ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى» كىتابىندا: «جاڭا نارىقتىق قاتىناستار اۋىل شارۋاشىلىعىندا تۇبەگەيلى وزگەرىستەردى تالاپ ەتتى. ءبىرىنشى كەزەكتە باستاماشىل جانە ەڭبەكسۇيگىش قوجايىنداردىڭ اياعىنان تۇرىپ كەتۋىنە كومەكتەسۋ كەرەك بولدى.
جەكەشەلەندىرۋدىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىندە اۋىل شارۋاشىلىعى وبەكتىلەرى ۇجىمدىق كاسىپورىندار بولىپ قايتا ۇيىمداستىرىلدى, ال ەڭبەك ۇجىمدارىنا زاتتىق پايلار بەرىلدى. كەڭشارلاردىڭ تۇراقتى جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ولاردىڭ باسشىلارى م ۇلىكتىك پايدىڭ 10 پايىزىن الاتىن سىزبا قولدانىلدى, ولاردىڭ باسقارۋىنا 5 جىلعا تاعى سونشالىقتى ۇلەس بەرىلدى. وڭ ناتيجە بەرگەن جاعدايدا, ودان ءارى بۇل ۇلەس ولاردىڭ مەنشىگىنە وتەتىن بولدى», دەپ جازدى.
وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىندا ورناي باستاعان جاڭا زامان تالابىنان تۋىنداعان وسى تاريحي مۇمكىندىكتى كەشەگى كەڭشارلاردىڭ «قىزىل ديرەكتورلارى» قالاي پايدالاندى دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەۋ ءۇشىن اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردىڭ قازىرگى جاعدايىنا جاي عانا زەر سالۋ جەتكىلىكتى. كوز الدىمىزعا باق-بەرەكە قونىپ, كوركەيگەن جانە قۇتى قاشىپ, ازىپ-توزعان اۋىلدار قاتار ەلەستەيدى. سول ساتتە كوكەيگە «نەگە بۇلاي بولدى؟» دەگەن سۇراق كەلەرى حاق.
شىندىعىندا, قاي اۋىلدىڭ بولسىن تاعدىرى سول «قىزىل ديرەكتورلاردىڭ» قولىندا ەدى. سوناۋ 1997 جىلى ءبىز, ءبىر توپ جۋرناليست, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ قىزىلجار اۋدانىنداعى «زەنچەنكو جانە ك» سەرىكتەستىگىندە بولعانىمىز ەسىمدە. ءوزى باسقاراتىن شارۋاشىلىقتىڭ وندىرىستىك بولىمشەلەرىن ارالاتىپ, تانىستىرعان گەننادي زەنچەنكو ەدەنىندە بۇرىن قولدانىستا بولعان, قۋاتى شاعىن ەلەكتر قوزعالتقىشتار قاتار-قاتار ءتىزىلىپ جاتقان كىشكەنتاي قويمانى دا كورسەتكەن ەدى. «مەن بۇل قوزعالتقىشتاردى وزدەرى باسقارعان كەڭشارلاردىڭ مال-مۇلكىن ارسىزدىقپەن تالان-تاراجعا سالىپ, ۇرلاپ-قارلاعان ديرەكتورلاردان مۇلدەم ارزان باعامەن ساتىپ الدىم. ولار بۇگىنگى كۇنمەن عانا ءومىر سۇرەتىن, ۋاقىتشا جۇرگەن جاندار ەدى. مەن ولارشا ىستەي المادىم. ويتكەنى بۇل قاسيەتتى جەردە اكەم ءومىر بويى ادال دا ابىرويلى ەڭبەك ەتتى. ونىڭ يگىلىكتى ءىسىن جالعاستىرۋ – مەنىڭ موينىمداعى پەرزەنتتىك پارىزىم. مىنا ۇستالىنعان موتورشالارعا كەلسەك, ولار كەيىن ءبىزدىڭ مال فەرمامىز ءۇشىن قاجەت بولادى...», دەگەن ەدى گەننادي يۆانوۆيچ.
