ەلىمىزدىڭ باتىس وڭىرىندەگى مۇناي كومپانيالارىنىڭ بىرىندە ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن جاس مامانعا شەتەلدىك بولىمشەگە اۋىسۋ تۋرالى ۇسىنىس تۇسكەن ەكەن. كەتەيىن دەسە, ەلدەگى قارتايعان اتا-اناسى مەن باۋىرلارىن قيمايدى, قالايىن دەسە مۇنداي مۇمكىندىك ەندى قاشان تۋاتىنى بەلگىسىز. شەتەلگە بارىپ, باسەكەلى ورتادا ءبىلىمى مەن بىلىكتىلىگىن شىڭداعىسى كەلەدى-اق, ۇسىنعان جالاقىسى دا قوماقتى, قالتاسىن تەسپەيتىنى انىق...
ەركەبۇلاننىڭ وتباسىن ۇلىبريتانيانىڭ رەدينگ قالاسىندا ءبىلىم الىپ جۇرگەن 2016 جىلى كەزدەستىردىك. وزگە ەلگە وقۋعا جاڭادان كەلگەن ءبىر توپ قازاق ستۋدەنتى ءۇشىن شاعىن قالادا ءوز وتانداستارىن كەزدەستىرۋدىڭ قانداي باقىت ەكەنىن بىلسەڭىز عوي. دۇكەندە ءوزارا قازاقشا سويلەسىپ تۇرعان بىزگە قولىندا كىشكەنتاي بالاسى بار جاسى 30-دار شاماسىنداعى ايەل كەلىپ, ءوزىنىڭ اتىراۋدان ەكەنىن, وسىندا ءتورت جىلدان بەرى تۇراتىنىن ايتىپ, ۇيىنە قوناق بولۋعا شاقىردى. وسىلايشا, شەتەلدە قازاق كورسە تۋىسىن تاپقانداي قۋاناتىن ستۋدەنتتەر انگليانىڭ وڭتۇستىگىندەگى شاعىن قالانىڭ جاڭا ۇيلەر سالىنعان اۋدانىنا قاراي بەتتەدىك. ەكى قاباتتى كەڭ پاتەردە ەركەبۇلان مەن جانسايا ەكى ۇلىمەن تۇرادى ەكەن, اراسىندا قوناققا قازاقستاننان نەمەرەلەرىن ساعىنعان اتا-اجەسى دە كەلىپ كەتەتىن كورىنەدى. اڭگىمەلەسە كەلە, جاڭا تانىسىمىزدىڭ بريتاندىق مۇناي كومپانيالارىنىڭ بىرىندە قىزمەت ەتەتىنىن, جۇمىس بەرۋشىسىنىڭ جەرگىلىكتى ولشەم بويىنشا مىنا ءزاۋلىم پاتەردىڭ اقىسىن, ۇلىنىڭ جەكە مەنشىك مەكتەپتەگى وقۋىن تولەيتىنىن دە ايتتى.
بۇل ءبىر عانا قازاق وتباسىنىڭ باسىنداعى جاعداي ەمەس ەكەنى بەلگىلى. شەتەلگە قىزمەتى بويىنشا قونىس اۋداراتىنداردىڭ كوبى – جوعارى ءبىلىمدى, بىلىكتى, تاجىريبەسى مول, باسەكەگە قابىلەتتى ازاماتتار. اعىلشىنشا «brain drain» دەپ اتالىپ كەتكەن بۇل قۇبىلىس جاھاندانۋ عاسىرىمەن قاتار ىلگەرىلەي باستادى. 1970 جىلمەن سالىستىرعاندا تۋعان جەرىنەن جىراقتا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ادامداردىڭ سانى ءۇش ەسە وسكەن. بۇرىندارى وزگە ەلگە جۇمىس ىستەۋگە كەتكەن ءبىرلى-ەكىلى ادامدى بىلسەك, بۇگىندە اركىمنىڭ شەتەلگە كەتكەن تانىسى بار. ءبىز مۇنى ەلدەگى اقىل-وي كاپيتالىنىڭ سىرتقا كەتۋى نەمەسە اقىل-وي كوشى دەپ اتايتىن بولدىق.
