بالۋاندار بۋداپەشتتە باق سىنايدى

جاپوندار ويلاپ تاپقان كۇرەس­تىڭ بۇل تۇرىنەن الەم چەمپيو­ناتىنىڭ تۇساۋى سوناۋ 1959 جىلى كەسىلگەن ەدى. العاشقى ۋاقىتتا تاتاميگە تەك ەرلەر شىقسا, 80-ءشى جىلداردىڭ باسىندا بۇل دۇر­مەككە ايەلدەر دە قوسىلدى. 1956-1991 جىلدارى ەرلەر اراسىندا ۇيىم­داستىرىلعان 16 جارىستىڭ بارلىعىندا دا جاپونيا قۇراماسى قارسىلاستارىن شىداتپاي, جالپىكومان­دالىق ەسەپتە جەكە-دارا كوش باس­تادى. سول باقانداي 35 جىل ۋاقىت ارالىعىندا نەبارى 10 مەملەكەتتىڭ وكىلىنە باس جۇلدەنى ولجالاۋ باقىتى بۇيىرعان ەكەن. ولار – كسرو (11 رەت), فرانتسيا (6), گەرمانيا (5), وڭ­تۇستىك كورەيا (5), ني­دەرلاند (3), اقش (1), ۇلىبريتانيا (1), اۋس­تريا (1) جانە يۋگوسلاۆيا (1). وزگە التىن­داردىڭ بارلىعى دا جاپونداردىڭ ەنشىسىندە. بىر­دەن ايتا كەتەيىك, كەڭەس وداعى تۇسىندا قازاقستاننىڭ بىردە-ءبىر دزيۋ­دوشىسى جەڭىس تۇعىرىنا كو­تەرىلمەك تۇر­ماق, اتالعان جارىس­تارعا قاتىسقان دا جوق.

قازاقستان قۇراماسى الەم چەمپيوناتتارىنا 1993 جىلدان بەرى ۇزدىكسىز قاتى­سىپ كەلەدى. سول كەزدەن بەرى اتال­عان جارىستىڭ جالاۋى 17 مارتە جەلبى­رەدى. بۇل باسەكەلەردىڭ دەنى جاپونيا دزيۋ­دوشىلارىنىڭ ايقىن جەڭىسىمەن اياقتالدى. اتاپ ايتساق, جالپى ەسەپتە ولار 13 مار­تە كوش باستادى. اسىرەسە, كۇن­شىعىس ەلىنىڭ ورەندەرى ءۇشىن 1999, 2010, 2015 جانە 2017 جىلدارى اسا تابىستى بولدى. بيرمينگەم, تو­كيو, استانا جانە بۋداپەشتتە وت­كەن دودالاردىڭ ارقايسىندا جا­پونداردىڭ ءتورت جىگىتى توپ جاردى. ولار تاعى ءۇش جارىستا ءۇش رەت­تەن جەڭىس تۇعىرىنىڭ ەڭ بيىك ساتى­سىنا كوتەرىلدى. ال وزگە التى با­سەكەدە جاپونيا قۇراماسىنا قوس التىننىڭ ءوزى-اق كوماندالىق ەسەپ­تە كوش باستاۋ ءۇشىن جەتكىلىكتى بولدى.

تورتكۇل دۇنيەنىڭ تەڭدەسسىزدەرى باس قوسقان جارىستا جاپوندار ءتورت رەت التىن تۇعىردى وزگە ەل­دىڭ بالۋاندارى­نا بوساتتى. ماسە­لەن, 1997 جىلى پاريجدە باس جۇل­دەنىڭ ۇشەۋىنە قول جەتكىزگەن وڭتۇس­تىككورەيالىق وعىلاندار وز­دى. 2001 جىلى ميۋنحەندە رە­سەي قۇراماسىنىڭ قار­قىنى وتە كۇش­تى بولدى. كورشى مەملەكەتتىڭ مارقاسقالارى ءۇش التىندى مويىن­دارىنا ءىلدى. وسى باسەكەلەردىڭ ەكەۋىندە دە جاپونيا ەكىنشى ورىندى قاناعات تۇت­تى. 2007 جىلى ريو-دە-جانەيرودا دا جا­پونداردىڭ جولى بولمادى. بۇل با­سەكەلەردە جەرگىلىكتى بالۋاندار ۇستەم­دىك قۇردى. ءۇش التىندى ولجالاعان برا­­زيليادان بولەك, توكيودان كەل­گەن تاتامي شەبەرلەرى فرانتسيا مەن گرۋزيادان دا قالىپ قويدى. قورىتىندىسىندا نيدەرلاندپەن بىرگە ءتورتىنشى جانە بە­سىنشى ورىنداردى ءوزارا ءبولىستى. 2009 جىلى روتتەردامدا تاعى دا وڭتۇستىك كو­رەيا قۇراماسى قارسىلاس شىداتپادى. ولار باس جۇلدەنىڭ ەكەۋىن قورجىنعا سالدى. وسى ورايدا, كۇن­شىعىس ەلىنىڭ دزيۋدوشىلارى الەم چەمپيوناتىنان تۇڭعىش رەت التىن مەدالسىز ورالعانىن ايتا كەتۋگە ءتيىسپىز. ولاردىڭ سۇرەڭسىز ونەر كورسەتكەنى سونشالىق, نيدەر­لاندتا بار-جوعى 1 كۇمىس پەن 1 قو­لانى قاناعات تۇتىپ, قالىڭ توپتىڭ اراسىندا قالىپ قويدى.

