ازەربايجان مەن ارمەنيا اراسىندا تاۋلى قاراباق ءۇشىن قايتا سوعىس باستالىپ, تەلەارنا جاڭالىقتارى مەن الەۋمەتتىك جەلىلەردە ءتۇرلى اقپارات تاراعالى باۋىرجاننىڭ ۇيقىسى قاشتى. وسىدان وتىز جىل بۇرىنعى وقيعالار كوز الدىنا كەلىپ, ءتۇنى بويى قىرعىن سوعىستىڭ ىشىندە جۇرەدى. قاراباق ۇمىتىلماپتى...
باۋىرجان دوسقاليەۆ ورال وبلىسى وردا اۋدانىنا قاراستى سارالجىن اۋىلىندا تۋىپ-وسكەن. 1990 جىلى كۇزدە سوۆەت اسكەرى قاتارىنا شاقىرىلدى. 4-5 سىنىپتاسىمەن بىرگە ستاۆروپول ولكەسى پياتيگورسك, سول جەردىڭ جەرگىلىكتى حالقى – نوعايلاردىڭ تىلىندە بەستاۋ قالاسىندا جاس سارباز كۋرسىنان ءوتتى. ەكى ايدان سوڭ باۋىرجاندى ءبولىپ الىپ, دونداعى روستوۆقا جونەلتتى. بويى 180 سم, سويلى جىگىت ەدى. 45 كۇن ىشىندە بۇلاردى ابدەن شيراتىپ, دايىندادى. سايدىڭ تاسىنداي ىرىكتەلگەن ساربازدار شابۋىلداۋشى-دەسانت اسكەر بولىپ شىقتى. «ىستىق نۇكتەگە» اپاراتىنى انىق ەدى.
1991 جىل, اقپان ايى. ءبىر تۇندە دابىلمەن ويانىپ, تىك كوتەرىلگەن دەسانتشىلار پولكى تىكۇشاقپەن ستەپاناكەرت قالاسىنا ءتۇستى. ازەربايجان سسر-ءىنىڭ تاۋلى قاراباق وبلىسى. سوۆەت وداعىندا 1986 جىلى باستالعان «جاريالىلىق» تاۋلى قاراباقتا تۇراتىن سانى باسىم ارميان ۇلتى وكىلدەرىنە «تاۋەلسىزدىك» ءۇمىتىن وياتقان. ءسويتىپ كۇنى كەشە اۋىلى ارالاس, قويى قورالاس تۇرعان ەكى ۇلت ءبىر-بىرىمەن بىتىسپەس جاۋعا اينالعان. اسكەردىڭ مىندەتى – بىتىمگەرشىلىك ميسسياسى, ۇلتارالىق قاقتىعىستىڭ الدىن الۋ, بەيبىت تۇرعىنداردى قورعاۋ. تولقۇجات رەجيمى, كەشكى ساعات 8-دەن تاڭعى 7-گە دەيىن كوشەگە شىعۋعا بولمايدى, بالا بولسىن, قارت بولسىن, ەسكەرتۋسىز اتىلادى. زاڭ قاتال.
– ستەپاناكەرت قالاسىندا پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتىڭ باس كورپۋسىنا ورنالاستىق, كازارما جەتىسپەدى. ستەپاناكەرت, مارتاكەرت, شۋشا, اعدام, حودجالى, حازاق اۋدانى – قاراباقتىڭ و شەتى مەن بۇ شەتىن تۇگەل ارالادىق. پولكتە قازاقستاننان جالعىز ءوزىم ەدىم. حازاق اۋدانىنداعى «قازاقتارمەن» تانىسىپ, اڭگىمە سوعاتىنمىن. باياعى جىبەك جولىمەن بارعان قازاقتار, رۋى قوجا كورىنەدى, قازاق ءداستۇرىن ساقتايدى ەكەن. جالپى قاراباق – وتە ادەمى, تابيعاتى كوركەم جەر ەكەن. جەمىس-جيدەكتىڭ نەبىر ءتۇرى وسەدى. ءبىزدىڭ كوكشەتاۋ سياقتى كۋرورتتى ايماق. سوعىسۋعا تۇراتىن جەر ەكەن, - دەيدى باۋىرجان.