جاقىندا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا ەلباسى ن.نازارباەۆ جاستاردىڭ شەتەل اسۋىنا نە سەبەپ دەگەن ماسەلەنى كوتەردى. بىلىكتى مامانداردىڭ ءوز ەلىنەن جىراققا كەتۋى – جالعىز قازاقستاندى عانا ەمەس, كوپتەگەن دامۋشى ەلدەردى الاڭداتاتىن وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى دەگەن پىكىر بار. دەسە دە بۇل ۇلىبريتانيا سەكىلدى دامىعان ەلدەردە دە ءجيى كەزدەسەتىن كورىنەدى. ماسەلەن, بريتان ۇكىمەتى قازىر Brexit سالدارىنان ەۋروپالىق وداق ەلدەرىنە اعىلعان ماماندار تۋرالى ايتا باستادى. اقش, كانادا سەكىلدى باتىس ەلدەرى بىلىكتى ازاماتتاردى جۇمىسقا تارتۋ بويىنشا ارنايى ساياسات جۇرگىزىپ, الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن ەڭ مىقتى مامانداردىڭ بار جاعدايىن جاساپ باعادى. ليۆاننىڭ بەلگىلى ساياساتكەرى, پارلامەنت سپيكەرى نابيح بەرري ەلدەگى اقىل-وي ەميگراتسياسىن ەڭ ۇلكەن ماسەلەلەردىڭ ءبىرى دەپ اتاپ ءوتىپ, مۇنى جاستار اراسىنداعى جۇقپالى ىندەتكە تەڭەگەن ەكەن. راسىندا دا, ەل اۋىستىرۋعا جاس ازاماتتار بەيىم كەلەدى. ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, دۇنيە ءجۇزى بويىنشا 300 ميلليونعا جۋىق ميگرانت بار. دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋمى وزگە ەلگە قونىس اۋدارۋعا ەلدەگى ساياسي جاعداي مەن تابيعي اپاتتاردان بولەك, كوپ جاعدايدا جاقسى جۇمىس پەن ساپالى بىلىمگە دەگەن سۇرانىس سەبەپ بولاتىنىن ايتادى.
قازاقستاننان كەتكەن جوعارى ءبىلىمدى وتانداستارىمىز ءدال وسى ماقساتتا قونىس اۋدارعانىن ايتادى. تىلدەسكەن ازاماتتارىمىزدىڭ ءبىرى بىلىكتى مامان بولا تۇرا ەلدەگى كۇنكورىس كوزىنە كوڭىلى تولماي, اقش-تا قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا ەڭبەكتەنۋگە كەلىسىپ وتىر. ەلىمىزدە مەملەكەتتىك قىزمەتتە بىرنەشە جىل جۇمىس ىستەپ, «بولاشاق» باعدارلاماسى ارقىلى شەتەلدە ءبىلىمىن جەتىلدىرگەن ماقسات ەلۋباي ەلگە قايتا كەلگەندە 110 مىڭ تەڭگە ايلىققا كۇن كورۋ مۇمكىن بولماعانىن ايتادى. ونىڭ ءوزى قاراپايىم جاس ماماننىڭ ەمەس, تاجىريبەلى, شەتەلدە وقىعان, ءبىر مەكەمەدەگى ءبولىم مەڭگەرۋشىسىنىڭ جالاقىسى ەدى.
«شەتەلدەن كەلگەن سوڭ, جۇمىسقا ورنالاستىم. ايلىعىم – 110 مىڭ تەڭگە. بۇل قارجىعا وتباسىڭدى اسىراۋ مۇمكىن ەمەس, كۇندەلىكتى شىعىننان دا ارتىلمايدى. جالاقىنىڭ جاقىندا كوتەرىلەتىن ءتۇرى جوق, ەرتەڭگە سەنىم ارتاتىن پەرسپەكتيۆا دا كورمەدىم. كۇيبەلەڭ تىرشىلىكتەن شارشاپ, شاراسىز شەتەلگە كەتۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادىم», دەيدى ماقسات.