قازاقستاننىڭ دزيۋدوشىلارى تۇڭعىش رەت 1993 جىلعى دۇنيە­جۇزىلىك دودادا بوي كورسەتكەنىن جو­عارىدا ايتتىق. الايدا كانادانىڭ گاميلتون قالاسىندا وتكەن ج­ارىس­تا جەرلەستەرىمىز تەگىستەي ۇتىلدى. سودان كەيىن دە جولىمىز بىرازعا دەيىن وڭعارىلمادى. انىقتاپ ايتساق, 1995 جىلى تيبا, 1997 جىلى پاريج جانە 1999 جىلى بيرمەنگەمنەن قورجىنىمىز بوس قايتتى. تەك 2001 جىلى گەرما­نيانىڭ ميۋنحەن شاھارىندا شى­مىلدىعى تۇرىلگەن الەم چەمپيوناتىندا عانا العاش رەت مەدالدىڭ سىڭعىرىن ەستىدىك. نەمىس جەرىندە بارشا قازاق جانكۇيەرلەرىن قۋا­نىش پەن شاتتىققا بولەگەن ەكى اسحات – شاحاروۆ (73 كيلو) پەن جىتكەەۆ (100 كيلو) ەدى. ولاردىڭ ەكەۋى دە قولا مەدالدى ەنشىلەدى.

ميۋنحەندەگى تىرناقالدى تابىسىمىزدان كەيىن الداعى ۋاقىتتا قا­زاق دزيۋدوشىلارى تورتكۇل دۇنيە­نىڭ تەڭدەسسىزدەرى باس قوسقان ءدۇبىرلى دودالاردا ءجيى دارالاناتىن شىعار دەپ ۇمىتتەندىك. بىراق ءبارى ءبىز ويلاعانداي بولمادى. جىگەرلى جىگىتتەرىمىزدىڭ جەڭىس تۇعىرىنان قول بۇل­عاعان ءساتىن ۇزاق كۇتۋگە تۋرا كەلدى. 2003 جىلى وساكا, 2005 جى­لى كاير جانە 2007 جىلى ريو-دە-جانەيرودا وتكەن جارىس­تاردان ەرلەرىمىزدىڭ ەڭسەلەرى ءتۇسىپ قايتتى. راسىندا دا, نە ازيا, نە افريكا, نە امەريكا قۇرلىقتارىندا وتكەن بايراقتى باسەكەلەردە جۇلدە الۋ باقىتى بىزگە بۇيىرمادى. ال 2009 جىلى نيدەرلاندتىڭ روتتەردام قالاسىندا قازاق ەلىنىڭ ءانۇرانى العاش رەت شىرقالدى. 100 كيلو سالماق دارەجەسىندە سىنعا تۇسكەن ماكسيم راكوۆ نەبىر اپايتوستەردىڭ اياعىن كوكتەن كەلتىرىپ, باس جۇلدەنى قانجىعاسىنا بايلادى. شەشۋشى سايىستا جەرلەسىمىز جەرگىلىكتى بالۋان, بەيجىڭ وليمپياداسىنىڭ قولا جۇلدەگەرى, ەۋروپا چەمپيونى حەنك گرولدى جەڭدى.

2011 جىلى پاريجدە تاعى ءدال سول ماكسيم راكوۆ جۇلدەگەرلەر قاتارىنان كورىندى. اقتىق سىنعا دەيىن بارلىق قار­سىلاسىن بەت قاراتپاي ۇتقان سايىپقى­را­نىمىز فينالدا ءسۇرىندى. شەشۋشى تۇستا ول رەسەيلىك تاگير حايبوللاەۆتىڭ وسال تۇسىن تابا المادى. سول كەزگە دەيىن ەۋرو­پا بىرىنشىلىگىندە توپ جارىپ ۇلگەرگەن دا­عىستاندىق دزيۋدوشى اراعا ءبىر جىل سالىپ وليمپيا ويىندارىنىڭ جەڭىم­پازى اتانعانىن جانكۇيەرلەر جاق­سى بىلەدى.

