بەرلين. كەيىنگى 50 جىلدا گەرمانيا ءۇش كەرەمەتتى باستان وتكەردى. ەۋروپانىڭ باستى «ناۋقاسى» Exportweltmeister (ەكسپورت چەمپيونى) اتاندى. سونىمەن بىرگە وتكەنىن جەڭدى (Vergangenheitsbewältigung). بۇرىنعى دۇشپاندارىمەن دوستاسىپ, ساياسي-ەكونوميكالىق وداق قۇردى. بىراق ەندى وسى كەرەمەت ارقىلى قۇرىلعان قولايلى ورتا قۇلدىراپ بارادى. سونىڭ سالدارىنان گەرمانيانىڭ قازىرگى باسقارۋشى پارتياسى – حريستيان-دەموكراتيالىق وداق (CDU) كوزىنە شام جارىعى تۇسكەن بۇعى ىسپەتتى.
قول جەتكىزگەن تابىستارىنا ماساتتانعان نەمىستەر باسقا ەۋروپالىقتاردان, اسىرەسە ىشكى ماسەلەلەردى شەشە الماعان ەلدەردەن ساباق الۋعا ق ۇلىقسىز. بىراق بيىلعى سايلاۋ وتەتىن ماڭىزدى كەزەڭدە گەرمانيا كانتسلەرى انگەلا مەركەلدىڭ ماسەلەنى تاسىلىنە سۇيەنىپ شەشۋ ارەكەتى شيەلەنىستىڭ كۇشەيگەنىن كورسەتەدى. CDU مەن ونىڭ باۆاريالىق ارىپتەس پارتياسى – حريستيان-الەۋمەتتىك وداق (CSU) مەركەلدىڭ ورنىن كىم باساتىنىن انىقتاي الماي دال. وسىنداي ساتتە جاسىلدار پارتياسى كەنەتتەن تاريحي مۇمكىندىككە يە بولىپ وتىر.
CDU/CSU ءوزارا كەلىسىپ, حريستيان-دەموكراتيالىق وداقتىڭ باسشىسى ارمين لاشەتتى كانتسلەرلىككە ۇسىنۋ ارقىلى داۋىس بەرۋشىلەرىنەن ايىرىلىپ قالدى. ال «جاسىلدار» پارتيانىڭ سەركەسى, 40 جاستاعى جىگەرلى اننالەنا باەربوكتى ۇسىندى.
وزگەرىسكە قۇمار ەمەس ەلدە باەربوك ەش كەدەرگىسىز رەفورما جۇرگىزۋگە, «بارقىت رەۆوليۋتسيا» جاساۋعا ۋادە ەتتى. «جاسىلدار» وزدەرىنىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىنىڭ جوباسىندا ايتقانداي: ء«بىز جاقسى داستۇرلەردى جاڭا جولمەن الىپ كەلەمىز, كەيبىر جاڭا نارسەلەردى ورناتامىز جانە تانىس نارسەلەردى اۋىستىرامىز. بىراق ءبىز وتپەلى كەزەڭدە قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتەمىز».
«جاسىلدار» پارتياسى ءوز-ءوزىن رەفورمالاي الدى. بەرتىنگە دەيىن پارتيا Verbotspartei (تىيىم سالۋشى پارتيا) رەتىندە قاراستىرىلعان. اسىرەسە نەمىستەرگە ۆەگەتاريان بولۋدىڭ قاسيەتتەرى تۋرالى ءدارىس وقىپ, ماسقارا بولعان. ەندى ءدال وسى پارتيا گەرمانيانىڭ كەلەشەگىنە وپتيميزم سىيلاپ وتىر. «جاسىلدار» نەمىستەردەن ءومىر سالتىنان باس تارتۋدى تالاپ ەتۋدەن گورى, ەسكىرۋ قاۋپى بار جولداردىڭ ورنىنا وركەندەۋدىڭ جاڭا جولدارىن اشىپ, گەرمانيانى جاقسارتۋعا ۋادە بەرەدى.
ماسەلەن, پارتيا الەم قازبا وتىننان باس تارتىپ جاتقاندا گەرمانيا ەكونوميكاسىن باسەكەگە قابىلەتتى ەتىپ قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن جاسىل يندۋستريالىق ساياسات ۇستانباق. «جاسىلداردىڭ» وكىلى فرانتسيسكا برانتنەر تۇسىندىرگەندەي, بۇل پروتسەستىڭ نەگىزىنە كليماتتىق جانە تسيفرلى ستراتەگيالار الىنادى. «ەگەر بۇل پويىزعا وتىرماساق, ەكونوميكالىق مودەلدى جوعالتىپ الامىز. ەسكى مودەل كەرەمەت ەدى. بۇل بارىمەن ساۋدا جاساۋعا, قاۋىپسىزدىككە ەشقانداي قارجى بولمەي, كوپ اقشا تابۋعا مۇمكىندىك بەردى. كەرەمەت بولدى, بىراق وكىنىشكە قاراي, ۇزاققا سوزىلمادى», دەيدى ول.
«جاسىلدار» نەمىس اۆتوموبيل ونەركاسىبىنىڭ تىرشىلىك ەتۋىن ساقتاپ قالۋدىڭ جالعىز جولى كومىرتەگى گازىن شىعارمايتىن اۆتوموبيلدەرگە باسىمدىق بەرۋ ەكەنىن مويىندايدى. دەمەك پارتيانىڭ گەرمانيانى ەنەرگەتيكالىق ەلەمەنتتەر ءوندىرىسى بويىنشا الەمدىك كوشباسشى ەتۋ جوسپارى بار. سونداي-اق پارتيا گەرمانيانىڭ قىتاي ەكسپورتى مەن رەسەيدەن كەلەتىن كومىرسۋتەكتەر يمپورتىنا تاۋەلدىلىگىن ازايتىپ, جوعارى تەحنولوگيالىق ستارتاپتار مەن بۇلتتى ەسەپتەۋ ينفراقۇرىلىمىن قولداۋ باعدارلامالارىنا ينۆەستيتسيا سالعىسى كەلەدى.
«جاسىلدار» ءپاتريوتيزمنىڭ ءداستۇرلى سولشىل سكەپتيتسيزمىنەن دە باس تارتتى. پارتيانىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىنىڭ تاقىرىبىن ەركىن تۇردە «گەرمانيادا ءبارى بار» دەپ اۋدارۋعا بولادى. گەرمانيادا الداعى سىناقتارعا توتەپ بەرۋگە كەرەكتىنىڭ ءبارى بار.
پارتيانىڭ بۇرىنعى جەتەكشىسى دجەم وزدەمير تەلەفون ارقىلى بەرگەن سۇحباتىندا ۇلتتىق بىرەگەيلىك تۋرالى پىكىرتالاس وتكىزۋ قاجەتتىگىن باسا ايتتى. «يمميگراتسيا جانە جاھاندانۋ كەزىندە نەمىس بولۋ نەنى بىلدىرەتىنىن تالقىلاۋىمىز كەرەك. بوسقىندار داعدارىسى كەزىندە پروگرەسسيۆتى ادامداردىڭ پىكىرىن ەلەۋسىز قالدىرۋ – ۇلكەن قاتەلىك. بۇل باسقالاردىڭ اۋماقتى يەمدەنۋىنە مۇمكىندىك بەردى», دەيدى ول. وتكەننەن مۇلدەم الشاقتاعان «جاسىلدار» بۇگىندە Heimat (وتان) سەكىلدى تەرميندەردى ءجيى قولدانادى, نەمىس يدەياسىن قالاي جاڭعىرتۋعا بولاتىنىن اشىق تالقىلايدى.