قازىر ول ماماندىعى بويىنشا ەمەس, قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا قاراپايىم جۇمىسشى بولىپ, ادال ەڭبەگىممەن اپتاسىنا 8-9 مىڭ دوللار اقشا تابامىن دەيدى. ءوز ەلىندە وسىنداي مۇمكىندىكتىڭ جوعىنا اشىنعان كەيىپكەرىمىز ەلگە قايتقىسى جوق. تەك جىلىنا ءبىر رەت تۋعان-تۋىسىن كورىپ, ساعىنىشىن باسسا جەتكىلىكتى كورىنەدى. قازاقستانداعى بىلىكتى ماماننىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنەن اقش-تا قاتارداعى ەڭبەكقور تۇرعىننىڭ جاعدايى الدەقايدا جوعارى ەكەنىنە كوز جەتكىزگەن ماقساتتىڭ ازىرگە ەلگە ورالعىسى جوق, وعان كاسىبي مامان رەتىندە ەلگە شاقىرىپ جاتقان قۇزىرلى مەكەمەلەر دە جوق.
راسىندا ەلدەگى تومەن جالاقى, اسىرەسە شەتەلدە ءبىلىم الىپ نەمەسە جۇمىس ىستەپ كەلگەن ادام ءۇشىن ماردىمسىز ەكەنى بەلگىلى. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى 2020 جىلى قازاقستانداعى ورتاشا جالاقىنى 200 مىڭ تەڭگەدەن جوعارى دەپ بەلگىلەدى. دەسە دە 200 مىڭ تەڭگە ەڭبەكاقىنى ەلدە ناقتى قانشا ادام الاتىنى ۇلكەن سۇراق تۋدىرادى. قازاقستاننىڭ بىلىكتى كادرلارىنىڭ ءدال وسى جالاقى ماسەلەسىنە كوڭىلى تولماي ەل اسىپ كەتۋى قازاقستانداعى الەۋمەتتىك ماسەلەنىڭ وزەكتى ەكەنىن كورسەتەدى.
ءبىر قىزىعى, قازاقستانعا جۇمىس ىزدەپ كەلەتىن شەتەلدىك ماماندار دا كوپ ەكەن. ميگراتسيا بويىنشا حالىقارالىق ۇيىمنىڭ (IOM) ەسەبىنە سايكەس, 2019 جىلى ەلىمىزدە 3,7 ملن شەتەلدىك ازامات ءومىر سۇرگەن. حالىقارالىق ۇيىم قازاقستانعا شەتەلدىك بىلىكتى ماماندار ءۇشىن تارتىمدى ەلدەردىڭ ءبىرى دەگەن باعا بەرگەن. بايقاعانىمىزداي, ەلىمىز ءوز ازاماتتارىن باسقا ەلدەرگە جىبەرگەنىمەن, ولاردىڭ ورنىن شەتەلدىك كادرلار تولتىرىپ جاتىر ەكەن. بىزگە كەلگەن حالىقارالىق ماماندارعا جۇمىس بەرۋشىلەر الدەقايدا جوعارى جالاقى بەرۋگە دايىن كورىنەدى. بۇعان ەلىمىزدىڭ كەيبىر ايماقتارىنداعى ءوندىرىس ورىندارىنداعى وسى سيپاتتاعى جانجالدار دالەل بولا الادى. «قولداعى التىننىڭ قادىرى جوق» سەكىلدى, جەرگىلىكتى جوعارى ءبىلىمدى ءəرى تəجىريبەلى قىزمەتكەرلەردىڭ ەڭبەگى قاشان لايىقتى باعالانادى؟ بۇگىنگىنىڭ باستى ساۋالى – وسى.
شەتەلگە كەتكەنىنە ون جىلدان استام ۋاقىت وتكەن وتانداستارىمىزدىڭ ءبىرى ماديار نۇرلانوۆ گەرمانيادا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا قىزمەت ەتەدى. ول شەتەلگە كوشۋدىڭ ءبارى ويلاعانداي وڭاي ەمەس ەكەنىن ايتادى.
«تۋعان جەرىڭدى, تۋىس-تۋماڭدى تاستاپ, ءسوزى بەيتانىس, ءدىنى مەن ءدىلى باسقا ەلگە كوشۋ – ومىرىمدە قابىلداعان ەڭ قيىن شەشىمدەردىڭ ءبىرى بولدى. ودان ارتىڭنان ەرگەن ەكى بالاڭدى مەكتەپكە ورنالاستىرۋ, باسپانا, جۇمىس تابۋدىڭ ءوزى وڭاي بولعان جوق. ويلاپ قاراساڭىز, تىركەۋى نە ازاماتتىعى جوق ادامدى شەتەلگە كەلگەندە ەشكىم قۇشاق جايىپ قارسى المايدى. امال جوق. جۇگىڭمەن قوسا, بار ءۇمىتىڭدى جيناپ كەلگەن ەلدەن تۇك بىتىرمەي قايتساڭ تاعى بولمايدى», دەپ كۇرسىندى ون جىل بۇرىنعى وقيعانى ەسىنە العان كەيىپكەرىمىز.
قازاقستاننان كوشۋگە نە سەبەپ بولعانى تۋرالى تولعانعان ول ءبىراز ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن تارقاتتى. «ونىڭ ءبارىن ايتا بەرسەڭ, سوندا قالعان اعايىن جاقتىرماي قالادى. «وزگە ەلدە سۇلتان بولعانشا, ءوز ەلىڭدە ۇلتان بول» دەپ سىناعان قانشا تانىسىم بار. ءوز باسىم, ەرىككەننەن ەلدەن جىراقتا جۇرگەن جوقپىن. سول كەزدە مەديتسينالىق مەكەمەدە الاتىن ايلىعىم ماردىمسىز ەدى, باسپانا جوق, العان اقشا پاتەر مەن ازىق-ت ۇلىككە ارەڭ جەتەتىن. بالالار ءوسىپ كەلە جاتتى. ارينە, انا ءتىلىن, مادەنيەتىن ۇمىتپاسىن دەيسىڭ. الايدا ساپالى ءومىر ءسۇرىپ, جاقسى ءبىلىم الۋىن ودان جوعارى قوياسىڭ. مۇنى ادامنىڭ ساپالى ءومىر دەڭگەيىنە, جاقسى تۇرمىسقا ۇمتىلۋى دەر ەدىم ءبىر سوزبەن. بىزگە كىنا تاعاتىندار وسىنى تۇسىنسە دەيمىن», دەپ تۇيىندەدى اڭگىمەسىن ماديار.
ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتى بويىنشا بىلتىردىڭ وزىندە قاراشا ايىن قوسا العاندا 26 مىڭنان استام ادام قازاقستاننان شەتەلگە كەتكەن. ولاردىڭ كوبى – ءبىلىمدى, بىلىكتى جاستار. ءاربىر ءۇشىنشى ەميگرانتتىڭ جوعارى ءبىلىمى, ال ءاربىر ءتورتىنشىسىنىڭ ورتاشا ءبىلىمى بار. قونىس اۋدارعانداردىڭ تورتتەن ءبىرى 28 جاسقا دەيىنگى ازاماتتار ەكەن. ءدال وسى قۇبىلىستى ماماندار «اقىل-وي كوشى» دەپ اتايدى.
