وسىدان ون شاقتى جىل بۇرىن سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى شال اقىن اۋدانىنىڭ ورتالىعى – سەرگەەۆكا قالاسىنىڭ مارتەبەسىن وزگەرتۋ ماسەلەسى كوتەرىلگەنى جادىمدا. سەبەبى, شاھاردا ءبىر كەزدە 10 مىڭداي ادام تۇرعان بولسا, وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىنداعى ەكونوميكالىق داعدارىس كەزىندە ونداعى كاسىپورىن جاپپاي جابىلىپ, جۇمىسسىز قالعان جۇرت جان-جاققا ۇدەرە كوشكەندىكتەن, تۇرعىندار سانى 7 مىڭعا دەيىن كەمىگەن.
قالاداعى ورتالىقتاندىرىلعان جىلۋ مەن سۋ قۇبىرلارى ىستەن شىعىپ, سەرگەەۆكالىقتار ءتىپتى كوپ پاتەرلى ۇيلەردەگى پاتەرلەرىن دە پەش جاعىپ جىلىتىپ, سۋدى كوشەدەگى كولونكادان فلياگامەن تاسىپ ىشۋگە ءماجبۇر بولعان. قاڭىراپ بوس قالعان كوپ پاتەرلى تۇرعىن ۇيلەردىڭ كەيبىرەۋلەرىنىڭ ەسىك-تەرەزەلەرى قيراتىلىپ, قابىرعالارى ۇڭىرەيىپ, قالا سيىقسىز كۇيگە تۇسكەن. ال باياعى تۇرمىسقا جايلى جاعدايدىڭ جۇرناعى دا قالماي, شىن مانىندە كادىمگى اۋىلعا اينالعان قالادا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان دارىگەرلەر مەن مۇعالىمدەر جانە مادەنيەت سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى وزدەرىنەن جالاقىنى 25 پايىز كوپ الاتىن اۋىلدىق ارىپتەستەرىنە قىزىعا قارايتىن. قالا مارتەبەسىن اۋىلعا اۋىستىرۋ ماسەلەسىن كوتەرگەندەر دە – سولار.
«جىعىلعانعا – جۇدىرىق» دەمەكشى, ورتالىعى قالا بولىپ سانالاتىن شال اقىن اۋداندىق اۋرۋحاناسىن دارىگەرلەرمەن قامتاماسىز ەتۋ دە ۇلكەن پروبلەماعا اينالىپتى. ويتكەنى, اۋىلدان ايىرماشىلىعى جوق بولسا دا, سەرگەەۆكاعا قىزمەتكە شاقىرىلعان جاس ماماندارعا «ديپلوممەن – اۋىلعا!» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىندا قاراستىرىلعان ەلەۋلى جەڭىلدىكتەر بەرىلمەيدى ەكەن.
بۇل, ارينە, الەۋمەتتىك ادىلدىككە جاتپايتىن, اۋىلدىق جەرلەردىڭ تۇرعىندارىنا كورسەتىلەتىن مەديتسينالىق قىزمەت ساپاسىنا تەرىس اسەرىن تيگىزىپ وتىرعان وزەكتى ماسەلە ەكەندىگى ايدان انىق. الايدا ونى شەشۋ جەرگىلىكتى وكىلدى جانە اتقارۋشى ورگانداردىڭ قۇزىرەتىنە جاتپايتىن بولىپ شىقتى. ال اندا-ساندا استانادان ات تەرلەتىپ كەلىپ جۇرەتىن جوعارى لاۋازىمدى شەنەۋنىكتەر مەن پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ سەرگەەۆكالىقتارعا بەرگەن ۋادەلەرى, وكىنىشكە قاراي, قۇر ءسوز كۇيىندە قالىپ كەلگەن.