ەۋروپاعا كەلگەندە, «جاسىلدار» مەركەلدىڭ «ناين, ناين, ناين» (جوق, جوق, جوق) ساياساتىنان باس تارتىپ, ءوزارا قارىم-قاتىناسقا بەلسەندى ارالاسپاق. جاقىندا Frankfurter Allgemeine Sonntagszeitung گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا باەربوك گەرمانيا بۇكىل ەۋروپامەن ۇيلەسكەن جاعدايدا عانا كۇشتى سىرتقى ساياسات جۇرگىزە الاتىنىن اتاپ ءوتتى. ول تاۋەلسىز, ءوز قۇندىلىقتارىنا سايكەس ارەكەت ەتەتىن ەۋروپالىق وداق قۇرۋعا كومەكتەسكىسى كەلەدى. سونىڭ ىشىندە قىتايمەن قارىم-قاتىناسقا دا كوزقاراسى باسقاشا.
برانتنەر ءوز تاراپىنان گەرمانيا ەۋروپالىق ساياساتىنا نەگىزدەلگەن «ەكى ۇرپاق وتىرىگىن» جەڭە الادى دەپ ۇمىتتەنەدى. ءبىرىنشى وتىرىك: گەرمانيا قاۋىپسىزدىككە ينۆەستيتسيا سالماي, تەك ەكونوميكاعا نازار اۋدارا الادى. ء«بىز بارىمەن ساۋدا جاساپ, ۇلكەن پايدا تابۋدى كوزدەپ, باسقالاردىڭ ەگەمەندىگىمىزدى قامتاماسىز ەتۋىنەن ۇمىتتەنۋدى جالعاستىرا المايمىز», دەيدى ول. «ەگەر [فرانتسيا پرەزيدەنتى ەممانۋەل] ماكروننىڭ ايتقانىنىڭ بارىمەن كەلىسپەسەك, وندا ءوز يدەيالارىمىزدى ۇسىنعانىمىز ءجون».
ەكىنشى وتىرىك: ەۋروپالىق ورتالىق بانككە ارقا سۇيەۋ ارقىلى بىرلەسكەن ينۆەستيتسيالىق ساياساتسىز نە بيۋدجەتسىز ورتاق ۆاليۋتاعا يە بولا الادى. برانتنەر گەرمانيادا بۇل تۋرالى ناقتى پىكىرتالاستىڭ ۋاقىتى كەلدى دەپ سانايدى.
بۇگىنگى «جاسىلدار» ونداعان جىلدار بويعى كەرەمەت جەتىستىكتەردەن كەيىن گەرمانيانىڭ پوزيتسياسى السىرەگەنىن جاقسى تۇسىنەدى. قىتاي مەن امەريكا قارسىلاسىپ جاتقاندا جاھاندانۋ كەرىسىنشە باعىت الۋى مۇمكىن. بۇل جولى تسيفرلى رەۆوليۋتسيا گەرمانيانىڭ ءداستۇرلى ەكونوميكالىق الەۋەتىنەن اسىپ تۇسەدى. بىرىنەن سوڭ ءبىرى اۋىساتىن ۇكىمەتتىڭ نەمىس قوعامىن ەۋروپالىق ساياساتپەن ەگجەي-تەگجەيلى تانىستىرا الماۋى گەرمانيانىڭ جەكە مۇددەلەرىنە قىزمەت ەتەتىن ەو دەڭگەيىندەگى شارالارعا كەلىسىم بەرۋدى قيىنداتتى.
زيگمۋند فرەيد «ساتتىلىكتىڭ سالدارىنان زارداپ شەككەن» پاتسيەنتتەردى سيپاتتاعان كەزدە بۇگىنگى گەرمانيانىڭ پورترەتىن انىق سيپاتتاپ بەردى. «جاسىلدار» بۇل ازاپتىڭ ەمىن تاپقان سىڭايلى.
قىركۇيەكتەگى فەدەرالدىق سايلاۋعا دەيىن تالاي نارسە وزگەرۋى مۇمكىن. بىراق بۇرىن-سوڭدى «جاسىلدار» مۇنداي مىقتى پوزيتسيادا بولعان ەمەس.
مارك لەونارد,
ەۋروپالىق كەڭەستىڭ حالىقارالىق قاتىناستار جونىندەگى ورتالىعىنىڭ تەڭ قۇرىلتايشىسى جانە ديرەكتورى
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org