ۋاقىت ماڭدايىنا جازىلعان جادىگەرلەر

دانا حالقىمىز عاسىرلار بويى مادەنيەتى مەن ونەرىن, ءداس­تۇرى مەن اسىل مۇراسىن التىن بەسىگىندە تەربەتىپ كەلە جات­قان ارحيۆ قويمالارى رۋحاني جاڭ­عىرۋىمىزعا باستاۋحات بولاتىن تەكتى تيەك. ەگەمەن ەلىمىزدىڭ تاريحىنا تاعان تارتساق, ەلەۋلى وقيعالار جايىندا ناقتى دەرەك قالدىرۋ, باس­تان كەشكەن جايدى تۇيىندەپ جازىپ قويۋ əدەتى, سونداي-اق وتكەن زامانداردىڭ جازبا دۇنيەلەرىنە زەر سالىپ, نازار اۋدارۋ ەرتەدەن-اق قالىپتاسا باستاعانىن اڭدايمىز. بۇگىن دە ءبىز, ادەتتەگىدەي, نۇر-سۇل­تان قالاسى مەملەكەتتىك ارحي­ۆىنە باس سۇعىپ, ءبىراز ماڭىزدى ما­لىمەتتەرگە قانىق بولدىق. زا­ما­ناۋي قوندىرعىلارمەن جاب­دىقتالعان وقۋ زالى كەرەك ماع­لۇماتتارىمىزدى لەزدە تاۋىپ الۋعا جاردەمدەستى. «ساندىق مۇ­راعاتتار» جوباسى ءساتتى جۇزەگە اسى­رىلىپتى. سونىڭ ناتيجەسىندە سيرەك قۇجاتتار ەلەكتروندى تۇردە بارلىق پايدالانۋشىلارعا قول­جەتىمدى ەكەن. مىنە, سودان عوي كوڭى­لىمىز تولقىپ, وتكەنگە ءبىر ساپار شەككەندەي بولىپ وتىرعانىمىز.

– ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باع­دار: رۋحاني جاڭعىرۋ» جانە « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» باع­دار­لامالىق ماقالالارىندا قويىلعان مىندەتتەردى جۇزەگە اسى­رۋ ءۇشىن ەلوردا اكىمدىگى نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءارحيۆىن دامىتۋ ستراتەگياسىن ازىرلەدى. مۇراعات تاۋەلسىزدىك دا­ۋىرىنە جانە قازاقستاننىڭ تۇڭ­­عىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قىزمەتىنە ەرەكشە نازار اۋدارادى. مۇندا ساقتالعان بىرەگەي قۇجاتتاردا تاۋەلسىزدىكتىڭ ەڭ جارقىن كەزەڭدەرىنىڭ ءبىرى – استانامىزدىڭ سول كەزدەگى اقمو­لاعا اۋىسۋىنا نەگىز بولعان كو­رىنىستەر بار. اتاپ ايتساق, ين­فراقۇرىلىمنىڭ وسۋىنە ىقپال ەتكەن مەملەكەتتىك ورگانداردى كو­شىرۋ, «استانا – جاڭا قالا» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىن اشۋ تۋرالى جارلىقتار, سونداي-اق كينو جانە فوتوقۇجاتتار – ەلدىڭ باس قالاسى قارقىندى دا­مۋدىڭ جارقىن كۋاگەرلەرى, – دەيدى قالالىق ارحيۆ ديرەكتورى مەيرام بەكتەمباەۆ.

ءيا, قۇندى قۇجاتتار عاسىرلار قوي­ناۋىنا قايتا ورالتادى. ولارسىز قازاقستاننىڭ باي تاريحىن ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. مۇنداعى ەسكى دەرەكتەر – مەملەكەت قولىنداعى ساياسي, شارۋاشىلىق, عىلىمي, əلەۋمەتتىك, مəدەني نەمەسە تاريحي ءمəنى بار دوكۋمەنتتەردىڭ جيىنتىعى. سوندىقتان ولاردى قورعاۋ مەن پايدالانۋ ەرەجەلەرىن قاتاڭ ساقتاۋ ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك جəنە قوعامدىق ۇيىمدارىنىڭ, سونداي-اق ءəربىر ازاماتتىڭ ابىرويلى پارىزى.

