شەت ءتىلىن ءبىلۋدى انا تىلىنەن باستاۋ كەرەك

قازاقستاندا تىلدەردى دامىتۋ مەن قولدانۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدار­لاما­سىنىڭ ماقسات-مىندەتى رەتىندە ەلىمىزدە تۇراتىن بارلىق ەتنوستاردىڭ تىلدەرىن ساقتاي وتىرىپ, قازاق­ستاندىق بىرتەكتىلىك پەن بىرلىكتى نىعايتۋدىڭ اسا ماڭىزدى فاكتورى رەتىندە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ كەڭ اۋقىمدى قولدانىسىن قامتاماسىز ەتەتىن ۇيلەسىمدى ءتىل ساياساتى ايا­سىندا اعىلشىن جانە باسقا دا شەت تىلدەرىن وقىپ-ۇيرەنۋ, وقىتۋ­دىڭ ءۇشتىلدى مودەلىن دامىتۋ كوزدەلگەنى بەلگىلى.

بۇگىنگى كۇنى ەلىمىزدىڭ الەمدىك ور­كە­نيەتتەن قالىس قالماي, دۇنيە ء­جۇ­زىنىڭ دامىعان وتىز ەلىنىڭ قاتارىنا قو­سى­لۋ ماقساتىندا ەلدىڭ باسەكەگە قابى­لەت­تىلىككە ۇم­­­تى­لۋىنىڭ ۇتىمدى جولدا­رى­نىڭ ءبىرى رەتىندە ء«ۇش تۇعىر­لى ءتىل» باعدارلاماسىنىڭ قابىل­دانۋىنىڭ ورنى ەرەكشە ەكەنى تۇسىنىكتى.

ەلباسى ن.نازارباەۆ: «قازاق ءتىلى ءۇش ءتىلدىڭ بىرەۋى بولىپ قال­مايدى. ءۇش ءتىلدىڭ ءبىرىنشىسى, نەگىز­گىسى, باستىسى, ماڭىزدىسى بولا بەرەدى. قازاق ءتىلى – قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى. وعان قامقورلىق تا سونداي دارەجەدە بولادى» دەپ ناقتى ايقىنداپ بەرگەن ەدى. ەندەشە, كوپ ءتىلدى مەڭگەرتۋدە نەگىزگى ەكپىن مەملەكەتتىك تىلگە تۇسەتىنىن ءار كەز ەستەن شىعارماعانىمىز ابزال. باعدارلامادا باسىم­دىققا يە بولۋعا ءتيىس مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭ­­گەرتۋدە ءمان بەرىلەتىن ماسە­لەلەر جەتكىلىكتى.

جوعارىدا اتاپ وتكەن «جەتى جۇرتتىڭ ءتىلىن بىلگەن» كەيبىر ازا­ماتتاردىڭ قازاق تىلىندە جازباق تۇگىلى, اۋىزشا پىكىر ال­ماسۋعا شاماسى كەلمەيتىنىن كورىپ, كەلەشەكتە باعدارلامادا كوزدەلگەن ماقسات­تار مەن مىندەتتەر جانە ونى ىسكە اسىرۋ ناتي­جەلەرىنىڭ كورسەتكىشتەرىنە قول جەتكىزۋ بويىنشا اتقارىلار ءىس-شارالارعا توقتال­عىمىز كەلەدى.

ءبىرىنشى كەزەكتە بۇل باعدار­لامانى ىسكە اسىرۋدا قازاقتىڭ ءبىرتۋار ازاماتى حالەل دوسمۇحا­مەدوۆتىڭ: «انا ءتىلىن جاقسى ءبىلىپ تۇرىپ, بوتەنشە جاقسى سويلەسەڭ, بۇل – ءسۇيىنىش. انا ءتىلىن بىلمەي تۇرىپ, ورىسشا جاقسى سويلەسەڭ, بۇل – كۇيىنىش» دەگەن ۇستانىمىن باسشىلىققا الۋىمىز كەرەك. جاستارعا ورىس, اعىلشىن جانە باسقا شەت تىلدەرىن ۇيرەتۋدە وسى مىندەت تۇرعىسىنان قاراستىراتىن بولساق, بىرنەشە شەت ءتىلىن مەڭ­گەرگەن قانداستارىمىز انا تىلىندە دە ەركىن سويلەپ سۇيىندىرەر ەدى...