ەلىمىزدە سەرگەەۆكا سياقتى اتىنا زاتى ساي ەمەس تاعى 12 شاعىن شاھار بار. ولار – اقتوبە وبلىسىنداعى جەم (1771 تۇرعىن), تەمىر (2570 تۇرعىن), اقمولا وبلىسىنداعى ستەپنياك (3535 تۇرعىن), دەرجاۆينسك (6058 تۇرعىن), ەرەيمەنتاۋ (9736 تۇرعىن), ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى فورت-شەۆچەنكو (7103), قىزىلوردا وبلىسىنداعى قازالى (7758 تۇرعىن), قاراعاندى وبلىسىنداعى قارقارالى (8191 تۇرعىن), قاراجال (9664 تۇرعىن), سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى بۋلاەۆو (7756 تۇرعىن), شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى شار (7570 تۇرعىن) جانە سەرەبريانسك (8578 تۇرعىن) قالالارى.
ءادىلىن ايتۋ كەرەك, التىنشى شاقىرىلىمداعى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى وسى ماسەلەنى تاباندىلىقپەن قولعا الىپ, ۇكىمەتكە ەكى مارتە دەپۋتاتتىق ساۋال جولداپتى. سول ساۋالدارعا «بۇل ماسەلەنى قاراستىرىپ جاتىرمىز. ويتكەنى, قولدانىستاعى زاڭنامادا قالا مارتەبەسىن وزگە ەلدى مەكەندەر مارتەبەسىنە اۋىستىرۋ مەحانيزمى قاراستىرىلماعان بولىپ شىقتى. وسىعان وراي, ارنايى زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, ەلىمىزدەگى ءوز مارتەبەسىنە ساي ەمەس شاعىن قالالاردىڭ سانىن ناقتى انىقتاپ, قولدانىستاعى زاڭناماعا ءتيىستى وزگەرىس ەنگىزۋدى قاراستىرامىز» دەگەن مازمۇنداعى رەسمي جاۋاپتار بەرىلگەن. بىراق وسىنداي ۋادەنىڭ ورىندالۋى سيىرقۇيىمشاقتانىپ بارا جاتقان سوڭ بىلتىر بەلگىلى قوعام قايراتكەرى نۇرتاي سابيليانوۆ باستاعان ءبىر توپ دەپۋتاتتىڭ وزدەرى باستاماشىلىق ەتىپ, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اكىمشىلىك-اۋماقتىق قۇرىلىسى تۋرالى» زاڭعا قالالاردىڭ مارتەبەسىن وزگە ەلدى مەكەندەرگە اۋىستىرۋ مەحانيزمىن ايقىنداعان تۇزەتۋلەر ەنگىزۋدى كوزدەگەن زاڭ جوباسىن دايىنداعان. ونى پارلامەنت سەناتى ماقۇلداعان سوڭ وتكەن جىلعى جەلتوقسان ايىنىڭ 12-دە مەملەكەت باسشىسى قولىن قويىپ, زاڭدى كۇشىنە ەنگىزدى. ءسويتىپ اتىنا زاتى ساي ەمەس شاعىن قالالاردىڭ مارتەبەسىن وزگە ەلدى مەكەنگە, سونىڭ ىشىندە اۋىلعا وزگەرتۋگە جول اشىلدى.
بىراق بۇل ءوز مارتەبەسىنە سايكەس كەلمەيتىن شاعىن قالالاردىڭ ءبارى ءبىر كۇندە اۋىل نەمەسە كەنت بولىپ شىعا كەلەدى دەگەن ءسوز ەمەس. بۇل ماسەلەنى اۋەلى جەرگىلىكتى وكىلدى جانە اتقارۋشى ورگاندار قاراپ, جوعارى جاققا ءتيىستى ۇسىنىس بەرۋگە ءتيىس. سوندىقتان تۇرعىندارىنىڭ سانى 10 مىڭعا جەتپەيتىن شاعىن قالالاردىڭ كەيبىرەۋى اۋىلعا نەمەسە كەنتكە اينالدىرىلماۋى دا مۇمكىن. ماسەلەن, قاراعاندى وبلىسىنىڭ اكىمى جەڭىس قاسىمبەك قارقارالى قالاسىنىڭ – تابيعاتى تامىلجىعان اتتاس اۋدان ورتالىعى تۇرعىندارىنىڭ سانى جەتكىلىكسىز ەكەندىگىنە قاراماستان, ونىڭ مارتەبەسىن وزگەرتۋدى قولدامايتىندىعىن ءبىلدىرىپتى.