نۇر-سۇلتان قالاسى مەملەكەت­تىك ءارحيۆىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنىڭ ايتۋىنشا, بىلتىر ۇلتتىق مۇراعات قالا تاريحى جايىندا سيرەك كەز­دەسەتىن قۇندى قۇجاتتارىمەن تو­لىققان. تۇستەپ كورسەتسەك, اقمو­لا ۋەزىنىڭ اشىلۋى, قوڭىرقۇلجا قۇداي­مەنديننىڭ اعا سۇلتان بولىپ سايلانۋى, العاشقى قوعامدىق بانك, پوشتا تورابى جانە ايگىلى كونستانتين جارمەڭكەسىن قۇرۋ تۋرالى ماتەريالدار. عاجابى, مۇندا تەك ەلوردانىڭ عانا ەمەس, تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تاريحىن بىل­گىسى كەلەتىندەر ءۇشىن باعا جەتپەس ايعاقتار دا جەتەرلىك. ءتىپتى شەت­ەلدىك رەپوزيتوريلەردەن سيرەك كەزدەسەتىن دەرەكتەر بار. ماسەلەن: سۇلتان كەنەسارى قاسىموۆتىڭ (1829-1841) ءىس-ارەكەتىن باقىلاۋ ءىسى, ىبىراي ءالتىنساريننىڭ يسلامتانۋشى نيكولاي يلمينسكيگە جازعان حاتتارى, 1914 جىلى 15-25 ماۋسىمدا سانكت-پەتەربۋرگتە وتكەن مۇسىلمان سەزى تۋرالى اقپاراتتاردى كوپتەپ كەزدەستىرەسىز.

ول ول ما, 1917 جىلدان باس­تاپ قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز دا­مۋ دا­ۋىرىنە دەيىنگى رەۆوليۋتسيا, كەڭەس وداعىنىڭ قۇرى­لۋى, ۇجىمداستىرۋ, ەكىن­شى دۇ­نيە­جۇزىلىك سوعىس جىلدا­رىن­داعى تىلداعى ءومىر, ەۆاكۋاتسيا جانە باسقا وقيعالار تۋرالى اق­مولالىقتاردىڭ ساياسي, ەكو­نوميكالىق جانە مادەني ءومىرىنىڭ جەرگىلىكتى دالەلدەرى بار.

«مۇراعاتتىڭ مىندەتى تەك قۇجات­تاردى ساقتاۋ عانا ەمەس», دەيدى م.بەكتەمباەۆ. – بۇگىندە ەلباسىمىزدىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىنىڭ اياسىندا جالپى قوعام ءۇشىن دە اتا-بابالارىمىزدىڭ ءومىرىنىڭ قۇجاتتىق دالەلدەرى قولجەتىمدى بولۋدى مىندەتكە الدىق. مۇراعات وتكەن داۋىردەگى ازاماتتاردىڭ عۇمىرىنان جارقىن مىسالدارىن كەلتىرىپ, ءبىزدىڭ ۇرپاقتىڭ رۋحاني جەتىلۋىنە ىقپال ەتۋى كەرەك».

دەمەك, ءارحيۆتىڭ ماڭىزدىلىعى ونىڭ تاريحي وقيعالاردى ءبىلۋ مەن ءتۇسىنۋدىڭ قاينار كوزى بولىپ تابىلاتىندىعىندا, ما­تە­ريالدىق جانە رۋحاني مادە­نيەتتىڭ جەتىستىكتەرىن جيناقتايتىن­دى­عىندا جانە ۇرپاقتار ارا­سىنداعى قاتىناستاردىڭ ساباقتاستىعىن قام­تاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرە­تىندىگىندە بولىپ وتىر. مىنە, سون­دىقتان تاريحي جادىمىزدىڭ بىرەگەي قاينار كوزى كەۋىپ كەتپەۋى ءۇشىن ونى ۇنەمى دامىتىپ وتىرۋى­مىز شارت.

ءبىر قىزىعى, قالالىق ءارحيۆتىڭ وقۋ زالىنا جىل سايىن 100-دەن استام زەرتتەۋشىلەر كەلىپ, مۇراعات كوزدەرىمەن جۇمىس ىستەيدى ەكەن. وتاندىق جانە شەتەلدىك عالىمدار, ستۋدەنتتەر, ماگيسترانتتار, ولكە­تانۋشىلار ءجيى باس سۇعادى. ال ءارحيۆتىڭ انىقتامالىق قىزمەتى جىل سايىن ورتاشا ەسەپپەن 10 مىڭ سۇرانىستى ورىندايدى. كوبىنەسە زاڭدى جانە جەكە تۇلعالاردىڭ مەنشىك قۇقىعى, كاسىپورىندار مەن مەكەمەلەر تاريحى تۋرالى مالىمەتتەر ىزدەپ كەلەتىندەر كوپ. تەك قازاقستاندىقتار عانا ەمەس, سونىمەن قاتار شەتەلدىك ازاماتتار دا بار. وسى رەتتە ۇجىم جاستاردى كوپتەپ تارتۋ ءۇشىن ينتەراكتيۆتى الاڭ قۇرىپ, ولكەتانۋ كورمەلەرىن ءجيى وتكىزىپ تۇرادى.