وتپەلى كەزەڭنىڭ نەلەر اۋىرتپالىقتارىن نارشا كوتەرىپ, ىسكەرلىگىمەن كوزگە تۇسكەن گەننادي زەنچەنكو ەلباسى نازارىنا ءىلىنىپ, العاشقى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جۇرت سەنگەن وكىلى بولدى. ايرىقشا ىسكەرلىگىمەن, ازاماتتىق بەلسەندىلىگىمەن زور بەدەلگە يە بولىپ, ءوزى باسقاراتىن كوممانديتتىك سەرىكتەستىكتى رەسپۋبليكامىزداعى ەڭ ۇزدىك اۋىلشارۋاشىلىق كاسىپورنىنا اينالدىردى. ەڭبەگى جوعارى باعالانىپ, ەل اگرارشىلارىنىڭ ىشىندە العاشقى بولىپ «قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى» قۇرمەتتى اتاعىنا يە بولدى. وسىدان بىرەر جىل بۇرىن دۇنيەدەن وزعان داڭقتى باسشىنىڭ جاسامپاز ءىسىن بۇگىندە ۇلى مەن نەمەرەسى لايىقتى جالعاستىرىپ ءجۇر.
حالقىمىزدىڭ ارداقتى ازاماتى ماقتاي ساعديەۆ 1987 جىلى كوكشەتاۋ وبلىسىنىڭ ءبىرىنشى باسشىسى بولىپ تۇرعان كەزىندە زەرەندى اۋدانىنداعى ءبىر شارۋاشىلىقتىڭ باستاۋىش پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىسى بولىپ جۇرگەن سەرىك مالاەۆتىڭ ىسكەرلىگىن اڭعارىپ, چيستوپول اۋدانىنداعى «كوۆىلنوە» كەڭشارىنا ديرەكتور ەتىپ تاعايىنداتقان ەكەن. سودان بەرى ول وسى شارۋاشىلىقتى تابىستى باسقارىپ كەلەدى. بۇل كەڭشار دا جەكەشەلەندىرىلىپ, «اقسەلەۋ» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنە اينالدىرىلعان. بىراق مال-مۇلكى كورشىلەس كەڭشارلارداعىداي «ۇستاعاننىڭ قولىندا, تىستەگەننىڭ اۋزىندا» كەتپەي, جەرگىلىكتى تۇرعىندار يگىلىگىنە جاراتىلعان. قازىر اتالعان سەرىكتەستىك ورنالاسقان كوۆىلنوە اۋىلى چيستوپول وڭىرىندەگى امان ساقتالىپ قانا قويماي, جىلدان-جىلعا كوركەيە تۇسكەن جالعىز قۇت-بەرەكە ارالى ىسپەتتى. ەلدى مەكەندە كەڭەس زامانىندا سالىنعان الەۋمەتتىك نىساندار تۇگەل ساقتالىپ قانا قويماي, ءبارى دە ادام تانىماستاي جاڭارتىلعان. سەرىكتەستىكتەگى ورتاشا جالاقى – وبلىستىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ەڭ جوعارىلاردىڭ ءبىرى.
