قازاقستاننىڭ دامۋىنداعى جاڭا كەزەڭ

تۇركيا مەن تۇركى الەمى اراسىن­داعى قاتىناستا قازاقستان ەرەكشە ماڭىزعا يە. قازاقستان قابىلداعان شەشىمدەر مەن ۇسىنىستار وسى سالا­داعى تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن دە, ينستيتۋتتاندىرۋدى جەدەلدەتۋ ءۇشىن دە ماڭىزدى بول­دى. بۇل رەتتە قازاقستاننىڭ تۇڭ­عىش پرە­زيدەنتى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ­تىڭ ۇلكەن ءرول اتقاراتىنى ءسوز­سىز. وسى سەبەپپەن قازاقستانداعى وقي­عالار مەن ترانسفورماتسيا پروتسەسى تۇركيا ءۇشىن دە ماڭىزدى.

قازاقستانىڭ ەكىنشى پرەزيدەنتى رەتىندە سايلانعانىنا ەكىنشى جىل تولىپ وتىرعان توقاەۆتىڭ ءتۇر-تۇل­عاسىن, شەشىمدەرى مەن ساياساتىن زەر­دەلەۋ تۇركيانىڭ ونى ءالى دە جا­قىنىراق تاني ءتۇسۋى ءۇشىن قاجەت.

كاسىبي ديپلومات جانە تاجىريبەلى مەملەكەت قايراتكەرى

توقاەۆتىڭ ايرىقشا ەرەكشەلىك­تەرىنىڭ ءبىرى – ونىڭ زياتكەرلىگى دەپ ايتۋعا بولادى. ءبىلىمى, ول وسكەن ورتا جانە ەلدەگى سىني كەزەڭدەردە ات­قار­عان جاۋاپتى مىندەتتەرى تۇلعا رەتىندە قا­لىپ­تاسۋىندا ىقپالدى فاكتورلار بولدى. ونىڭ اكەسى – كەمەل تو­قاەۆ بەل­گىلى جۋرناليست جانە جازۋ­شى بول­عانىن اتاپ وتكەن ءجون. ونىڭ ۇس­تىنە كەمەل توقاەۆ – قازاق ادە­بيە­تىن­دەگى دەتەكتيۆ جانرىنىڭ نەگى­زىن قالاۋشى. اناسى – تۇرار شابارباەۆا الماتى شەت تىلدەر پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا قىزمەت ەتكەن. ول وسكەن كوپتىلدى ورتا ونىڭ ءارتۇرلى مادەنيەتپەن العاشقى كەزدەسۋى دەپ ايتساق, قاتەلەسپەيمىز. اتاپ ايتقاندا, اناسىنىڭ شەت تىلدەرىنىڭ وقىتۋشىسى بولۋى ونىڭ ءتىل ۇيرەنۋ قابىلەتىن ەرتە جاسىندا-اق دامىتۋعا جول اشتى. پرەزيدەنت توقاەۆ قازاق, ورىس, اعىلشىن, قىتاي جانە فرانتسۋز تىلدەرىن مەڭگەرگەن.

توقاەۆ – كەزىندە ديپلوماتتاردى دايارلاعان ماسكەۋ مەملەكەتتىك حالىق­ارالىق قاتىناستار ينستي­تۋتى­نىڭ تۇلەگى. 1975-1991 جىلدارى كەڭەس داۋىرىندە سينگاپۋر مەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىندا قىز­مەت ەتتى. وداق ىدىرار تۇستا توقاەۆ باس­شىلىق قىزمەتتەردە بولدى.

قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ەلگە ورالعان ق.توقاەۆ 1992 جىلى قازاقستاننىڭ سىرتقى ىستەر ءمي­نيسترىنىڭ ورىنباسارى قىز­مەتى­نە كىرىسىپ, قازاقستاندىق ديپلوما­تيانى دامىتۋ جولىندا ۇلكەن ەڭ­بەك ەتتى. وسى تۇرعىدا ول ەلدىڭ اي­­رىق­­شا اسپەكتىلەرىنىڭ ءبىرى سانالا­تىن كوپ­قىرلى سىرتقى ساياساتتى قالىپ­تاس­تىرۋدا ەلەۋلى ورىنعا يە. كوپ جىل بويى قازاقستاننىڭ سىرت­قى ىستەر ءمينيسترى بولىپ جۇ­مىس ىس­تە­گەن توقاەۆ ءبىر كەزدە پرەمەر-مي­نيستر بولىپ تا تاعا­يىن­دالدى. پرە­زيدەنت بولىپ ساي­لان­­عانعا دەيىن سەنات توراعاسى قىز­­مەتىن اتقاردى. 2011 جىلى بى­رىك­­كەن ۇلتتار ۇيىمى (بۇۇ) باس حات­­شىسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ تاعايىندالعان العاش­قى قازاق ديپلوماتى رەتىندە ەستە قالدى. توقاەۆ­تىڭ قىزمەت جولى ونىڭ ەل ىشىن­دەگى جانە حالىقارالىق ساياساتتاعى بە­دەلى­نىڭ نىعايۋىنىڭ ايقىن كورى­نىسى سىڭايلى.

باسقارۋدى ءتۇسىنۋ

ايتا كەتۋ كەرەك, پرەزيدەنت توقاەۆ­تى ەرەكشەلەندىرەتىن قاسيەت­تەرىنىڭ ىشىندە ونىڭ قاراپايىمدىعى جانە ادالدىعى ەكەنىن دە ايتا كەتۋ كەرەك. راسىمەن, ۋاقىتشا پرەزيدەنت رەتىندە ۇسىنىلعان كۇندەردە بۇعان حالىقتىڭ كوپ بولىگىنىڭ كوزى جەتكەن ەدى. سايلاۋ كەزىندە جانە ودان كەيىن مۇنىڭ ەرەكشە اتاپ ءوتىلۋى دۇرىس نارسە.

ەكىنشى جاعىنان, ونىڭ قىزمەت­كە كىرىسكەن بەتتە الەۋمەتتىك جەلى­لەر­دەگى بەلسەندىلىگى – اشىق قارىم-قاتىناس ونىڭ ماقساتىنىڭ ءبىرى ەكەنىن ايقىنداي ءتۇستى.

توقاەۆتىڭ باسقارۋ تۇسىنىگىنىڭ نەگىزگى كودتارى – وتكەننىڭ مىقتى باستامالارىن جالعاستىرىپ, رەفورمالار, يننوۆاتسيالار ارقىلى جاڭا پروتسەستەردى قۇرۋ. «نۇرسۇلتان نازارباەۆ – مەملەكەتىمىزدىڭ نەگىزىن قالاۋشىسى. سوندىقتان مەن ونىڭ ساياساتىن جالعاستىراتىنىمدى ەڭ باسىنان بەرى ايتىپ كەلەمىن. ەڭ الدىمەن, بۇل باعىت قازاقستان ءۇشىن ماڭىزدى», دەگەن بولاتىن ق.توقاەۆ.

رەفورمالارعا قاتىستى كەلەسى سوزدەردى ەسكە سالۋعا بولادى: «قازاق­ستان – رەفورميستىك مەملەكەت. قالا­ساق, ەكونوميكالىق, نە ساياسي سالادا دا قوعامنىڭ العا جىلجۋىن توقتاتپاۋىمىز كەرەكتىگىنە سەنەمىز. قازاقستاننىڭ دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋى ءۇشىن بارلىق سالا بويىنشا قۇرىلىمدى رەفورمالاردى جالعاستىرۋىمىز قاجەت».

ق.توقاەۆ سونىمەن قاتار تالانت­تى جاستاردىڭ جولىن اشىپ, مەملەكەت ىسىنە ارالاستىرۋ ءۇشىن دە بىر­قاتار باستامانى قولعا الدى. وسى رەتت­ە وتكەن جىلى 300 تالانتتى جاس ىرىك­تەلىپ, پرەزيدەنتتىڭ جاستار كادر­لىق رەزەرۆى قۇرىلدى.