سوڭعى كەزدە وقىرمانداردىڭ دۇنيەدەن وتكەن اعايىن-تۋىسىن, سوعىستا قازا تاپقان اتالارى جايىندا, رۋ مەن جەكە ادامنىڭ شىعۋ تاريحىنا قاتىستى ما­لى­مەت­تەردى ىزدەۋگە دەگەن قىزى­عۋ­شى­لىعى ارتا تۇسكەن. اسى­رەسە شەجىرەلىك سيپات­تاعى انىق­تا­مالارعا اۋەس. بۇل بىز­گە جاس كورىنەتىن استانامىزدىڭ 2 عاسىر­لىق تاريحى بار ەكەندىگىن تاعى ءبىر اڭعارتاتىنداي.

ارحيۆتەردى اقتارساڭىز, XX عاسىردىڭ 30-جىلدارىنان باستاپ جەر اۋدارىلعان حالىقتاردىڭ كەسكىن-كەلبەتى مەن ءجۇرىپ وتكەن جولى شىعادى. وعان قوسا جەر­گىلىكتى نەمىستەر گەرمانياعا بارۋ ءۇشىن تۋىستىق قاتىناستارىن راستايتىن ءارتۇرلى وتباسىلىق بايلانىستاردى ىزدەيدى. سوعىس كەزىندە جوعالىپ كەتكەن تۋىستارىن ىزدەگەن ادامداردان كەلىپ تۇسكەن وتىنىشتەر دە وراسان.

كەيدە وتباسىلىق شەجىرەنى تابۋ قيىنعا سوعادى. نەگە دەسەڭىز, ماسەلەن پولشانىڭ تۋماسىن وتكەن عاسىردىڭ 30-جىلدارى ا­قمولا وبلىسىنا جەر اۋدار­دى دەلىك. جازاسىن وتەپ بىت­كەن­­نەن كەيىن قايتا اقمولاعا كوشىپ كەلىپ, وسىندا تۇرۋعا بەل باي­لايدى. ال اقپاراتتار بول­شەكتەنگەندىكتەن ولاردىڭ باسىن قۇراۋ وتە كۇردەلى ءىس. بۇل جەردە جەكە تۇلعاعا تيىمدىلىگى, نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ وقۋ زالىنان ءوز تۋىستارى تۋرالى اقپاراتتى اقىسىز ىزدەي الادى. بۇل ىزدەنىس ءتۇپتىڭ تۇبىندە ولجامەن اياقتالاتىنىن ەسكەرسەك, كوز مايىن اعىزىپ قۇجات اقتارۋ قيىن شارۋا ەمەس.

ءبىر قاراعاندا ارحيۆ – جاندى تىرلىكتىڭ جانسىز دەرەگى سىندى كورىنەرى دە بەكەر ەمەس. بىراق تا بۇل سىرت كوزگە عانا. اسىلىندا ارحيۆ əلەمى تەرەڭىنە بويلاپ, ءجىتى ۇڭىلەتىن زەردەلى يەسىنە كەزىكسە, ءبىر كەرەمەتى وعان دا ءتىل ءبىتىپ سويلەيدى, جان ءدىرىلى مەن ايعاقتى سىرىن ايقارا اشىپ, تىلدەسەدى. ارحيۆ شەجىرە-كەنىش, شەجىرە-سىر دەيتىنىمىز سودان.

قالالىق ءارحيۆتى اقتارىپ وتىرىپ ءبىز مىنانداي قىزىقتى دەرەكتەرگە جولىقتىق. سوعىس جىلدارىندا ەلوردادا زەنيتتىك جانە حيميكاتقا قارسى قورعانۋ ءۇشىن بەيبىت تۇرعىنداردى جاپپاي وقىتۋ باستالادى. ەرەسەك تۇرعىنداردىڭ بارلىعى دەرلىك تىزىمگە الىنادى. 16-دان 50 جاسقا دەيىنگى ەر ادامدار مىندەتتى اسكەري دايىندىقتى يگەرەدى. قالادا اۋەدەن قورعانىس شتابى قۇرىلىپ, ءوزىن ءوزى قورعاۋ ساباقتارى وقىتىلادى. سول قيىن قىستاۋ كەزەڭدە اقمولا اۋىر جا­رالانعان سولداتتار مەن وفيتسەر­لەردى ەمدەيتىن ورىنعا اينالىپتى. سونىمەن قالادا 2 ەۆاكۋاتسيالىق اۋرۋحانا ورنالاسقان – №1600 جانە № 3006.

