ەلىمىزدە ينتەرنەت الاياقتىعىنىڭ سانى كۇرت وسكەن. جىل باستالعالى بەرى قىلمىستىڭ وسى تۇرىنە قاتىستى 7 مىڭعا جۋىق ءىس انىقتالدى. ال وسىدان 3-4 جىل بۇرىن مۇنداي سان ءبىر جىلدا تىركەلەتىن.
ىشكى ىستەر ورگاندارى ينتەرنەت الاياقتىققا قارسى قانداي ءىس-شارالاردى قولعا الۋدا؟ الاياقتاردىڭ ارباۋىنا ءتۇسىپ قالماۋ ءۇشىن نە ىستەۋ قاجەت؟ ەل-جۇرت نەلىكتەن قاراپايىم قاۋىپسىزدىك شارالارىن ساقتاي بەرمەيدى؟ وسى جانە وزگە دە سۇراقتارعا ونلاين-بريفينگ بارىسىندا جاۋاپ بەرگەن ءىىم كريمينالدىق پوليتسيا دەپارتامەنتى باستىعىنىڭ ورىنباسارى قانات نۇرماعامبەتوۆ: «ينتەرنەت الاياقتىقتىڭ ەڭ باستى ەرەكشەلىگى – جالپاق جۇرتتىڭ بارىنە قاتىستى جاسالاتىندىعىندا», دەپ اتاپ ءوتتى.
ينتەرنەتتىڭ مۇمكىندىگىن قىلمىستىق ءىس-ارەكەتتەرىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن وڭتايلى پايدالانىپ جۇرگەن الاياقتاردىڭ ءادىس-تاسىلدەرى كۇن سايىن وزگەرىپ, جاڭارىپ وتىرادى. «ۋاقىت تالابىنان ولار دا قالىس قالماي كەلەدى», دەگەن سپيكەر عالامتورداعى اككىلەردىڭ, اسىرەسە الەۋمەتتىك جەلىلەردى ۇتىمدى پايدالانىپ وتىرعانىن مالىمدەدى. «ادەتتە الاياقتار الەۋمەتتىك جەلىلەرگە جالعان ينتەرنەت حابارلاندىرۋلار ورنالاستىرادى نەمەسە اككاۋنت پەن ارنايى بەت اشىپ, سايت جاساپ الادى. ەڭ ءجيى كەزدەسىپ جۇرگەن ينتەرنەت الاياقتىقتىڭ تۇرلەرى: ينتەرنەت ارقىلى ساۋدا جاساۋ جانە قىزمەت كورسەتۋ, سونداي-اق وزدەرىن بانك قىزمەتكەرى رەتىندە تانىستىرىپ, جەكە دەرەكتەردى يەمدەنۋ جانە بوتەن بىرەۋدىڭ اتىنان ونلاين-نەسيە راسىمدەۋ ارقىلى جاسالاتىن قىلمىستار بولىپ وتىر», دەيدى ق.نۇرماعامبەتوۆ.
«ينتەرنەت الاياقتىق قازىرگى قوعامنىڭ ەڭ وزەكتى ءارى ماڭىزدى ماسەلەسىنە اينالدى», دەگەن ءىىم وكىلى قولىندا كومپيۋتەر, سمارتفون, پلانشەتى بار كەز كەلگەن ادامنىڭ كەز كەلگەن ۋاقىتتا اقپاراتتىق جۇيەنىڭ, سونىڭ ىشىندە ينتەرنەت الاياقتاردىڭ قۇربانىنا اينالا الاتىنىن ەسكەرتىپ ءوتتى.
اقپاراتتىق جۇيەنى پايدالانىپ, الداۋ, ارباۋ ارقىلى اقشالى بولۋدىڭ ەڭ كوپ تارالعان جەرى – ساۋدا-ساتتىق ماڭى. اسىرەسە سۇرانىسقا يە Instagram الەۋمەتتىك جەلىسىندە كىمنىڭ اق, كىمنىڭ ارام ەكەنىن اجىراتۋ وتە قيىن. بريفينگ بارىسىندا قانات بازارباي ۇلى تاياۋدا عانا وسى الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى اشكەرەلەنگەن ءبىر دەرەككە توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, Instagram ارقىلى جالعان حابارلاندىرۋ بەرگەن جامبىل وبلىسىنىڭ تۇرعىنى 40-تان استام ادامدى الداپ سوققان. ايەلدەر كيىمىن ساتامىن دەپ, تالايدىڭ اقشاسىن قالتاسىنا باسقان كەلىنشەك تۇتىنۋشىلاردىڭ سەنىمىنە قالاي كىرۋ كەرەكتىگىن عانا ەمەس, ونلاين-ساۋدانىڭ قىر-سىرىن دا مىقتى مەڭگەرىپ العان.
قاراعاندى وبلىسىندا ۇستالعان «ونلاين-ساۋداگەر» دە ينتەرنەتتىڭ مۇمكىندىگىن ءمۇلت جىبەرمەگەن. ول ينتەرنەتكە «اۆتوبولشەكتەر ساتامىن» دەپ وتىرىك اقپارات تاراتىپ, سوعان سەنىپ كەلگەندەردىڭ اقشاسىن الداپ قالتاسىنا سالىپ وتىرعان. قازىرگى تاڭدا اككى ساۋداگەردىڭ وسىنداي 23 الاياقتىققا قاتىستىلىعى انىقتالىپ وتىر. تاعى ءبىر دەرەك سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا تىركەلگەن. بۇل جولى ازاماتتاردىڭ قۇجاتتارىنىڭ كوشىرمەلەرىن پايدالانعان ينتەرنەت الاياق قۇرباندارىنىڭ اتىنان ونلاين-نەسيە راسىمدەگەن. تەرگەۋ بارىسىندا نەسيە راسىمدەلگەن قۇجاتتاردى يەلەرىنىڭ ءبىر كەزدەرى جوعالتىپ العانى بەلگىلى بولىپ وتىر. وسى ەكى ورتادا ارام ويىن ىسكە اسىرىپ ۇلگەرگەن قاسكوي 50 ادامدى قارىزعا باتىرىپ كەتكەن.
ء«بىر ايتا كەتەرلىگى, وسىنداي ەپيزودتارعا ۇقساس قىلمىستىق ىستەردى ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماعىنان كەزىكتىرۋگە بولادى», دەيدى ق.نۇرماعامبەتوۆ. ونىڭ مالىمدەۋىنشە, توقسان سايىن ەل كولەمىندە جۇرگىزىلەتىن Anti-fraud, Hi-tech جەدەل وپەراتسيالارىنىڭ بارلىعى كيبەر قىلمىستاردىڭ الدىن الۋ, وسىعان ۇقساس زاڭسىزدىقتاردى اشكەرەلەۋگە باعىتتالعان. الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن مەسسەندجەرلەرگە, سونداي-اق ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تانىتاتىن پايدالانۋشىلاردىڭ پاراقشالارىنا كۇن سايىن مونيتورينگ جۇرگىزىلەدى. بۇل ءتاسىل ينتەرنەتتەگى الاياقتىق سحەمالاردى انىقتاۋعا كوپ سەپتىگىن تيگىزەدى. وسىنداي الدىن الۋ ءىس-شارالارىنىڭ ارقاسىندا جاقىندا عانا پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى «قارجى پيراميداسى» قاعيداتى بويىنشا ويىندارعا قاتىسۋدى ناسيحاتتايتىن بىرنەشە توپتىڭ زاڭسىز ارەكەتىن اشكەرەلەگەن.
سونىڭ ءبىرى – WhatsApp مەسسەندجەرىندە انىقتالعان ء«باس تىگۋدەن – كاسساعا» دەپ اتالاتىن چات. ونى قۇرۋشى سپورتتىق سايىستارعا ءتيىمدى ستاۆكا تىگىپ, سول ارقىلى 50 پايىز كىرىس الۋدى جارنامالاپ كەلگەن. چات اكىمشىسى – تاراز قالاسىنىڭ تۇرعىنى سپورتتىق جارىستارعا ءباس تىگىپ, تەز بايىپ كەتۋدى ارمانداعان ادامدارعا 30 مىڭنان باستاپ, 100 مىڭ تەڭگەگە دەيىن اقشا سالدىرتىپ وتىرعان. وسىعان قاراپ-اق مەسسەندجەردىڭ سپورتتىق ويىندارعا ءباس تىگۋ كازينوداعىدان دا قاۋىپتى قۇمارلىق الاڭىنا اينالعانىن اڭعارۋعا بولادى. تارازدىق پىسىقاي وسىلايشا ءباس تىگۋگە باسىمەن كىرىپ كەتكەن 14 ادامدى الداپ سوققان. ال شىمكەنت قالاسىنىڭ ءبىر تۇرعىنى WhatsApp ارقىلى «ساناۋلى كۇندە اقشاڭىزدى كوبەيتىپ بەرەمىن» دەپ, ءبىرتالاي ادامدى جالپى سوماسى 4 ميلليون تەڭگەگە تاقىرعا وتىرعىزىپ كەتكەن.