سوۆەت اسكەرىنىڭ مىندەتى – جەرگىلىكتى حالىقتى قورعاۋ دەگەنبىز. ازەربايجان دا, ارميان دا كۇندىز تىپ-تىنىش. بىراق قالاي كۇن باتىپ, قاراڭعى ءتۇستى, سولاي قيمىل باستالادى. سول كەزدىڭ وزىندە جالدامالى جاساقتار كوپ بولىپتى. ولارعا قارۋ كەرەك, وق كەرەك. بلوك-بەكەتتەرگە تۇندە شابۋىل جاسايدى.
بۇلار كەيدە كۇمان تۋدىرعان اۋىلدارعا تۇتقيىلدان بارىپ, جەدەل ءتىنتۋ جاسايدى. «وسىنداي «شمون» كەزىندە نەشە ءتۇرلى قارۋ تابامىز. وسى قارۋلاردىڭ ماركاسى مەن شىققان زاۋىتىنا قاراپ-اق سول كەزدەگى قاراباق سوعىسىنا قاتىسۋشىلاردىڭ گەوگرافياسىن بىلۋگە بولاتىن ەدى» دەيدى باۋىرجان.
1991 جىلدىڭ قازان ايى. باۋىرجاننىڭ كەرزى ەتىك كيگەنىنە ءبىر جىلدان اسقان. تاۋلى قاراباقتىڭ توپىراعىن باسىپ جۇرگەنىنە دە بىرنەشە اي. تاجىريبەلى سولدات. ستەپاناكەرت قالاسىنا كىرەبەرىس جول بويىنداعى بلوك-بەكەتتە 7 ادام – 2 وفيتسەر, 5 سولدات كەزەكشىلىكتە تۇردى.
– ساقشىلىق كەزەگىمدى وتكەرىپ, دەمالۋعا جاتقانمىن. نە بولعانىن ۇقپاي قالدىم. اتىستان ويانىپ كەتسەم, بىرگە جۇرگەن قارۋلاستارىم جايراپ جاتىر. ساراتوۆ قالاسىنان كەلگەن الەكساندر نەدوپەكين دەگەن جىگىت جاقىن دوسىم ەدى. ەكەۋمىز عانا ءتىرى قالىپپىز. ەس جيعىزباستان ءبىزدى كولىككە سالىپ, تاۋ اراسىنا الا جونەلدى, - دەپ ەسكە الادى باۋىرجان.
بۇلارعا شابۋىل جاساعان – ارمياندار جاساعى ەكەن. 9 ادام. تاۋ ىشىندە ۇڭگىرگە جاسىرىنعان. شاعىن ۆاگون دا بار. قولعا تۇسكەن ەكى سولداتتى ابدەن قينادى. اسىرەسە باۋىرجانعا ەرەكشە شۇيلىككەن: «سەن, قازاق – مۇسىلمانسىڭ! ازەرلەرگە كومەكتەسۋگە كەلدىڭ بە؟! مىنە, ساعان!»
جاۋىزدىقتىڭ دا شەگى جوق ەكەن. باۋىرجان كىتاپتان وقىعان فاشيستىك قيناۋدىڭ نەبىر ءتۇرىن ءوز باسىنان وتكەرىپتى. سىنعان ساۋساق, قاۋساعان قابىرعا ەشتەڭە ەمەس. باسكەسەرلەر ەكى سولدات قاشىپ كەتپەۋى ءۇشىن وكشە ەتىن كەسىپ الىپ, جارا ورنىنا تۇز سەۋىپ وراپ تاستاعان! قول-اياق كىسەندە. «سەن مۇسىلمانسىڭ عوي» دەپ كەلىپ اۋزىنا اراق قۇيىپ كەتەتىنى ءوز الدىنا.
«ادام اجالمەن بەتپە-بەت كەلگەندە وزگەرىپ كەتەدى ەكەن. وكشەمدى پىشاقپەن جونىپ جاتقاندا اۋىرسىنعانىم ەسىمدە جوق. مىلتىقتىڭ ءدۇمى تيگەندە تۇماندانىپ كەتەتىن سانا ءبىرازدان كەيىن قايتا ورالادى. بىراق سول كۇندەرى بۇل ازاپتان امان شىعامىن دەپ ويلاعان جوقپىز» دەيدى باۋىرجان.
بىتپەستەي بولعان بۇل توزاق ءدال ءبىر اپتاعا سوزىلعان. سودان كەيىن باۋىرجاندى قارۋلاستارى قۇتقارىپتى. تاۋ ىشىندەگى قىرعىن سوعىستا باسكەسەر جاساقتار دا بارىنشا قارسىلىق كورسەتكەن. 9 ادامنىڭ جەتەۋى وققا ۇشىپتى. ءبىر وكىنىشتىسى, قاڭعىعان وقتىڭ ءبىرى ساشانى تاپتى. باۋىرجان عانا امان.
...ستەپاناكەرت قالاسىنداعى اسكەري گوسپيتالدا ەمدەلىپ جاتقان باۋىرجان دوسقاليەۆتى قازاقستاننان ەكى ادام – گەنەرال-مايور ورىنالى بورانباەۆ پەن «حالىق كەڭەسى» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى بولات وڭعارباي ىزدەپ كەلىپتى. گەنەرال بورانباەۆ 1991 جىلدىڭ قازان ايىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ وكىمىمەن تاۋلى قاراباق اۆتونوميالى وبلىسىندا ۇلتارالىق تاتۋلىقتى قالپىنا كەلتىرۋگە بايلانىستى قازاقستاننان جىبەرىلگەن باقىلاۋ توبىنىڭ مۇشەسى ەكەن. اجالدىڭ اۋزىنان امان شىققان باۋىرجان الىستان ىزدەپ كەلگەن قانداستارىن كورگەندە قالاي قۋانعانىن ايتىپ جەتكىزۋ قيىن. بىراق جۋرناليستكە شىندىقتى ايتا المادى. ويتكەنى بولعان وقيعانى 10 جىلعا دەيىن ەشكىمگە ايتپاۋعا انت الىپ, قولىن قويدىرىپ العان ەدى. بلوك-بەكەتكە شابۋىل, سولداتتاردىڭ ءولىمى تۋرالى ءبىر اۋىز ايتۋعا بولمايدى. «دەمالىسقا (ۋۆولنەنيە) شىعىپ, قالا كوشەسىندە گازەت وقىپ تۇر ەدىم, بەيتانىس ادامدار الىپ كەتتى» - «حالىق كەڭەسى» گازەتىنە وسى وتىرىك جاريالانسا كەرەك.
ستەپاناكەرتتە ايدان ارتىق ەمدەلگەن باۋىرجاندى كەيىن باكۋ قالاسىنا اۋرۋحاناعا اۋىستىرعان. ول جەردە ازەربايجاندار توبەسىنە كوتەرىپ سىيلاپ, حالىق باتىرىنداي بولىپتى. ەكى ايدان سوڭ الماتىعا اۋىسقان باۋىرجان كوپ كەشىكپەي كوميسسيانىڭ شەشىمىمەن ۇيىنە جىبەرىلدى.
– اۋىلعا قوس بالداقپەن, ءىى توپ مۇگەدەگى دەگەن قۇجاتپەن ورالدىم. باستان العان سوققىنىڭ اسەرى, كونتۋزيا تاعى بار. تۋرا كەلگەن اجالدان شىبىن جان امان قالعانى عانا كوڭىلگە مەدەت ەدى, - دەيدى باۋىرجان.
...ارادا 10 جىل جىلجىپ, اسكەري انت مەرزىمى وتكەن سوڭ باۋىرجان ءوزىنىڭ جاۋىنگەرلىك مارتەبەسى تۋرالى ويلانا باستاپتى. ءبىر قىزىعى, ونىڭ اسكەري بورىشىن «ىستىق نۇكتەدە» وتكەرگەنى, اۋىر جاراقات الىپ, مۇگەدەك بولعانى تۋرالى ەش قۇجات جوق. ونى ايتاسىز, قازىر باۋىرجاننىڭ قولىندا اسكەري كيىممەن تۇسكەن ءبىر سۋرەت تە قالماعان.