سوعىس جىلدارى اقمولالىقتار مايدانعا كومەكتەسۋگە بارىنشا تىرىسادى. قاراپايىم حا­لىق ەلدىڭ قورعانىس قورىنا قا­راجات جينا­عان. مىڭداعان توننا ازىق-ت ۇلىك پەن جىلى كيىم سالىنعان پاكەتتەر مايدانعا جى­بەرىلىپتى. سوعىس باستالعاننان-اق قالا ونەركاسىبى اسكەري تارتىپكە باعىنىپ, قايتا قۇرىلا باستايدى. اقمولا قالا­سىندا وداقتىق ماڭىزى بار زاۋىتتار ىسكە قوسىلا باستايدى. اتالعان زاۋىتتار وق-ءدارى ءارى تراكتورلارعا ارنالعان ستانوكتار شىعارىپتى.

دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, اقمولا قالاسىندا 4 ديۆيزيا قۇرىلعان. 310, 387, 29 جاياۋ اسكەرلەر جانە 106 كاۆالەريا. 1941 جىلدىڭ جەل­توقسانىندا جاۋىنگەرلەر مەن كوماندالىق قۇرامدى ورنالاس­تىرۋ ءۇشىن اسكەري قالاشىقتا 126 كازارما دايىندالادى. وعان 7600 ادام قابىلدانادى. 1500 جاۋىنگەر قالانىڭ ىشىندەگى مۇراجاي عيماراتىنا ورنالاسسا, ال «ستالين تۋى» گازەتىنىڭ رەداكتسياسىنا 800 ادام قونىستانادى. جالپى 9783 اقمولالىق مايدانعا اتتانىپ, سونىڭ 7 414-ءى وققا ۇشىپتى. كەيىن­نەن 38 اقمولالىق جاۋىنگەر كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا يە بولادى. 7 سولدات ءۇشىنشى دارە­جەلى داڭق وردەندەرىمەن مارا­پاتتالعان ەكەن. وسىنداي كوپ قولعا تۇسسە بەرمەيتىن ماڭىزدى ماعلۇماتتار سوعىس تاقىرىبىندا ءسوز قاۋزاردا تىلگە تيەك بولار دۇنيەگە باي ءارى جاس­تاردىڭ نامىسىنا قايراق بولماق.

الداعى ۋاقىتتا قالالىق ارحيۆ ورتالىعىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ستۋدەنتتەرگە ەكسكۋرسيا جۇرگىزىپ, تاريحي ۇيىرمە اشۋدى كوزدەپ وتىر. وعان سەبەپ – مۇراعات قورلارىنىڭ مəن-ماڭىزىن بولاشاققا ۇعىن­دىرىپ, وتكەن ءومىردى قايتا پا­راقتاۋ.

قايتا پاراقتاۋ دەگەننەن شى­عا­دى, رەسپۋبليكامىزدىڭ ارحيۆ قازىنالارىن زەرتتەۋ نەگىزىندە جازىلعان عىلىمي مونوگرافيالار مەن ءəرتۇرلى ەڭبەكتەر, دەرەكتى كىتاپتار مەن كوركەم شىعارمالار, تۇسىرىلگەن كينوفيلمدەر از. ولار­دىڭ كوپشىلىگى عىلىمي جۇرت­شىلىققا دا, قالىڭ وقىرمان قاۋىمعا دا بەلگىسىز. ال تىكەلەي قازاقستانداعى ارحيۆ ءىسىنىڭ وتكەن جولى مەن قازىرگى دەڭگەيى جايىندا جۇيەلى پىكىر قوزعايتىن جەكەلەگەن اۆتورلاردىڭ مەرزىمدى ءباسپاسوز بەتتەرىندەگى كەزەڭدىك ماقالالارى بولماسا, ارحيۆ جايىندا رەسپۋبليكامىزدا وسى ۋاقىتقا دەيىن قازاق تىلىندە, ياكي ورىس تىلىندە بىردە-ءبىر ارناۋلى, ەلەۋلى ەڭبەك جارىق كورمەگەن. كورگەن جاعدايدا دا, وقىرمانعا تولىق جەتە بەرمەيدى. وكىنىشتىسى سول...

ءسوز سوڭىندا ايتارىمىز, بىر­دە فرانتسۋز تاريحشىسى شارل لانگلۋا: «قۇجاتتاردى ەشتەڭە الماستىرا المايدى: قۇجاتتار جوق جەردە تاريح تا جوق. مەملەكەت جوعالعان بايلىقتى قالپىنا كەلتىرە الادى, جوعالعان جەرلەردى قايتارىپ الا الادى, بىراق جوعال­عان قۇجاتتاردى قالپىنا كەلتىرۋ مۇمكىن ەمەس», دەپتى. وسى ءبىر ويماقتاي ويدىڭ استارىندا ۇلكەن ءمان جاتقانداي. بىزدىڭشە, ۋاقىت ماڭدايىنا جازىلعان جادىگەرلەر ادامزاتتىڭ كۇنتىزبەسىندەي قا­دىرلى بولۋى ءتيىس. ول وتكەن مەن بۇگىنگىنىڭ اراسىنا وزەك بولار التىن ارقاۋ ەمەس پە؟