحنيل-دiڭ اكادەميگi, ۆاسحنيل سiبiر بولiمشەسiنiڭ پرەزيدەنتi پ.گونچاروۆ, ۋكراينا ەگiنشiلiك عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ءبولiم مەڭگەرۋشiسi, پروفەسسور ا.بوبەردiڭ قاتىسۋى, پىكىر ءبولىسۋى, وي تالاستارى, قاراما-قايشى ۇيعارىمدار مەن كەلiسiمگە كەلۋ بۇل ەڭبەكتiڭ عىلىم مەن ءداۋiر تالاپتارى ءۇشiن اسا قاجەتتiلiگiن كورسەتەدi. سونىمەن قاتار وسى ديسسەرتاتسيادا جوڭىشقا سەلەكتسياسىمەن بiرگە ناقتى ناتيجە رەتiندە «قاپشاعاي-80» جانە «دارحان-90» اتتى جاڭا سورتتار سۇرىپتالىپ ۇسىنىلعانى كوپ جايدى اڭعارتسا كەرەك.
ۇستامدىلىعى مەن iسكەرلiگiن, بiلiكتiلiگiن باعالاعان ارiپتەستەرiنiڭ ۇسىنىسىمەن عاليوللا مەيiرمانوۆ 1991-1993 جىلدارى قازاق اۋىلشارۋاشىلىق عىلىم اكادەمياسى پرەزيديۋمىندا باس عىلىمي حاتشىنىڭ ورىنباسارى, بولiمشەنiڭ اكادەميك-حاتشىسى قىزمەتتەرiن اتقاردى. 1993 جىلى ول قىزىلوردا اۋىلشارۋاشىلىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا ديرەكتور بولىپ اۋىستى. اتاقتى عالىم, تاجiريبەلi باسشى, تىندىرىمدى ۇيىمداستىرۋشى تۇلعا, ازامات رەتiندە قالىپتاسۋىنا سىر وڭiرiندەگi جىلدارى ەرەكشە اسەر ەتكەنi انىق. سول ۋاقىتتاعى جاپپاي جەكەشەلەندiرۋ تۇسىندا ىلكىمدى باسشى بولاشاقتى ويلاپ, تالان-تاراجعا تۇسكەلi تۇرعان تاجiريبە شارۋاشىلىعىن ساقتاپ قالىپ, 2000 باس قاراكول قويدى تۇقىمدىق قور ەسەبiندە ۇستاۋعا شەشiم قابىلدادى. ول ارال ءوڭiرi ايماعىن ەكولوگيالىق داعدارىستان شىعارىپ, اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ ۇزاق مەرزiمدi باعدارلاماسىن جاساپ, جەرگiلiكتi حالىقتىڭ تۇرمىستىق-الەۋمەتتiك جاعدايىن جاقسارتۋعا, وبلىس ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا جاڭا تىنىس بەرۋگە اتسالىسقانىن جۇرتشىلىق بiلەدi. ويتكەنى تىندىرىلعان يگىلىكتى ءىستىڭ ىزدەرى سايراپ جاتىر.
ءجاسوسپiرiم كەزiنەن جانىنا جاقىن الماتىعا عاليوللا 2000 جىلى قايتىپ ورالدى. سودان بەرi قازاق ەگiن شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى, قازiرگi ەگiنشiلiك جانە وسiمدiك شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىندا جەمىستى قىزمەت اتقارىپ كەلەدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگi عاليوللا مەيiرمانوۆتىڭ ءجۇز قىرىقتان اسا عىلىمي ەڭبەكتەرi جاريالانىپتى. «جوڭىشقا» اتالاتىن ىرگەلى مونوگرافياسى بار. «قاپشاعاي-80», «قاپشاعاي-84», «دارحان», «سەمەي», «جاناق», «كوكوراي», ء«وسىمتال» سەكiلدi جوڭىشقا تۇرلەرi, «سارايشىق», «اركاس» iسپەتتi تۇيەجوڭىشقا تۇرلەرi, «ارال-2000», «ارۋجان» ءتارiزدi كۇرiش تۇرلەرi رەسپۋبليكا ەگiن القاپتارىندا ءونiم بەرەدi. بۇل جاڭالىقتارعا عاليوللا عالىمنىڭ قوسقان وزىندىك ۇلەسى ايتارلىقتاي.
– جەر بەتiندە ءارتۇرلi ماماندىقتار يەسi از ەمەس, – دەيدi پروفەسسور عاليوللا مەيiرمانوۆ. – عىلىم مەن ءوندiرiستiڭ دامۋىنا قاراي ولار كوبەيە بەرەتiنi بەلگىلى. ال اۋىل شارۋاشىلىعى ماڭگi ماماندىققا جاتادى. ول ادامنىڭ ءومiر سۇرۋiنە قاجەتتi تاماق جانە شيكiزات وندiرۋمەن تىعىز بايلانىستى.
اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان بەدەلدى عالىمنىڭ عيبراتتى ۇستازدىق جولى حاقىندا دا ايتا كەتكەن ورىندى. حالىق الدىندا ەسەپ بەرەر مەرەيلى ساتتە عالەكەڭنىڭ بىلىكتى مامان كادرلار مەن وكشەسىنەن ەرگەن ءىزباسارلار دايىنداۋداعى ۇستازدىق ەڭبەگى جەمىستى دە, قوماقتى. ونىڭ عىلىمي جەتەكشىلىگىمەن 7 اسپيرانتى كانديداتتىق جانە 4 تالىمگەرى دوكتورلىق عىلىمي دارەجەسىن الدى. ولارمەن بىرگە سەلەكتسيونەرلەر, گەنەتيكتەر, بيولوگتەر مەكتەبىن اشۋعا بىردەن-ءبىر ۇيىتقى بولدى. تاجىريبەلى عالىمنىڭ وسىنداي يگىلىكتى ىستەرى ءوز رەسپۋبليكامىزدىڭ شەڭبەرىندە قالىپ قويماي, ءبىراز شەتەلدەردە دە جالعاسىن تابۋدا. قازاقستاندىق عالىمنىڭ ۇزاق جىلدارعى تىنىمسىز ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە دۇنيەگە كەلگەن جوڭىشقا سورتتارىمەن ىرگەلى ەلدەردىڭ عىلىمي مەكەمەلەرى ارنايى تانىسىپ, ەرەكشە قىزىعۋشىلىق ءبىلدىرۋى بەكەر ەمەس. اكادەميك عاليوللا رەسەي, اۋستراليا, قىتاي, ارگەنتينا, ت.ب. مەملەكەتتەرىندە بولىپ, تالاي رەت دارىستەر وقىدى.
بۇكىل تىرشىلىك-تىنىسى, كەرەك دەسەڭىز بۇكىل بولمىس-ءبىتىمى مەن تاعدىر-تالايى تۋعان ەلىنىڭ قاسيەتتى توپىراعىنا بايلانعان جانكەشتى عالىمنىڭ عيبراتتى دا, ونەگەلى جولى, وزىنە عانا ءتان سارا سۇرلەۋى تەك ىلگەرى تارتا بەرەتىنىنە كۇمانسىز سەنەمىن. قارشادايىنان عىلىمنىڭ قيا جولىنا تۇسكەن ول تالاي بەل-بەلەستەردەن ءوتىپ, ءوزى ماقسات-مۇددەسى ساناعان بيىكتەرگە بەتتەپ بارادى.
جانات ەلشىبەك,
حالىقارالىق «الاش» ادەبي
سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى