جاقسى جوبا جولدا قالماسىن

تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن جۇزەگە اسىپ جاتقان «جاڭا گۋمانيتارلىق ءبىلىم. قازاق تىلىندەگى 100 جاڭا وقۋلىق» جوباسى ەلىمىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە عانا ەمەس, عىلىمنىڭ دامۋىنا دا ەلەۋلى ىقپال ەتتى. كوپشىلىك وقىرمانعا, ونىڭ ىشىندە جاستارعا دۇنيە جۇزىندەگى تاڭداۋلى ۇلگىلەردىڭ نەگىزىندە ءبىلىم الۋعا مۇمكىندىك جاساي العان, اينالدىرعان ءۇش جىلدا وتاندىق ادەبيەت پەن ونەر سالاسىنا ۇلكەن بەتبۇرىس اكەلگەن مازمۇندى جوبا ەندى قارقىن الا بەرگەندە, توقتاپ قالۋى مۇمكىن.

مادەنيەتتى بايىتۋدىڭ دانە­كەرى رەتىندە قوعام يگىلىگىنە قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقان «ۇلتتىق اۋدارما بيۋروسى» قوعامدىق قورى كەلە­شەك جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋعا مۇم­كىندىك الا الماي وتىر. بۇل وراي­دا قوردىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى راۋان كەنجەحان ۇلى تۋعان ءتىلى­مىزدىڭ مۇددەسىن قورعاۋعا ءارى قازاق­ستاندىق جوعارى مەكتەپ پەن عى­لىمي ورتانىڭ وسۋىنە, كۇشەيۋىنە, تەرمينولوگيانى بىرىزدەندىرۋگە ايتارلىقتاي ۇلەس قوسقان جوباعا ءتيىستى قولداۋ قاجەتتىگىن ايتادى.

– بۇعان دەيىن قازاق تاريحىن­دا قىسقا ۋاقىتتا عىلىمي اۋدارما جاسالعان ەمەس. «جاڭا گۋمانيتارلىق ءبىلىم. قازاق تىلىن­دەگى 100 جاڭا وقۋلىق» جوباسى باستالعالى ءۇش جىلدان اسا ۋاقىت ءوتتى. قازىر جالپى سانى 77 وقۋلىق دايىندالىپ, ارقايسىسى 10 000 دانامەن باسىلىپ, ەلىمىزدەگى 132 جوو كىتاپحاناسىنا تاراتىلدى. ودان بولەك ءبىز ءۇشىن مۇلدە جاڭا سالالار قازاق تىلىندە سويلەدى دەۋگە نەگىز بار. ماسەلەن, ستاتيس­تيكا, دەموگرافيا, ميكروەكونوميكا, ماكروەكونوميكا, ۇيىم­دىق مىنەز-ق ۇلىق, جەكە قاراجات, سىندى قازاق تىلىندە بولماعان جاڭا باعىتتار اشىلدى, – دەيدى ول.

ەلبا­سىنىڭ «رۋحاني جاڭ­عىرۋ» باعدار­لاماسى اياسىندا قولعا الىن­عان ىلكىمدى جوبانىڭ اياسى الدەقايدا كەڭ ەكەندىگىن, قازاق تىلىندەگى گۋمانيتارلىق بىلىم­مەن بىرگە قازاق ءتىلىنىڭ ءوزىن دە ورگە تارتاتىن باستاما بولعان­دىعىن العا تارتقان راۋان كەنجە­حان ۇلى جوبانىڭ كەلەشەك تاع­دىرىنا الاڭداۋلى ەكەنىن جەت­كىز- ءدى.

– 2021 جىلى ناقتى ىسكە اساتىن جوبالار مەن جوسپارلار بويىنشا اۋدارما بيۋروسىنداعى ماماندارعا ناقتى مىندەتتەمە الا الماي وتىرمىن. سەبەبى وسى باعىتتا جوسپارعا ەنىپ, بيۋدجەتكە سالىنىپ تۇرعان جوبا جوق. سوندىقتان ارىپتەستەردى جيناپ, الدىن الا ەسكەرتىپ الدارىنان ءوتىپ جاتىرمىن. جوباعا اتسا­لىسقان ماماندار ەلدىك شارۋا ەكەنىن, ءبىلىم ءۇشىن دە, عىلىم ءۇشىن دە كەرەك ەكەنىن سەزىنە وتىرىپ, جاناشىرلىقپەن اتقاردىق. بۇل تاراپتا قوعامدا ءتۇرلى پىكىر, وتىنىشتەر ايتىلىپ جاتىر. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, جوبا جالعاسۋى ءتيىس. اۋدارما توقتايتىن بولسا, ءبىلىم بەرۋ ادىستەمەسى مەن مازمۇننىڭ باسىم بولىگى سىرتتان كەلە باستايدى. ونداي جاعدايدا قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندە دامۋى تۋرالى ايتۋ قيىن, – دەيدى قوردىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى.