- قاراباقتا بولعانىمدى دالەلدەۋ ءۇشىن اسكەري كوميسسارياتقا, قورعانىس مينيسترلىگىنە, رەسەي مۇراعاتتارىنا, پودولسك ارحيۆىنە جازعان حاتتارىم بوسقا كەتتى. ء«سىز سۇراعان قۇجاتتار تابىلمادى» دەگەن جاتتاندى جاۋاپ. سويتسەم, ءبىز قاتىسقان سول وپەراتسيالاردىڭ قۇپيالىعى ءالى الىنباعان ەكەن, - دەيدى جاۋىنگەر.
2002 جىلى باۋىرجان الماتى قالاسىنا بارىپ, گەنەرال-مايور ءورىنالى بورانباەۆ پەن جۋرناليست بولات وڭعاربايدى ىزدەپ تاۋىپ الىپتى. باياعى قيىن كەزدە ىزدەپ كەلگەنى ءۇشىن ارنايى راحمەت ايتىپتى. سول جولى «حابار» تەلەارناسىنا, قازاق راديوسىنا سۇقبات بەرگەن. بىراق باۋىرجان دوسقاليەۆتىڭ ول كەزدەگى اڭگىمەسى ەشكىمدى يلاندىرمايتىن. قاراباق ارداگەرلەرىنىڭ ارنايى ستاتۋسى دا جوق ەدى. تەك بيىل عانا جاڭادان قابىلدانعان «ارداگەرلەر تۋرالى» زاڭدا اسكەري قاقتىعىستارعا قاتىسقان جاۋىنگەرلەر ارداگەرلەر تىزىمىنە ەنگىزىلىپ, باۋىرجاننىڭ تالاي جىلعى ارمانى ورىندالدى. قازىر ورال قالاسىندا تۇراتىن قاراباق ارداگەرلەرى وزدەرىنىڭ قوعامدىق ۇيىمىن تىركەۋ قامىندا ءجۇر.
...باۋىرجان دوسقاليەۆ قازىر ءىىى توپتاعى مۇگەدەكتىگى ءۇشىن ايىنا 60 مىڭ تەڭگە زەينەتاقى الادى. كوبىرەك جۇرسە, اياعىن الا الماي, شارشاپ قالاتىنى, ۇمىتشاقتىعى – قاراباقتان قالعان ەستەلىك. 2004 جىلى تىركەلگەن ءۇي كەزەگى بيىل مەجەگە جەتەر دەگەن ءۇمىتى بار ەكەن. وتىز جىلعا جۋىق سەرگەلدەڭى اياقتالىپ, رەسمي تۇردە ارداگەر اتانعانىنا رازى. «كاۆكازداعى اسكەري قيمىلداردىڭ ارداگەرى», «كەڭەس اسكەرىنىڭ اۋعانستاننان شىعارىلعانىنا 30 جىل» مەدالدارىمەن ماراپاتتالىپتى. وتباسىلى, جالعىز قىزىن ۇزاتىپ, جيەن ءسۇيىپ ۇلگەرگەن.
ءيا, ارادا تالاي جىل ءوتتى عوي. بىراق باۋىرجان قاراباقتاعى ءار كۇنىن, ءار ءساتىن ۇمىتپايدى. قارۋلى قاقتىعىس, قاندى سوعىستىڭ زاردابىن ءالى كۇنگە تارتىپ كەلە جاتىر. انىق ۇققانى – ەشبىر سوعىس ناقاق توگىلگەن قانعا, جىلاعان انا مەن بالانىڭ كوز جاسىنا تۇرمايدى! الىستاعى قازاقستاندا وتىرىپ بۇگىنگى تاۋلى قاراباقتا ءبىتىم جاسالىپ, تىنىشتىق ورناي باستاعانىنا قۋانادى. لايىم تىنىشتىق بولسىن!
باتىس قازاقستان وبلىسى