2013 جىلى برازيليانىڭ ريو-دە-جانەيرو قالاسىندا ازامات مۇقانوۆتىڭ اسقان شەبەرلىگىنە ءتانتى بولدىق. سول كەزگە دەيىن سامبونى سەرىك ەتىپ, تولاعاي تابىستارعا قول جەتكىزگەن قانداسىمىزدىڭ تاتاميگە تابانى تيگەنى كەشە عانا ەدى. سوعان قاراماستان ات­لانت مۇحيتىنىڭ جاعالاۋىندا ول كەرەمەت ونەر كورسەتتى. تۇ­ساۋ­كەسەر كەزدەسۋىندە ەۋ­رو­پا چەمپيو­نى, سول جارىستىڭ ءۇش دۇر­كىن قولا جۇل­دەگەرى كو­مان­دالىق سايىستا الەم چەم­پيوناتىنىڭ كۇ­­مىس جۇلدەگەرى, رەسەيلىك ءالىم گادانوۆتى «اۋىرتۋ» ادى­سى­­مەن ۇتتى. ەكىنشى كەزەڭدە سين­گاپۋرلىق جوەل تسەنگ­تىڭ سىلىك­پەسىن شىعاردى. ءۇشىنشى اينالىمدا ۇلىبريتانيالىق كوللين ءوتتيستىڭ وسال تۇسىن تابۋ ءۇشىن نەبارى 19 سەكۋند جەتكىلىكتى بولدى. ودان كەيىن جاپونيالىق ماسااكي فۋكۋوكامەن بەلدەستى. ءدال وسى سپورتشى ازاماتتى ازيا چەمپيوناتىنىڭ التىنىنان ايىر­عان ەدى. بۇل جولى قازاقتىڭ ۇلى جاپوندى قوس جاۋىرىنىمەن جەرگە قادادى. جارتىلاي فينالدا الەم جانە ەۋروپا چەمپيونى, الەم جا­نە قۇرلىق چەمپيوناتتارىنىڭ بىرنەشە دۇركىن جۇلدەگەرى, ۋكراي­نالىق گەورگي زانتارايانى «ۆازاري» ادىسىمەن ۇتتى. فينالدا جا­پونيانىڭ باس جۇلدىزى, لون­دون وليمپياداسىنىڭ قولا جۇل­دەگەرى, الەم چەمپيونى ماساشي ەبۋنيماعا ەسە جىبەرگەن مۇقانوۆ كۇمىس مەدالدى يەلەندى.

نەگىزى ريو-دە-جانەيرو تورىن­دە تو­سەلگەن تاتاميدە ازامات مۇ­قانوۆتىڭ الەم چەمپيونى اتانۋى­نا بارلىق مۇمكىن­دىگى بولدى. برا­زيليا ساپارىنان ەلگە ورال­عان بەتتە قازاق بالۋانىمەن تىلدەسۋدىڭ رەتى كەلگەن ەدى. سول كەزدە ازامات ءوزىنىڭ شەشۋشى تۇستاعى ساتسىزدىگىن بىلاي دەپ تۇسىندىرگەن ەدى:

«اتاعى الىسقا جايىلعان ەبۋ­نيماعا قارسى مەن «بەس قارۋىمدى اسىنىپ» شىق­تىم. باسەكە بارىسىندا ونىڭ ەركىن كوسىلۋىنە ەش مۇمكىندىك بەرمەدىم. تىپتەن ايقىن جەڭىسكە قول جەتكىزۋىمە دە بولار ەدى. باسەكە بەل ورتادان اسقاندا «اۋىرتۋ» ءادىسىن جاساماق بولىپ, ونى جەرگە جىعىپ الدىم دا, قولىن وڭدىرماي قايىر­دىم. ادەتتە ونداي اسا قاۋىپتى جاع­دايدان قۇتىلۋ وتە قيىن. بىراق جاپون جىگىتى جانكەشتى ەكەن. جانى كوزىنە كو­رىنسە دە, سوڭىنا دەيىن شىداپ باقتى. ەكەۋمىز قايتا تىك تۇرىپ كۇرەستىك. سول كەزدەرى ول قولىنىڭ ءسىڭىرى سوزىلعانداي سىڭاي تانىتتى. ءوڭى بۇزىلىپ, جىلارمان بولدى. اشىق ايقاستان قاشقاقتاپ ءجۇردى. مەن «جاپوننىڭ ساۋداسى ءبىتتى-اۋ» دەپ ويلادىم. ءبىر مەزەتتە جان ۇشىرا جىلدامدىقپەن ۇمتىلعان اككى بالۋان كوز ىلەسپەس قيمىلمەن ءادىس جاسادى. مەن قور­عانىپ ۇلگەرمەدىم. ول تازا جە­ڭىسكە قول جەتكىزدى. سول كەزدە عانا ەبۋنيمانىڭ مەنى الداپ سوققانىن ءتۇسىندىم».

2015 جىلعى الەمدىك دودا ەلور­دامىزدا ۇيىمداستىرىلدى. جارىس ءوز ەلىمىزدە, ءوز جەرىمىزدە, ءوز جانكۇيەرلەرىمىزدىڭ كوز الدىندا ءوتىپ جاتقاندىقتان, ءبىر جاق­سىلىقتىڭ بولاتىنىن ءىشىمىز سەزدى. ايت­قانداي-اق, اسا جەڭىل سالماقتا بەلدەسكەن الاشتىڭ ايبىندى ەكى ازاماتى – ەلدوس سمە­توۆ پەن رۋستام ىبىراەۆ بار­­لىق قارسىلاستارىن سىپىرا ۇتتى. جار­تىلاي فينالدا سمەتوۆ جا­پونيالىق شيشەمە تورۋدى تىزە بۇكتىرسە, ىبىراەۆ موڭعوليالىق گاندبات بولدبااتاردان باسىم ءتۇستى. وسى­لايشا, ەكەۋىنىڭ جولى فينالدا ءتۇيىستى. ءبىر-ءبىرىنىڭ قىر-سىرىن جاقسى بىلەتىن بالۋاندار شەشۋشى سىندا ابدەن تىرەستى. بۇل تارتىستى ءوز پايداسىنا شەشكەن ەلدوس الەم چەمپيونى اتانسا, رۋس­تام كۇمىس مەدالدى كەۋدەسىندە جارقىراتتى. قازاقتىڭ سەركە ۇلدا­رىنىڭ جەڭىس تۇعىرىندا مارقايىپ قاتار تۇر­عانىن كورگەندە «الاۋ» سپورت كەشەنىنە جينالعان سان مىڭ كورەرمەننىڭ قۋانىش پەن شاتتىققا بولەنگەنى كۇنى كەشەگىدەي كوز الدىمىزدا.

2017 جىلى بۋداپەشتتە ءبىزدىڭ جىگىتتەر تەگىستەي ۇتىلسا, 2018 جى­لى باكۋدە جالاۋى جەلبىرەگەن جارىستا ەرلان سەرىكجانوۆ ەرلەدى. بۇرىن-سوڭدى بۇل بالۋاننىڭ بيىك بەلەستەردى باعىندىرعانىن كورگەن جوق ەدىك. دەسەك تە كاسپي تەڭىزى جاعالاۋىندا سەرىكجانوۆ ءوزىن جاقسى قىرىنان كورسەتتى. 66 كيلو سالماقتا كۇش سىناسقان ول في­نالعا دەيىن قارسى كەلگەندەردى قوعاداي جاپىردى. سوڭعى سايىس­تا الەم چەمپيونى, جاپونيالىق حيفۋمي ابەگە جول بەرگەن ەرلان كۇمىس مەدالدى يەمدەندى.

2019 جىلعى الەم چەمپيوناتى جا­پونيانىڭ باس شاھارى – توكيودا ۇيىم­داستىرىلدى. 60 كيلو سالماقتا باق سى­ناعان قاز­اقستاندىق دزيۋدوشىلاردىڭ ەكەۋىنىڭ دە جەڭىس تۇعىرىنا كوتە­رىلۋىنە مۇمكىندىكتەرى بولدى. سول مۇمكىندىكتى ەلدوس سمەتوۆ جاقسى پايدالاندى. شيرەك فينالدا جەرگىلىكتى سپورتشى ريۋدزيۋ ناگايامعا ەسە جىبەر­گەن ول جۇبانىش باسە­كە­سىندە تايپەيلىك يۋن ۆەي ءياندى ۇتتى. عۇسمان قىر­عىزباەۆ جارتىلاي في­نال­دا وزبەكستاندىق شا­رافۋتدين لۋتفۋللاەۆ­تان جەڭىلىپ قالدى. ءسويتىپ قولا مەدالدى قا­زاقتىڭ قوس بالۋانى ءوزارا ساراپقا سالدى. بۇل با­سەكەنىڭ نەگىزگى بولىگىندە جەڭىم­پاز انىقتالماعانىمەن, قوسىم­شا ۋاقىتتا ەلدوس ەرلەدى. كومان­دالىق ارىپتەسىن «يپپونمەن» ۇتقان ول قولا جۇلدەگەر اتانسا, عۇسمان بەسىنشى ورىندى قاناعات تۇتتى.