الەمدىك بالالار ادە­بيە­تى­نىڭ جاۋھارلارىن قازاق تىلىنە اۋدارىپ, مەكتەپ كى­تاپ­حانالارىن جاڭارتۋ قا­جەت ەكەندىگىن ايتقان راۋان كەنجەحان ۇلى زامان تالابىنا سايكەس ءتۇرلى باعىتتار بويىنشا جاڭا ۇرپاقتىڭ مامان رەتىندە قالىپتا­سۋى­نا قاجەتتى مازمۇن قازاق تىلىن­­دە مولىنان بولۋى ءتيىس ەكەن­دىگىن, بۇل رەتتە ىرگەسى مىقتى اۋدارما مەكتەبى جۇ­مىس ىستەۋى وتە ماڭىزدى ەكە­نىن اتاپ ءوتتى. وسى ورايدا ءبىر ور­تالىقتاندىرىلعان ۇلت­تىق اۋدارما بيۋروسىنىڭ جۇ­مىسى عىلىم جانە ءبىلىم سالا­سى ءۇشىن ماڭىزدى قادام بول­عانىن, عىلىمي ادەبيەت­تىڭ اۋدارىلۋ پروتسەسى توقتاپ قالماي, كەلەسى كەزەڭدە زاماناۋي عىلىمي تەوريالىق بازالارى دا قامتىلسا دەگەن كوپشىلىك پىكىرى ءبىر ارنادا توعىسىپ وتىر.

– دامىعان ەلدەردىڭ بار­لىعى ارنايى اۋدارما ينستيتۋتتارىن ۇستايدى, ويتكەنى ول عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ تامىرىنا قان جۇگىرتىپ وتىراتىن ەڭ كەرەمەت دۇنيە. بارلى­عى­مىز بىلەتىندەي, «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى­نىڭ اياسىندا گۋمانيتار­لىق باعىتتاعى 100 ۇزدىك وقۋلىق قازاق تىلىنە اۋدارىلعانى بەلگىلى. بۇل وقۋلىقتار جوو-لارداعى ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ مازمۇنىن جاڭار­تۋعا پارمەندى مۇم­كىندىك بەردى. وسى اۋدارمالار ار­قا­­سىندا, قازاق جاستارى الەم­نىڭ ەڭ ۇزدىك وقۋ ورىندارىندا وقىتىلاتىن زاماناۋي مازمۇنمەن تانىس بولىپ, ءبىلىمىن جاڭارتۋدا. بۇل – ۇلكەن جەتىستىك. قازاق­ستانداعى عىلىم سالاسىنىڭ كۇردەلى جاعدايىن بىلە وتىرىپ, عىلىم جانە ءبىلىم سالاسىن جاڭعىرتۋ ۇزدىكسىز جانە كەشەندى جۇزەگە اسسا دەي­مىز, – دەيدى ابەردين ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ PhD دوكتورانتى (شوتلانديا), فيلولوگيا عى­لىمدارىنىڭ كانديداتى گۇلشات باقىتجانقىزى.

ال فيلوسوفيا عىلىم­دارىنىڭ دوكتورى, پروفەس­سور گۇلجيحان نۇرىشەۆانىڭ ايتۋىنشا, «قازاق تىلىندەگى 100 وقۋلىق» جوباسى بويىنشا فيلوسوفيا وقۋلىقتارىن اۋدارۋ ءىسى وتاندىق فيلوسوفياداعى ەلەۋلى قۇبىلىسقا اينا­­لىپ وتىر. سونداي-اق فيلوسوفيا ءپانى بويىنشا دەرەك دجونستون, رەمي حەسس, ەنتوني كەنني, بەرتران راسسەل سىندى قازاق وقىرمانىنا مۇلدەم بەيتانىس كوپتەگەن وقۋلىقتار اۋدارىلىپ قانا قويماي, ءبىلىم بەرۋ, عىلىمي ىزدەنىس ۇدەرىستەرىندە كەڭ قول­دانىس تاپقان.

– قوعامىمىزدىڭ رۋحاني جاڭعىرۋىنا بۇل وقۋ­لىق­تاردىڭ وڭ اسەرى تۋرالى ايتۋدىڭ ءوزى ارتىق. جاس­تار عانا ەمەس, بۇكىل قوعام جاڭا گۋمانيتارلىق بىلىم­گە يە بولعانى ءسوزسىز. بىرىن­شىدەن, وسى جوبا اياسىندا اۋدار­ما­شىلاردىڭ ساپالى توبى قالىپتاستى جانە بۇل ءبىر كۇندە جۇزەگە اسقان ءىس ەمەس. اۋدارماشىلار, عىلىمي جانە ادەبي رەداكتورلار مەك­تەبى دەڭگەيى زاماناۋي تالاپ­تارعا ساي دەۋىمىزگە بولادى. ەكىنشىدەن, فيلوسوفيا, ەتيكا, ەستەتيكا, لوگيكا, پسيحولوگيا, پەداگوگيكا, الەۋ­مەتتانۋ, ساياساتتانۋ, مادە­نيەتتانۋ بويىنشا اعىل­شىن, نەمىس, فرانتسۋز, ورىس تىلىنەن اۋدارۋ قاجەت شەتەل­دىك وقۋلىق­تار سانى ءالى كوپ. سوندىقتان جالپى قوعام, اسىرەسە جاس­تار ءۇشىن اسا پاي­دالى بۇل جوبا ءارى قاراي جال­عاسا بەرۋى ءتيىس دەپ ويلايمىن, – دەيدى گۇلجيحان نۇرىشەۆا.

ءدال وسىنداي پىكىردى ساباق­تاستىرا وي ايتقان فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور شەرۋ­باي قۇرمانباي ۇلى ورتاق ماقسات اياسىندا توپتاسقان اۋدارماشىلار مەن عالىم­داردىڭ, جوو ماماندارىنان تۇراتىن, عىلىمي ادە­بيەتتەردى اۋدارۋعا ماشىق­تانعان ۇجىم, كاسىبي ورتانىڭ بىلىكتىلىگى مەن تاجىريبەسىن ىسكە اسىرۋدى, تاڭداۋلى وقۋ­لىقتاردى اۋدارۋ ءىسىن جال­عاستىرۋدى ءجون دەپ بىلەدى. ەلىمىزدەگى ءبىلىم مەن عىلىم, مادەنيەت پەن ونەر, وركەنيەت جاقتاستارى جاپپاي ءۇن قوس­قان شاقتا كوزقاراسىن باتىل بىلدىرگەن سۇلەيمەن دەمي­رەل ۋنيۆەرسيتەتى قاۋىم­داستىرىلعان پروفەسسورى, مەديا جانە كينو زەرتتەۋشى مولديار ەرگەبەكوۆ كىتاپ اۋدارۋ ءوندىرىسىن مەملەكەت كەشەندى قامقورلىعىنا الا وتىرىپ, مادەنيەت پەن ونەر­گە باۋلۋ جۇمىستارى قايتا جاڭعىرۋى ءتيىس ەكەندىگىن ايتادى.

– دۇرىس اقپارات الۋ – ادامنىڭ نەگىزگى قۇقىق­تارى­نىڭ ءبىرى. ەلىمىزدە ەڭ كوپ زارداپ شەگىپ وتىرعان ازاماتتارىمىز – قازاق تىلىندە سوي­لەيتىندەر. الەمدىك ماڭىزى بار ەڭبەكتەرگە قازاق تىلىندە قول جەتكىزە الماعان بۇل ازاماتتار ورىس ءتىلىن نەمەسە وزگە دە تىلدەردى بىلەتىن ازاماتتارمەن باسەكەلەستىكتە كوشتەن كەيىن قالىپ قويادى. ءتىلدىڭ تىرشىلىكتە قالۋى ءۇشىن ونىڭ قاجەتتى بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. ونىڭ بىردەن-ءبىر جولى – وزىق ويلى دۇنيەنىڭ سول تىلگە اۋدارىلىپ, سول تىل­دە سويلەيتىن ادامدارعا جەت­كىزۋ. «ۇلتتىق اۋدارما بيۋرو­سى» قوعامدىق قورى نە­بارى ءۇش جىلدىڭ ىشىندە 30 جىل بويى اتقارىلماي كەلگەن ىستەردى اتقاردى. ۇكىمەت «قانداي دا ماتەريالدىق تابىس اكەلمەيتىن جوبانى قارجىلاندىردىق, جولىن اشتىق, ەندىگى جەردە جەكە­مەنشىك ۇيىمدار جال­عاس­تىرسىن» دەپ ويلايتىن شىعار؟! الايدا بۇل ءدال قازىرگى ۋاقىتتا, ءدال قازىرگى جاعدايدا مۇمكىن ەمەس, – دەيدى مەديا جانە كينو زەرتتەۋشى مولديار ەرگەبەكوۆ.

سان سالالى مادەني ءومىرى­مىز­دىڭ الۋان باعىتىندا قىز­مەت ەتىپ جۇرگەن عالىم­دار­دىڭ پىكىرىن تۇجىرىمداي كەلە, تaڭدaۋلى oقۋلىقتaردى انا تىلىمىزگە اۋدارۋ قازاق ءتىلىن عىلىم تiلiنە اينالدىرۋ عaنa eمec, قoعaمدaعى كۇرمeۋi كوپ ءماceلeلeردi شeشۋدiڭ oڭتaيلى ءادici ەكەنىن كورسەتىپ وتىر. جاستاردىڭ عىلىمي ىزدەنىسىنە كەڭ جول اشىپ وتىرعان ەلباسىنىڭ يگى باستاماسى قاجەتتى جاڭا بىلىمدەردىڭ تولاسسىز جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن جالعاسىن تابادى دەپ ۇمىتتەنەمىز.