وسى رەتتە قولدانىستاعى زاڭناماعا سايكەس, شاعىن قالاعا, ياعني اۋداندىق ماڭىزى بار قالاعا اۋماعىندا ونەركاسiپتىك كاسىپورىندار, كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق, مەملەكەتتiك تۇرعىن ءۇي قورى, وقۋ جانە مادەني-اعارتۋ, ەمدەۋ مەن ساۋدا وبەكتiلەرiنiڭ دامىعان جەلىسi بار, حالقىنىڭ سانى كەمiندە 10 مىڭ ادام بولاتىن ەلدi مەكەن جاتاتىندىعىن ەسكەرگەن ءجون. دەمەك, قارقارالى قالاسى الداعى ۋاقىتتا وبلىس باسشىلىعىنىڭ قولداۋىمەن اتالعان زاڭ تالابىنا سايكەس جان-جاقتى دامىتىلىپ, كوركەيتىلەدى دەگەن ءۇمىت بار.
ال سەرگەەۆكا سياقتى بولاشاعى ب ۇلىڭعىر شاعىن قالالاردىڭ تاعدىرىن ناقتى شەشەتىن كەز كەلدى. ويتكەنى, ولاردىڭ مارتەبەسىن اۋىلعا اۋىستىرۋ ءۇشىن ەندى ەشقانداي كەدەرگى جوق. تەك جەرگىلىكتى وكىلدى جانە اتقارۋشى ورگاندار الەۋمەتتىك ادىلدىكتى جىلدار بويى كۇتىپ وتىرعان ءبىر قاۋىم جۇرتتىڭ تىلەك-تالابىنا قۇلاق اسىپ, ماسەلەنى تەزىرەك قولعا السا, قۇبا-قۇپ.
...«كەزىندە ءاپ-ادەمى قالا بولعان ەلدى مەكەندەر كەيىن نە سەبەپتى كوزگە قوراش كەيىپكە ءتۇستى؟» دەگەن ساۋال دا تۋىندايتىنى ءسوزسىز. ءبارى دە سوناۋ ەل باسىنداعى سىن كەزەڭدە – وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىندا ءتيىستى اۋدانداردىڭ باسشىلارى كىمدەر بولعاندىعىنا بايلانىستى ەدى. ماسەلەن, شال اقىن اۋدانىنىڭ اكىمى جۇرت الدىندا اۋزىمەن وراق ورعانىمەن, ءىس جۇزىندە قۇلقىنىنىڭ ق ۇلى بولىپ شىعىپ, ءبىر كەزدە داڭقى دۇرىلدەپ تۇرعان اۋدان ەكونوميكاسىن قالاي تاقىرعا وتىرعىزىپ كەتكەنىن سەرگەەۆكالىقتار ءالى كۇنگە قارعىس جاۋدىرا ايتىپ وتىرادى. ال كورشىلەس عابيت مۇسىرەپوۆ اتىنداعى اۋدانعا شىنايى پاتريوت ازامات اكىم بولعاندىقتان, ونداعى بارلىق اۋىلدىق ەلدى مەكەن جىلدان-جىلعا كوركەيىپ, اۋدان ورتالىعى – نوۆويشيمكا اۋىلى تۇرعىندارىنىڭ سانى قازىر 12 مىڭنان استى. نوۆويشيمكالىقتار قازىر قالادان كەم ەمەس جاعدايدا ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. ولارعا سەرگەەۆكالىقتار قىزىعا قارايدى. «كادرلار ءبارىن شەشەدى» دەگەن وسى.