1995 جىل. كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىن تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ەلەڭ-الاڭ شاعىندا جاپپاي ورىن العان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قيىندىقتار قىزىلجار ءوڭىرى تۇرعىندارىنىڭ دا قابىرعاسىن قايىستىرىپ, ەڭسەسىن ەزىپ جىبەرگەن بولاتىن.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ سول كەزدەگى اكىمى ۆلاديمير گارتمان ءماسليحاتتىڭ كەزەكتى ءبىر سەسسياسىندا ەسەپ بەرىپ: «جىلۋ جوق, گاز جوق, كومىر جوق, اقشا جوق, قايدان الۋدى بىلمەيمىز», دەپ ءسوزدى كوبەيتە باستاعاندا حالىق اتىنان دەپۋتاتتىق مانداتى بار مالىك مۇقانوۆ اعامىز ورنىنان اتىپ تۇرىپ: «وندا ءسىز بۇل جەردە نە قىلىپ تۇرسىز؟ بۇل ءسوزدى بىزگە سول تەتس-ءتىڭ كوچەگارى دا ايتىپ بەرەر ەدى عوي. ال حالىقتى قاراڭعىلىقتا توڭدىرىپ, جاۋراتىپ وتىرعان, قولىنان تۇك كەلمەيتىن سىزدەردەي باسشىلاردى سوتتاۋ كەرەك», دەپ جەردەن الىپ-جەرگە سالعان.
تۋراشىل, كەسەك مىنەزدى, ەر تۇلعالى مالىك مۇقانوۆ, مىنە, وسىنداي ەل ەلەۋلىسى, حالىق قالاۋلىسى بولاتىن. ونىڭ ازان شاقىرىپ قويعان ەسىمى – مايدان. اتىنا زاتىنا ساي ىرىلىك, كۇرەسكەرلىك كورسەتىپ, سانالى عۇمىرى مىلتىقسىز مايدان الاڭىندا, ساياسي ساحنادا ءوتتى. قاتارلاستارى ءالى كۇنگە دەيىن «شىنىندا دا, ول مايدان دەسە مايدان ەدى» دەپ ەسكە الادى. قۇرداستارى كوزى ءتىرى كەزىندە ويىن-شىنى ارالاس «كوتوۆسكيمەن تۇستاس بولساڭ, سەن دە رەۆوليۋتسيونەر بولار ەدىڭ» دەپ ونىڭ بولمىسىنا بىتكەن كۇرەسكەرلىگىنە تاڭداناتىن ەدى. بۇگىنگە دەيىن ونىڭ الماس قىلىشتاي قيىپ تۇسەر وتكىرلىگىن, شىنشىلدىعىن, ەشكىمنەن قايمىقپايتىن وجەتتىگى حاقىندا تۇرعىلاستارى دا, قالامداس ارىپتەستەرى دە, تەرىسكەيدە ءتىل-ءدىل ءۇشىن كۇرەستە اعا, ۇلگى تۇتقان ىنىلەرى دە اڭىزعا بەرگىسىز اڭگىمە ايتۋدان جالىقپايدى. وسى ورايدا ارداگەر جۋرناليست بولات قوجاحمەتوۆتىڭ مالىك مۇقانوۆ جايلى ايتقان ءبىر ەستەلىگى ويىما ورالىپ وتىر.
«سەكسەنىنشى جىلداردىڭ تاۋسىلار تۇسى ەدى. جايناپ تۇرعان جاز ايى بولاتىن. ودان كەيىن اتى ەكى رەت وزگەرگەن ساياسي وقۋ ءۇيىنىڭ الدى. رۇقساتسىز ميتينگ وتكىزۋگە جينالعان كازاكتار وسى ءۇيدىڭ الدىنداعى ونىڭ ەنىمەن بىردەي قۇلا-دالا تاس باسپالداقتى لىق تولتىردى. «كازاكتار ميتينگ وتكىزگەلى جاتىر» دەگەن سۋىت حاباردى ەستي سالا جۇگىرە باسىپ, جەتىپ كەلگەن ءبىز, ءبىر توپ جىگىت «جوتاعا» وكشە تيىزە الماي, تومەنىرەك تۇرمىز. ءبىر كەزدە باسپالداقتاعىلاردىڭ بىرەۋى وزىمەن بىرگە الا كەلگەن كسرو-نىڭ ەتەكتەي قىزىل تۋىن جەلبىرەتىپ قاداي باستادى. ونى ءبارىمىز دە بىردەن بايقادىق. ال مالىك بولسا, بىزدەي ويلانعان جوق: جەتىپ بارىپ, قىزىل تۋدى ج ۇلىپ الدى دا, لاقتىرىپ جىبەردى. ابىروي بولعاندا, ەدىرەيگەن كازاكتار تۋعا جارماسپادى. مالىككە دە تارپا باس سالمادى. قۇداي ساقتادى ايتەۋىر! ء«ار ءداۋىردىڭ ءوزىنىڭ قول باستاعان نەمەسە ءسوز باستاعان بەتكە ۇستارلارى بولادى عوي. مالىك حح عاسىردىڭ باس كەزىندە ءومىر سۇرسە, الاش ارىستارى سىندى كۇرەسكەر بولماي قويماس ەدى».
ەلىمىز ءوز ەگەمەندىگى مەن تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا قىزىلجار وڭىرىندە ساياسي جاعداي كۇرت شيەلەنىسىپ, جار استىنان شىعا كەلگەن جاۋ پيعىلدى بازبىرەۋلەردىڭ قوس ازاماتتىق, قوس مەملەكەتتىك ءتىل, اۆتونوميا قۇرۋ ماسەلەلەرىن كوتەرىپ, ەلدى دۇرلىكتىرگەنى ءمالىم. سول سىندارلى, الماعايىپ كەزەڭدە قايراتتى قالام يەلەرى پارىز بەن پاراسات بيىگىنەن كورىنىپ, جۇرتشىلىقتى سابىرعا شاقىرىپ, ارانداتۋشىلاردىڭ ارام نيەتتەرىن اشكەرەلەي تويتارىس بەرىپ وتىردى. بۇل رەتتە, اسىرەسە, ەكى تىلگە بىردەي جەتىك دارىندى كوسەمسوزشى مالىك مۇقانوۆتىڭ ءورىستىلدى وقىرمان قاۋىمعا وي سالاتىن, ۇلت ارازدىعىن قوزدىرۋشى ازازىلدەردى وڭدىرماي اشكەرەلەيتىن, كەشەگى كەڭەس يمپەرياسىن كوكسەۋشىلەردى تاۋبەگە شاقىراتىن بىرنەشە كولەمدى ماقالاسى قىزىلجارلىقتاردىڭ ايرىقشا نازارىن اۋداردى. اسىرەسە, 2000-2003 جىلدار ارالىعىندا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ مەنشىكتى ءتىلشىسى بولا ءجۇرىپ, وڭىردەگى ۇلتتىق ماسەلەلەردى سول ءبىر ءارى-ءسارى كەزدىڭ وزىندە كەمەرىنە كەلتىرىپ, كەلىستىرە جازعان ماقالالارىن جۇرت ىزدەپ ءجۇرىپ وقيتىن. سەبەبى شىرىلداعان شىندىقتى اقمىلتىق مالىك اعا باس گازەتتىڭ بەتىندە تايسالۋدى بىلمەيتىن بەل بالاداي تىكە ايتۋشى ەدى.
كوكتەمگى, كۇزگى ناۋقانداردى قاعاز جۇزىندە اياقتاپ, جالعان اقپار بەرەتىن اۋدان اكىمدەرىن اشكەرەلەيتىن بولاشاق ماقالالارىنىڭ ماتەريالدارىن جيناردا جەرگىلىكتى تەلەراديوكومپانيانىڭ سول كەزدەگى باسشىسى كارىباي مۇسىرمانعا حابارلاسىپ, كولىك سۇراپ الادى ەكەن. اكىمدەردىڭ جالعان اقپاراتىن دالەلدەرمەن ايپارا قىلۋ ءۇشىن قاسىنا تەلەراديوكومپانيانىڭ وپەراتورى مەن ءجۋرناليسىن دە قوسىپ الىپ, فاكتىلەردى بەينەتاسپاعا جازدىرىپ الادى. باسىلىمنىڭ بەتىنە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ, باس پروكۋروردىڭ نازارىن اۋدارتۋعا باعىتتالعان ماقالالارى جارق ەتىپ جاريالانىپ, كىنالىلەردىڭ سازايىن تارتتىرىپ, شاراسىزداردىڭ ايىزىن قاندىراتىن. «كوش كولىكتى. ال باسقاسى شە؟!», «قىس كەلىپ قالدى. ورالماندار باسپاناسىز وتىر» دەگەن ماقالالارى قوعامدىق ءدۇمپۋ تۋعىزعانى ەل ەسىندە. بۇل ماقالالارعا ەلىمىزدىڭ سول كەزدەگى ۇكىمەت باسشىسى نازار اۋدارىپ, وندا كوتەرىلگەن ماسەلەگە وراي شارا قولدانعانى دا جۇرتتىڭ جادىندا بولار.
مالىك مۇقانوۆ قالاي جازسا دا, سويلەسە دە مەرگەننىڭ وعىنداي ءدوپ تيگىزەتىن. ونىڭ وتكىر سىندارى جاۋىن نايزاسىمەن ج ۇلىپ تۇسىرەتىن باياعىنىڭ باتىرلارىن كوز الدىمىزعا ەلەستەتەتىن. «قازاقستاننىڭ باس پروكۋرورى نازارىنا» ايدارىمەن جاريالانعان «جەر بەرىپ, ۇلىن جارىلقاعان اكىم دميتريەنكو قاشانعى تايراڭدايدى؟» دەگەن ماقالاسىنىڭ ارقاسىندا ادىلدىك ورناپ, كىنالىلەر قىزمەتىنەن كەتكەنىن جالپاق جۇرت بىلەدى.
جۋرناليستيكانىڭ قىر-سىرىن تەرەڭ مەڭگەرگەن ماكەڭنىڭ جازۋىنان ۇشىنعان پالە ىزدەپ جانىعاتىن زالىمداردىڭ ءوزى ءۋاج تاپپاي دىڭكەلەۋشى ەدى. مۇقالماس جىگەردەن جارالعان مالىك اعا نىساناعا العان تاقىرىبىن جەرىنە جەتكىزىپ جازىپ قانا قويماي, سىنعا قۇلاق اسپايتىن قۇردىمدارمەن زاڭ الدىندا جۇزدەسىپ, سوتتا تالاي جەڭگەن كەزدەرى بولعان.
قالامىنىڭ قۋاتىن ۇلتتىق, پروبلەمالىق جايتتارعا ارناعان ماكەڭ ساياسي كۇرەس الاڭىنا شىققاندا كەيبىرەۋلەر قۇساپ جالعان بەدەل, ارزان ۇپاي الۋ ماقساتىن ەمەس, ەلدىك ماسەلەلەردى تۋ ەتىپ كوتەرىپ, بيىك مىنبەرلەردەن بىلىكتى ۇسىنىس-ويلار ايتۋىمەن ەرەكشەلەنەتىن. وزىق وي, ورىندى ۇسىنىس تولى تۇجىرىمدارىن قالام شەبەرلىگىمەن جەتكىزىپ, ايماقتاعى كوپ كەمشىلىكتەردى جويۋعا بالامالى جول تابۋ ماقساتىن كوزدەگەن تالاي ماقالالارى جاريالانىپ جاتتى. قازىر باس گازەتتىڭ سول جىلدارى شىققان ساندارىن پاراقتاپ وتىرىپ, كوزبەن كورمەسەم دە, اعا بۋىننىڭ ايتۋىمەن سۇلباسى سىزىلعان مالىك جاقىپ ۇلىنىڭ بەينەسى ايقىندالا تۇسكەندەي. ءورشىل رۋحقا تولى بولمىس-ءبىتىمى, ۇلتتىق مۇددە سىنعا تۇسكەندە ەشنارسەدەن دە تايسالمايتىن جۇرەك جۇتقان باتىر مىنەزى, شىنىندا دا, ۇزەڭگىلەس ارىپتەستەرى ايتسا ايتقانداي ەكەن.
تۋراشىلدىق تۋعانىڭا دا جاقپايدى. نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى گابريەل ماركەس ايتقانداي, س ۇلىكتەي سورىپ الاتىن جۋرناليستيكانىڭ جۇگىن ارقالاپ, جۋرناليست رەتىندە جارقىراپ كورىنگەن مالىك اعامىزعا كوزى تىرىسىندە ەكى ماراپات قانا بۇيىرىپتى. جۋرناليستەر وداعىنىڭ سىيلىعى وسى سالاداعى قاجىرلى ەڭبەگى ءۇشىن تاپسىرىلىپتى. تاۋەلسىزدىكتى نىعايتۋ جولىندا قالامىمەن قايرات كورسەتكەن ماكەڭنىڭ توسىنە مەرەكەلىك مەدالدى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ باسشىلىعى تاعىپتى. ارينە, ەڭ زور ماراپات – حالىقتىڭ قۇرمەتى! قازاعىن سۇيگەن, ونىڭ ءاربىر جەتىستىگىنە قۋاناتىن, كەمشىلىگىنە كۇيىنەتىن ادامي قاسيەتتەردى بويىنا سىڭىرگەن ازاماتتىڭ جىلدار وتسە دە جادىمىزدان وشپەۋى – وسىنىڭ ايعاعى.
ارايلىم بەيسەنباەۆا,
جۋرناليست
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى