تەرميندەرىمىز قاشان تۇزەلەدى؟

سەبەبى بىرەۋىندە – «قوناقۇي», ەكىن­شى­سىندە – «قوناق ءۇيى», ۇشىنشىسىندە – «مەيمانحانا» دەپ, ءبىر اتاۋ ءۇش ءتۇرلى جازىلىپ تۇر. تاۋداي ءىستى تاڭداي قاعارلىقتاي قىلىپ تىندىرعان تولاعايلىعىمىز سۇيىن­دىر­گە­نىمەن, تۇيمەدەي ءمىندى تۇزەتۋگە ءمان بەرمەي جۇرگەن مۇقياتسىزدىعىمىز قىنجىلتپاي قويمايدى.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «سىندارلى قوعامدىق ديالوگ – قازاقستاننىڭ تۇراقتىلىعى مەن وركەن­دەۋى­­نىڭ نەگىزى» جولداۋىندا: «قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندەگى ءرولى كۇشەيىپ, ۇلتارالىق قاتىناس تىلىنە اينالاتىن كە­زە­ڭى كەلەدى دەپ ەسەپتەيمىن. بىراق مۇنداي دارەجەگە جەتۋ ءۇشىن ءبارىمىز داڭعازا جاساماي, جۇمىلا جۇمىس جۇرگىزۋىمىز كەرەك», دەگەنى ءمالىم. پرەزيدەنتىمىز ايرىقشا ماڭىز بەرىپ, العا قويىپ وتىرعان وسى مەرەيلى مىندەتتى ورىنداۋ ماقساتىندا ءبىرىنشى كەزەكتە اتقارىلۋى ءتيىس جۇمىستىڭ ءبىرى – قازاق تىلىندەگى تەرميندەردى قالىپتاستىرۋ پروتسەسىن جەتىلدىرۋ جانە ولاردى بىرىزدەندىرۋ دەپ ويلايمىز. بۇل رەتتە بۇرناعى جىلى پارلامەنت ماجىلىسىندە تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز – ەل­باسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇسىنعان «رۋ­حا­ني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا تەرمينولوگيانىڭ وزەكتى ما­سە­لەلەرىن تالقىلاۋعا ارنالعان عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا وتكىزىلىپ, ونىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ۇكىمەتكە بىرقاتار ۇسىنىم جولدانعانى جادىمىزدا. الايدا ودان ناتيجە شىعارىلىپ, تەرمينولوگيا سالاسىنداعى كوزگە ۇرىپ تۇرعان كەمشىلىكتەر تۇزەتىلىپ جاتقانى شامالى.

«باقسام, باقا ەكەن» دەمەكشى, بۇل رەتتە ەڭ الدىمەن ۇكىمەت جانىنداعى رەسپۋبليكالىق تەرمينولوگيا كوميسسياسىنىڭ جۇمىسىنا كىنا ارتۋعا بولاتىن سياقتى. ويتكەنى ول بەكىتكەن تەرميندەردى شولىپ شىققانىمىزدا كوڭىلگە قونبايتىن اۋدارمالار از ەمەستىگى اڭعارىلدى. ماسەلەن, استانا كوشەلەرىندە كوزىمىز شالعان ورىس تىلىندە «گوستينيتسا» دەپ ءبىرىزدى جازىلعان تەرميننىڭ قازاق تىلىندەگى ءۇش ءتۇرلى اتا­ۋىن دا وسى تەرمينكوم بەكىتكەن ەكەن. ال ءتىس ششەتكاسىنىڭ قازاقشاسى «ماۋەسەك» بولىپ شىقتى. ءوز باسىم تىلدىك قورىمىزدا مۇنداي ءسوز بارىن ءبىرىنشى رەت ءبىلدىم. جالما-جان 2011 جىلى مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ ءتىل كوميتەتى مەن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ عىلىم كوميتەتىنە قاراستى ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى بىرلەسىپ شىعارعان 15 تومدىق «قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ سوزدىگىنە» ءۇڭىلىپ, «ماۋەسەك» دەگەن ءسوزدى ىزدەگەنىمىزدە ودان دا تابىلمادى. قولىمىزعا تۇسكەن وزگە جۋاندى-جىڭىشكەلى سوزدىكتەردى اقتارعانىمىزدا دا كوزىمىزگە تۇسپەدى. سوندا تەرمينكوم بۇل ءسوزدى قايدان تاۋىپ, قۇلاققا قونۋى نەعايبىل تەرمين ەتىپ العان؟

سونداي-اق اعىلشىن تىلىنەن شىققان «توننەل» – «ۇڭگىجول», لاتىنشادان الىنعان «شكالا» «شاكىل», پولياك تىلىنەن كەلگەن كوپ ماعىنالى «رىچاگ» – «يىنتىرەك» دەپ اۋدارىلىپتى. اۋىزەكى تىلدە ەشكىم ايتپايتىن, ال ىسقاعازدارىندا تىم سيرەك قولدانىلاتىن مۇنداي تەرميندەردىڭ ومىرشەڭدىگى وتە كۇماندى. الدە, وزگە تۇگىل, ءوز ۇلتىمىزدىڭ تالاي ءورىستىلدى وكىلى ۇيرەنۋدى قيىنسىنىپ جۇرگەن انا ءتىلىمىزدى بايىتۋدىڭ «سارا جولى» وسى ما ەكەن؟ بىزدىڭشە, ونداي شەت تىلدەردەن ءساتسىز اۋدارىلعان تەرميندەر قازاق ءتىلىن بايىتپايدى, كەرىسىنشە, قيىنداتادى.

تۇيىندەي ايتقاندا, قازاق ءتىلىنىڭ تەرمينولوگيا سالاسى تۇبەگەيلى وزگەرىس جاساۋدى تىلەيدى. وسى ماقساتتا, بىرىنشىدەن, رەسپۋبليكالىق تەرمينولوگيا كوميس­سيا­سى­نىڭ قۇرامىن الەۋمەتتىك-مادەني جانە ەكونوميكالىق سالالاردىڭ تاجىريبەلى ماماندارىمەن تولىقتىرىپ, كەڭەيتكەن ءجون دەپ ويلايمىز. ەكىنشىدەن, جاڭا نەمەسە قايتا قارالاتىن تەرميندەر جوبالارى تەرمينكومنىڭ سايتىندا عانا ەمەس, قازاقتىلدى گازەتتەر مەن الەۋمەتتىك جەلىلەردە جاريالانىپ, كەڭ قوعامدىق تالقىلاۋدان وتكىزىلسە, قۇبا-قۇپ. ۇشىنشىدەن, قازىر تەرمينكوم كونسۋلتاتسيالىق-كەڭەسشى ورگان بولعاندىقتان, ونىڭ قابىلداعان تەرميندەرى ۇسىنىمدىق سيپاتقا يە, ياعني ولاردى قولدانۋ مىندەتتى ەمەس. سوندىقتان ونىڭ مارتەبەسى قايتا قارالىپ, ول بەكىتكەن تەرميندەردىڭ مەم­لەكەتتىك ورگانداردا, كاسىپورىندار مەن ۇيىمداردا, قوعامدىق بىرلەستىكتەردە ىسقاعاز­دارىن جۇرگىزۋدە, كورنەكى جارنامادا بۇرمالانباي, ءبىرىزدى قولدانىلۋىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر قابىلدانباسا, بۇل ماڭىز­دى ماسەلە «باياعى جارتاس – ءبىر جارتاس» كۇيىندە قالا بەرەتىن شىعار.