كەيىنگى كەزدە الاياقتاردىڭ ء«سىزدىڭ ءنومىرىڭىز ءبىر ۇتىستا جەڭىمپاز اتاندى» دەپ كەز كەلگەن كەزدەيسوق ابونەنتتىك نومىرگە قوڭىراۋ سوعۋى نەمەسە SمS-حابارلامالار جىبەرۋى جيىلەپ كەتكەن. ارام نيەتتىلەر ۇتىستى باسقا قالادان الىپ كەتۋدى نەمەسە جەڭىپ العان تاۋاردىڭ قۇنىن پلاستيكالىق كارتاعا اۋدارۋدى ۇسىنادى. ماسەلەن, ءدال وسىنداي قيتۇرقىلىققا تولى جولمەن 40-تان استام ادامدى الداپ, اقشالارىن جىمقىرىپ كەتىپ وتىرعان كۇدىكتى جاقىندا عانا قولعا ءتۇستى. پاۆلودار قالاسىنىڭ تۇرعىنى ءوزىن «سامسۋنگ ەلەكترونيكس» جشس قىزمەتكەرى رەتىندە تانىستىرىپ, قۇندى جۇلدەنىڭ ۇتىسقا قويىلعانى تۋرالى جالعان اقپارات تاراتقان. «جۇلدەنى ءسىزدىڭ ابونەنتتىك ءنومىرىڭىز كەزدەيسوق تاڭداۋ ارقىلى جەڭىپ الدى», دەپ «جەڭىمپازداردى» جەلپىندىرىپ, ۇتىستى جەتكىزىپ بەرۋ ءۇشىن تاۋارعا قوسىلعان قۇن سالىعىن عانا تولەۋ كەرەكتىگىن ايتىپ, 10 مىڭنان 50 مىڭ تەڭگەگە دەيىنگى «سالىقتى» بەلگىلى ءبىر شوتقا جىبەرتىپ وتىرعان. تەرگەۋ بارىسىندا الاياقتىڭ وسىعان ۇقساس 44 قىلمىس جاساۋعا قاتىستىلىعى بەلگىلى بولىپ وتىر.
«ايتا كەتەرلىك تاعى ءبىر جايت, ينتەرنەت الاياقتىقتىڭ كوپشىلىگى ترانسشەكارالىق سيپاتقا يە. ماسەلەن, ءبىر قىلمىستىق ىستە قاسكۇنەم باسقا وڭىردە, كەيدە ءتىپتى باسقا مەملەكەتتە ءجۇرۋى مۇمكىن. سول سەبەپتى قىلمىستىڭ بۇل ءتۇرىن اشۋعا ءبىرتالاي ۋاقىت جۇمساۋعا تۋرا كەلەدى. ويتكەنى وزگە ەلدە جۇرگەن كۇدىكتىنىڭ نەمەسە جابىرلەنۋشىنىڭ جەكە تۇلعاسى مەن مەكەنجايىن انىقتاۋ ءۇشىن شەت مەملەكەتتەگى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا سۇراۋ سالۋ مەن تاپسىرمالار جىبەرۋ مىندەتتى بولىپ سانالادى. ال بۇل ءىس-شارانىڭ بارلىعى بىردەن شەشىلە قوياتىن وڭاي شارۋا ەمەس», دەيدى ق.نۇرماعامبەتوۆ.
ءسوز سوڭىندا كريمينالدىق پوليتسيا دەپارتامەنتى باستىعىنىڭ ورىنباسارى ينتەرنەت الاياقتاردان ساق بولۋدىڭ قاراپايىم قاۋىپسىزدىك شارالارىنا توقتالىپ, دەربەس دەرەكتەردى, پلاستيكالىق كارتالاردىڭ مالىمەتتەرىن, كودتاردى جانە قۇپيا سوزدەردى ەشكىمگە حابارلاماۋعا, بەلگىسىز ءارى تەكسەرىلمەگەن سايتتار ارقىلى الدىن الا تولەم جۇرگىزبەۋگە, كۇماندى مامىلەلەر بويىنشا اقشا اۋدارىمدارىن جۇزەگە اسىرماۋعا, ۇيالى تەلەفون مەن كومپيۋتەرگە بەلگىسىز قوسىمشالاردى ورناتپاۋعا, كەز كەلگەن سىلتەمە بويىنشا وتپەۋگە, سپام حابارلامالارعا سەنبەۋگە شاقىردى.