حالىق ۇنىنە قۇلاق اسقان مەملەكەت

پرەزيدەنت توقاەۆتىڭ حالىقپەن ديا­لوگ, دەموكراتيا جانە ادىلەت تا­لاپ­تارىنا ساي بولۋعا تىرىسۋى باي­قالادى. بۇل رەتتە «حالىق ۇنى­نە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجى­رىم­­­داماسى مەملەكەتتىك ورگانداردا ازامات­تاردىڭ تالاپتارىنا تەز ارادا جاۋاپ بەرىپ, شەشىمىن تابۋدى مىندەت ەتەدى. مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ بۇل جاڭا تۇسىنىككە ۇمتىلۋى دا – اي­­قىن­­دالعان ماقساتتىڭ ءبىرى. قازاق­­ستان­­دا شەتەلدىكتەرگە جەردىڭ ساتى­لۋىنا تىيىم سالىنعانىن ونىڭ جار­قىن مىسالى رەتىندە كەلتىرە الامىز.

حالىق پەن ۇكىمەت اراسىنداعى ديا­لوگتى تەرەڭدەتۋ ماقساتىندا ۇلت­ت­ىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ قۇ­رىلۋى – بىرلىك پەن الەۋمەتتىك تۇ­راق­تىلىققا جاسالعان ۇلكەن قادام. كەڭەستىڭ نەگىزگى مىندەتتەرى – ۇلتتىق ستراتەگيا مەن باعدارلامالاردى, زاڭ جوبالارىن حالىقتىڭ اتىنان باقىلاپ, ماڭىزدى ستراتەگيالىق قادامدار تۋرالى ازاماتتىق قوعام­نىڭ ويىن تىڭداپ, سىندارلى ديالوگى قامتاماسىز ەتۋ.

جاڭا قۇقىقتىق نورمالار

كەيىنگى ەكى جىل ىشىندە پارلا­مەنتتە ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كە­ڭەسى­نىڭ ۇسىنىسىمەن ازىرلەنگەن ما­ڭىزدى زاڭدار قابىلداندى.

ماسەلەن, «بەيبىت جيىندار تۋرالى» زاڭ حالىقتىڭ بەيبىت نارا­زى­لىققا شىعۋى قۇقىعىن قام­تاما­سىز ەتەدى. بۇرىنىراقتا بەيبىت جيىن ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن الاتىن رۇقساتتاردىڭ ورنىنا زاڭ قابىل­دان­عاننان كەيىن تەك جيىن تۋرالى ەسكەرتۋ جەتكىلىكتى بولدى. نارا­زى­لىقتار مەن باسقا دا بەيبىت جيىن­داردى ەندى ۇلكەن قالالاردا دا وت­كىزۋگە رۇقسات بار. دەموكراتيا تۇر­عى­سىنان قاراساق, بۇل – مەملەكەت ءۇشىن ۇلكەن قادام.

پارلامەنت قۇرامى مەن دەپۋتات­تار­دىڭ جۇمىسىنا قاتىستى وزگەرىس­تەر­دى دە اتاپ وتكەن ءجون. بۇل رەتتە پارلامەنت جوعارى زاڭ شىعارۋ­شى ورگاندا وپپوزيتسيانىڭ بولۋى ماسەلەسىن قاراستىرىپ, شەشىم قابىلدادى. «سايلاۋ تۋرالى» جانە «ساياسي پارتيالار تۋرالى» زاڭدارعا وزگەرىس ەنگىزۋ ارقىلى العاشقى رەت ەندىگى كەزەكتە پارلامەنت قۇرامىنىڭ 30 پايىزى ايەلدەر مەن جاستاردان تۇراتىنىن ايقىنداپ الدى. بۇل وزگەرىستەردى ايەلدەر مەن جاستاردى قاجەت بولسا پارلامەنتكە, نە جەرگىلىكتى ساياساتقا ارالاستىرۋدىڭ جولى رەتىندە قابىلداساق بولادى. وزگەرىستەر 2021 جىلى 10 قاڭتاردا وتكەن پارلامەنت جانە ايماقتىق ءماسليحاتتار سايلاۋىندا بەلگىلى ءبىر جاڭا وزگەرىستەرگە قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەردى.

2021 جىلى 25 مامىردا قابىل­دانعان وزگەرىستەر اۋىل اكىم­دەرىن حالىقتىڭ ءوزى سايلاۋىنا مۇم­كىندىك بەرەدى. ساياسي پارتيانىڭ پار­لا­مەنتكە ءوتۋ مەجەسى 7 پايىزدان 5 پا­يىزعا دەيىن تومەندەتىلدى.

بۇل زاڭدارعا قوسىمشا رەتىندە قازاقستان ادام قۇقىقتارى سالا­سىن­داعى حالىقارالىق مىندەت­تەرى اياسىن كەڭەيتپەك. قازاقستاننىڭ بۇۇ-داعى تۇراقتى وكىلى ءولىم جازاسىن جويۋدى ماقسات ەتەتىن ازاماتتىق جانە سايا­سي قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاك­تىنىڭ ەكىنشى فاكۋلتاتيۆتىك حات­تاماسىنا قول قويدى. ماڭىزدى شەشىم 9 ماۋسىمدا قابىلدانىپ, ەلدەگى ادام قۇقىعى ماسەلەسىن ىلگەرى­لەتۋ ءۇشىن ۇكىمەتكە «ادام قۇقىعى بويىنشا جۇمىس جوسپارىن» ازىرلەۋ تاپسىرماسى بەرىلدى.

ۇلتتىق قۇندىلىقتار مەن لاتىن ءالفاۆيتى

قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باس­قارۋ كەزەڭىندە ماڭىز بەرگەن رۋحاني قۇندىلىقتار جۇيەسى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ نەگىزىن قالاعان جول. قازىرگى پرەزيدەنت تە قازاق ءتىلى ماسەلەسىنە بەيجاي قارامايدى. لاتىن الىپبيىنە كوشۋدى مەملەكەت باسشىسى تۇركى الەمىمەن ينتەگراتسيا جولى رەتىندە دە قاراستىرادى.

پرەزيدەنت بولىپ سايلانعاننان كەيىن بىرقاتار داعدارىسپەن بەتپە-بەت كەلگەنى جاسىرىن ەمەس. بۇل ونىڭ كوشباسشىلىعى ءۇشىن دە سىن بول­عانى انىق. ارتتا قالعان ەكى جىلدا مەملەكەتتە بىرقاتار تابي­عي-تەح­نولوگيالىق اپات, ەتنوس­ارا­لىق قاقتىعىس بولدى. توقاەۆتىڭ وقي­عا ورنىنا بارىپ, جاعدايلاردى باقى­لاۋدا ۇستاۋى حالىقتىڭ كوڭىلىنەن شىقتى. ونىڭ باسقارۋ كەزەڭىندەگى ەڭ ۇلكەن داعدارىس رەتىندە قازىرگى پاندەميانى ايتا الامىز. بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتا قيىندىقتار بولسا دا, قازىر­گى كەزدە قازاقستان جاعدايدى قول­عا الدى. ءتىپتى ءوز ۆاكتسيناسىن دا­يىن­­دا­عان ساناۋلى مەمەلكەتتەردىڭ قاتارىنا ەندى.

قورىتا كەلە, ق.توقاەۆتىڭ ەكى جىلدىق قىزمەتى تۋرالى ايتقاندا وز­گەرىستەر تۋرالى دا ايتامىز. قا­زىر­گى پرەزيدەنت ءبىر جاعىنان ەل­با­­سى ن.نازارباەۆتىڭ ساياساتىن جال­­عاستىرىپ كەلەدى, ال ءبىر جاعى­نان ساياسي رەفورمالاردى دا ەستەن شى­عار­مايدى. قابىلدانعان جاڭا زاڭ مەن وزگەرىستەر ناتيجەسىندە مەم­لە­كەت­تىڭ دەموكراتيالانۋى جەدەل­دەيتى­نىن بولجاي الامىز. ەكى جىل­دا ءالى دە رەت­تەلۋدى قاجەت ەتەتىن ما­سەلە­لەر تۋىنداسا دا حالىق پەن بيلىك اراس­ىنداعى ديالوگتىڭ نىعايۋىمەن قاتار, پرەزيدەنت توقاەۆقا دەگەن سەنىم نىعايا تۇسكەنىن ايتا الامىز.

كۇرشاد زورلۋ,

ەۋرازيا ايماعى مەن تۇركى الەمى بويىنشا پروفەسسور,

بوزوك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەكونوميكا جانە اكىمشىلىك ءبىلىم فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى

«انادولى» اگەنتتىگى