توكيوداعى الەم چەمپيو­نا­تىنىڭ قو­رىتىندىسى بويىنشا جالپىكومان­دالىق ەسەپتە جاپونيانىڭ جىگىتتەرى وزدى. بۇل جا­رىستا تاتامي قوجايىندارى 2 التىن, 2 كۇمىس جانە 3 قولانى قور­جىنعا سالدى. وسىلايشا, ولار قاتارىنان سەگىزىنشى رەت كوماندالىق ەسەپتە كوش باستادى. ەكىنشى ورىندا – نيدەرلاند قۇراماسى. قىزعالداقتار ەلىنىڭ وكىلدەرى 1 التىن مەن 2 قولانى ول­جالادى. ءۇشىنشى ساتىعا گرۋ­زيا جايعاستى. قاپ تاۋىنىڭ قىراندارى 1 التىن مەن 1 قولانى ەنشىلەدى. ال ءوز سال­ماق دارەجەلەرى بويىنشا گرۋ­زيالىق لۋكۋم چحۆيمياني (60 كيلو), جاپونيالىق دزەسيرو مارۋياما (66 كيلو) مەن سەحەي ونو (73 كيلو), يزرايلدىك ساگي مۋكي (81 كيلو), نيدەرلاندتىق نوەل ۆان ‘ت ەند (90 كيلو), پورتۋ­گاليالىق جورجە فونسەكا (100 كيلو) جانە چەحيالىق لۋكاش كرپالەك (+100 كيلو) سىندى بالۋاندار جەڭىس تۇعىرىنىڭ ەڭ بيىك ساتىسىنا كوتەرىلدى.

ساناۋلى كۇندەردەن كەيىن ما­جار­ستاندا جالاۋى جەلبىرەيتىن جارىستا سا­يىسقا تۇسكەلى وتىر­عاندار اراسىندا ەكى بىردەي ساقا سپورتشىمىز جوق. ءبىرىن­شىسى – 60 كيلو سالماقتاعى ريو وليم­پيا­داسىنىڭ كۇمىس جۇلدەگەرى, الەم جانە ازيا چەمپيونى, ازيا ويىندارىنىڭ جەڭىمپازى ەل­دوس سمەتوۆ. قازاقستان ۇلتتىق قۇرا­ماسىنىڭ باس باپكەرى ءارى ونىڭ جەكە جاتتىقتىرۋشىسى عا­لىمجان جىلكەلديەۆتىڭ ايتۋىنشا, شاكىرتىنە توكيوداعى دوداعا ەش الاڭسىز دايارلانۋىنا مۇم­كىندىك بەرىلىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە, ەلدوستىڭ ازداعان جاراقاتى بار. سونى دا دەرەۋ ەمدەۋ كەرەك. ەكىنشىسى – ەرلان سەرىكجانوۆ. 66 كيلو سالماقتا كۇرەسەتىن بالۋا­ن وسىدان ءۇش جىل بۇرىن الەم چەمپيو­ناتىندا كۇمىس مەدالدى موينىنا ىلگەن ەدى. قازىرگى كەزدە ەرلاننىڭ دا ەسكى جاراقاتى سىر بەرىپ جۇرگەن كورىنەدى.

بۋداپەشتتەگى ەرلەر اراسىنداعى باسەكەدە بارلىعى توعىز دزيۋدوشى قازاق ەلىنىڭ نامىسىن قورعايدى. ولار – عۇسمان قىرعىزباەۆ پەن ماعجان شامشادين (60 كيلو), ەلدوس جۇماقانوۆ (66 كيلو), جان­ساي سماعۇلوۆ پەن اڭساربەك عاي­نۋللين (73 كيلو), ديدار حامزا (81 كيلو), يسلام بوز­باەۆ پەن ەر­سۇلتان مۇزاپاروۆ (90 كيلو) جانە ەراسىل قاجىباەۆ (+100 كيلو). قۇراما باپكەرلەرى 100 كيلو سالماق دارەجەسىندەگى بالۋانداردى بۇل جارىسقا قوسپاۋدى ءجون كورىپ وتىر. ويتكەنى بۇل سالماقتاعى ورەندەرىمىز وليمپيادا جولداماسى ءۇشىن تالاسۋ مۇمكىندىگىنەن الدەقاشان ايىرىلعان.