شەتەل اسقان وتانداستارىمىزدىڭ ءبىر بولىگى كۇنكورىس ماسەلەسىن باستى سەبەپ دەسە, ەندى بىرەۋى ءبىلىمىن شىڭداپ, بىلىكتىلىگىن ارتتىرىپ, حالىقارالىق تاجىريبە جيناۋ ءۇشىن قونىس اۋدارۋعا ءماجبۇر. سولاردىڭ ءبىرى – ايجان دانابەكوۆا يرلاندياداعى Google كومپانياسىنا قىزمەت كورسەتەتىن ۇيىمداردىڭ بىرىنەن ۇسىنىس العان. «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ تۇلەگى باستاپقىدا تاجىريبە جيناۋ ماقساتىندا ەلدە تاعى ءبىر جىل قالۋعا شەشىم قابىلدايدى. حالىقارالىق باعدارلامالار ورتالىعىنان رۇقسات العان ايجاندى كەلەسى جىلى Majorel Ireland Limited كومپانياسى اعا كونتەنت-شولۋشى لاۋازىمىنا شاقىرادى. الايدا «بولاشاق» باعدارلاماسى شەتەلدە ۋاقىتشا قالۋعا رۇقسات بەرمەيدى. ايجاننىڭ الدىندا دۋبليندە قالىپ حالىقارالىق تاجىريبە جيناۋ نەمەسە ەلگە ورالىپ, وسىندا قىزمەت ەتۋ تاڭداۋى تۇر. شەتەلدە ءوز ماماندىعى بويىنشا جۇمىس ىستەۋ كەز كەلگەننىڭ باعىنا بۇيىرمايتىنىن بىلەتىن وتانداسىمىز مەملەكەتتىك ستيپەنديادان باس تارتىپ, قاراجاتتى قايتارۋ تۋرالى ويلانىپ جۇرگەنىن ايتادى. بۇل سەكىلدى قيىن تاڭداۋدا ونىڭ شەتەلدە وزىق كومپانيالاردىڭ بىرىندە ەڭبەك ەتىپ, باسەكەلى ورتادا كاسىبي بىلىكتىلىگىن ارتتىرسام دەگەن تىلەگى تارازى باسىن تارتىپ تۇرعانى تۇسىنىكتى. ينتەرنەت قاۋىپسىزدىگى سالاسىندا شىڭدالعان كادردىڭ بولاشاقتا ەل پايداسىنا كادەگە اسارى ءسوزسىز. قالاي بولعاندا دا, ايجان سەكىلدى ەلدەن كوشىپ كەتۋدى ەمەس, تاجىريبە جيناپ كەلۋدى ويلاپ جۇرگەنى قانشاما.
جوعارىدا تىلدەسكەن جانداردىڭ بارلىعى ەلدەن جىراققا وزدەرىنىڭ قارىم-قابىلەتىن تيىسىنشە باعالايتىن, ءوز مۇمكىندىكتەرىن مەيلىنشە جۇزەگە اسىراتىن ورتا ىزدەپ كەتكەنىنە كوز جەتكىزدىك. بۇل – كوشى-قون سالاسىنىڭ ماسەلەسى عانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك ءال-اۋقاتىمەن, ادامي كاپيتالدىڭ باعاسىمەن تىكەلەي بايلانىستى ۇلكەن پروبلەما. شەتەلدە ءومىر ءسۇرىپ, قىزمەت ەتىپ, ءبىلىم الىپ جاتقان ازاماتتاردى «جايلى ەل ىزدەپ كەتتى دەپ» كىنالاۋعا بولماس. ونىڭ ورنىنا ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن زەرتتەپ, شەشۋ جولىن ىزدەگەنىمىز دۇرىس. ىرگەلى ەل بولامىز دەسەك, وركەنيەت كوشىنىڭ الدىڭعى قاتارىندا بولۋعا ۇمتىلساق, بىلىكتى كادرلارىمىزدى باعالاي بىلگەنىمىز ابزال. ەندەشە, «جايلى جەر ىزدەپ كەتتى دەپ, جازعىرا كورمە, قارتتارىم» دەپ كەزىندە اقىن ساعي جيەنباەۆ جىرلاعانداي, ەندىگى جەردە «جايلى ەل ىزدەپ كەتتى دەپ...» بىلىكتى, ينتەللەكتۋالدى جاستاردى جازعىرۋدىڭ ءجونى جوق! جازعىرۋدىڭ ورنىنا بىلىكتى ماماندارعا مەملەكەت تاراپىنان سەرگەك كوزقاراستى قالىپتاستىرۋ كەرەك-اق!