بەرتىندە سەرىك ءتاتتىباي ۇلىنا جولىعىپ اڭگىمەلەسكەنىمدە ول نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشۋدىڭ وتپەلى كەزەڭىندەگى قيىندىقتاردى ەسىنە الا كەلىپ: «توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا مەن شارۋاشىلىق باسشىسى رەتىندە ەسكى «ۋاز» ماشيناسىن ءمىنىپ ءجۇردىم. ال مەنىڭ كوپتەگەن ارىپتەسىم سول كەزدە-اق جاڭا شەتەلىك اۆتوموبيلدە شالقىپ جۇرەتىن. ارينە, ولاردى كورگەن سايىن مەن دە پەندە بولعان سوڭ, نامىستانىڭقىراپ قالاتىنمىن. سوندىقتان دا ءبىر اۋا رايى جايلى جىلى جاقسى استىق جيناپ, ءتاۋىر تابىس تۇسىرگەننەن كەيىن ەڭبەككەرلەردىڭ جالپى جينالىسىن وتكىزىپ, ولاردان وزىمە شارۋاشىلىق ديرەكتورى رەتىندە جاڭا «ۆولگا» ساتىپ الۋعا رۇقسات سۇرادىم. ۇجىمىم ءوتىنىشىمدى ءبىراۋىزدان قولدادى. بىراق كەشكە ۇيگە كەلگەنىمدە اۋىلىمىزدا ءالى كۇنگە ديىرمەن مەن ناۋبايحانا جوقتىعى ەسىمە ءتۇسىپ, رايىمنان قايتتىم. ءسويتىپ جاڭا «ۆولگانىڭ» ورنىنا ديىرمەنگە قاجەت جاڭا جابدىقتار ساتىپ الىپ, ناۋبايحانا دا اشتىق. قوسىمشا ءتورت جۇمىس ورنى قۇرىلىپ, سونشا ادام قۋانىپ قالدى. ولارمەن بىرگە ءوزىم دە قۋاندىم...» دەگەن ەدى. ءار نارسەنىڭ ءوز ۋاقىتى بولادى عوي. سەرىك مالاەۆ وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن ءوز ەڭبەك ۇجىمىنىڭ كەلىسىمىمەن جاڭا كولىك ساتىپ الىپتى.
ەلباسى بەرگەن مۇمكىندىكتى ءمۇلت جىبەرمەي, ۇتىمدى پايدالانا بىلگەن «قىزىل ديرەكتورلار» باسشىلىق جاساعان كەشەگى كەڭشارلاردىڭ – بۇگىنگى سەرىكتەستىكتەر مەن اكتسيونەرلىك قوعامداردىڭ قازىرگى الەۋەتى, ولاردا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن اۋىل ادامدارىنىڭ ءال-اۋقاتى جانە سول اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى ورنالاسقان اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردىڭ اجارى بۇرىنعى كەڭەس زامانىنداعىدان الدەقايدا جاقسى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق بولماس. مۇنىڭ ءبىر تاماشا مىسالى رەتىندە قىزىلوردا وبلىسىنىڭ سىرداريا اۋدانىنداعى ناعي ءىلياسوۆ اۋىلىن بولە-جارا ايتۋعا بولادى. بۇل ەلدى مەكەننىڭ كوركىنە كوز تويعىسىز. گۇلگە ورانعان كوشەلەرى, ساۋلەتتى مەكتەبى, مادەنيەت ءۇيى, سپورت كەشەنى, ستاديونى, مەشىتى, كەڭسەسى, دۇكەندەرى – ءبارى دە قالاداعىداي جايناپ-جارقىراپ تۇر. سونىڭ ءبارىن ءوز قاراجاتى ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتكەن قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى ابزال ەراليەۆ باسقاراتىن «ابزال جانە كومپانيا» تولىق سەرىكتەستىگى بولىپ شىقتى. ونىڭ جۇمىسكەرلەرىنىڭ ورتاشا ايلىق جالاقىسى 230 مىڭ تەڭگەگە دەيىن جەتكەن ەكەن. تالاي ماقتاۋلى شارۋاشىلىقتاعى ورتاشا جالاقى بۇدان كوپ تومەن.
وسى سياقتى جالقى مىسالداردان تۇيەتىن جالپى وي: اۋىلداردى ساقتاپ قالعاندار – جۇرەگى «ەلىم, حالقىم!» دەپ سوققان ارلى باسشىلار. ال تالاي اۋىلدىڭ توز-توزىن شىعارعاندار – قۇلقىنىنىڭ ق ۇلى بولعان ارسىز باسشىسىماقتار. وندايلار وزدەرى باسقارعان شارۋاشىلىقتاردىڭ مالى مەن تەحنيكاسىن تالان-تاراجعا سالىپ, تۇگەل قۇرتىپ بىتىرگەن سوڭ جۇرت ەسەبىنەن ارامدىقپەن جيناعان دۇنيە-مۇلكىن ءبىر تۇندە بىرنەشە «كاماز» ماشيناسىنا ارتىپ الىپ, باسقا جاققا تايىپ تۇرعان...
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى وسىنداي ءومىر شىندىعىنان ءتيىستى قورىتىندى شىعارعانىمىز ءجون. بىرىنشىدەن, ىسكەرلىگىمەن قاتار, بيىك ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرىمەن تانىلعان ازاماتتار عانا ەلگە تىرەك, كوپكە پانا بولا الاتىندىعىنا كوزىمىز جەتتى. ەكىنشىدەن, سول قىسقا ءجىپ كۇرمەۋگە كەلمەي تۇرعان قيىن كەزەڭدە كەشەگى «قىزىل ديرەكتورلارعا» ۇلكەن سەنىم كورسەتىلگەنىمەن, ولاردىڭ ءىس-ارەكەتىنە جەرگىلىكتى بيلىك پەن جۇرتشىلىق تاراپىنان قاتاڭ باقىلاۋ قويىلمادى. سونىڭ سالدارىنان ولاردىڭ كوبى «التىن كورگەن پەرىشتەدەي» جولدان تايىپ, وڭاي بايىپ قالۋ ءۇشىن ويلارىنا كەلگەنىن ىستەدى. مۇنىڭ اياعى تالاي اۋىلدىڭ تۇتقيىلدان جاۋ شاپقانداي ويرانىن شىعارۋعا اكەلىپ سوقتىردى.
مىنە, وسى تاعىلىمدار ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن ودان ءارى رەفورمالاۋ بارىسىندا ەسكەرىلسە, يگى. ويتكەنى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «جاڭا جاعدايداعى قازاقستان: ءىس-قيمىل كەزەڭى» جولداۋىندا اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتپاي, باسەكەگە قابىلەتتى ەكونوميكا قۇرۋ مۇمكىن ەمەستىگىن ايتا كەلىپ, جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردى كووپەراتسيالاۋ مىندەتىن العا قويدى. مۇنداي اۋىلدىق كووپەراتيۆتەردى باسقارۋ تىزگىنىن دە ارىنا داق تۇسىرمەگەن ادال دا ىسكەر ازاماتتاردىڭ قولىنا بەرىپ قانا قويماي, ولاردىڭ قىزمەتىنىڭ اشىقتىعى مەن ادىلدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ زاڭدى تەتىكتەرىن الدىن الا قاراستىرعان ءجون.
...وبلىستىق گازەتتە ىستەپ جۇرگەنىمىزدە بۇرىنعى «قىزىل ديرەكتورلاردىڭ» دوس-جاراندارى كەلىپ, ولاردىڭ مەرەيتويلارى قارساڭىندا ماداق ماقالا جازۋىمىزدى سۇراۋشى ەدى. سوندايدا ءبىز: «ول كىسى ءوزى باسقارعان كەڭشارى مەن اۋىلىن ساقتاي الدى ما؟» دەگەن قارسى ساۋال قوياتىنبىز. الايدا وعان وڭ جاۋاپ ەستىپ كورمەپپىز. سول سەبەپتى ونداي باسشىسىماقتاردى وتىرىك ماقتاپ جازۋدان باس تارتاتىنبىز. ال اۋىلدى ساقتاپ قالعان ارلى باسشىلار ەشكىمنەن ماقتاۋ-ماداقتاۋ سۇرامايتىن, ولاردى شىنايى داڭقتىڭ ءوزى ىزدەپ تاۋىپ جاتتى.