ارينە, الەمدىك ءبىلىم-عى­لىم كەڭىس­تىگىنە ەركىن ەنۋ ءۇشىن, شەت ءتىلىن ءبىلۋ قاجەتتىگى دالەل­دەۋدى قاجەت ەتپەيتىندىگى بەل­­گىلى. ويتكەنى ءتىل تەك قارىم-قا­تى­ناس قۇرالى عانا ەمەس, سونداي-اق ەل ارا­لىق الەۋمەتتىك, ەكونومي­كالىق, مادە­نيەت, تاريح, ءبىلىم-عى­لىمنان حابار بەرەر ۇلكەن دوستىق كوپىرىنە اينالىپ وتىر. قازاقستاندىق ءبىلىم جۇيەسىن الەم­دىك دەڭگەيگە كوتەرىپ, حالىق­ارالىق ستان­دارت­تارعا ساي قيمىل جاساي وتىرىپ, تورت­كىل دۇنيە تورىنەن تابىلايىق دەسەك, قازىردەن باستاپ الەم تىلدەرىن مەڭگەرگەن ماماندارعا دەگەن بىلىكتىلىك تالاپتارىنا كوپتەگەن وزگەرىستەر ەنگىزۋ كۇن تارتىبىنە كوتەرىلۋى ءتيىس.

باسقا ۇلت وكىلدەرىمەن قاتار, ورىس تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردە وقيتىن قازاق جاستارىنا مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرتۋدە ورىس ءتىلدى اۋديتوريالاردا قازاق تىلىنەن ءدارىس بەرەتىن ۇستازدار الدىنا قويىلاتىن تالاپتاردى دا ارتتىرا تۇسكەن ابزال. ويتكەنى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ ءۇش تىلدىلىك باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ وتە كۇردەلى, ءارى وتە ماڭىزدى ەكەنىن ايتا كەلىپ, مەملەكەت باسشىسى: «مەنىڭ ۇستانىمىم, بىرىنشىدەن, قازاق ءتىلى بولۋعا ءتيىس, ورىس ءتىلى بولۋعا ءتيىس. بۇلاردىڭ بالالارىمىز ءۇشىن ماڭىزى زور. تەك سودان كەيىن عانا اعىلشىن ءتىلىن وقىتۋ كەرەك», دەپ ءوز ويىن بىلدىرگەن بولاتىن. ءسوز جوق, قازىرگى كەزدە ادىسكەر-عالىمداردان ەلىمىزدەگى ءتىل ساياساتىن ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسى­رۋ بارىسىندا قازاق ءتىلىن ۇي­رەتۋدى جوعارى دارەجەدە ساپالى تۇردە قامتاماسىز ەتۋ تالاپ ەتىلەدى.

مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرتۋدى قامتا­ماسىز ەتۋدىڭ ءتيىمدى تاسىلدە­رىنە قول جەتكىزۋدە وقۋلىقتاردىڭ الار ورنى ەرەكشە. ارينە, بۇل جەردە جاڭا تۇرپاتتاعى وقۋ­لىق­­تاردى ايتىپ وتىرمىز. جا­ڭارتىلعان ءبىلىم مازمۇنىندا وقۋشىلارىمىز ۇلتتىق سيپاتتا دايىندالعان وتاندىق ءتول وقۋلىقتارىمىزدىڭ نەگىزىندە ءبىلىم الۋدى جالعاستىرۋدا. وقۋ­لىقتار مەن وقۋ-ادىستەمەلىك كە­شەندەردى دايىنداۋدىڭ جۇيەسى دە ءبىر قالىپقا ءتۇسىپ كەلەدى. تالاي ساراپشىلاردىڭ تالقىلاۋىنان وتكەن تاقىرىپتىڭ مازمۇنى بە­كى­تىلىپ, قولدانىسقا ەنگىزىلۋدە. وسىنىڭ ار­قاسىندا قازىرگى وقۋ­لىقتار تەك اقپارات بەرۋمەن عانا شەكتەلمەي, وقۋشىلاردىڭ ءوز بە­تىنشە ىزدەنۋىنە جول اشا باستادى. ءبىلىم بەرۋ مازمۇنىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋدىڭ تۇپكى ماقساتى – وقۋشى ءبىلىمدى تەك الىپ قانا قويماي, ءوز پايداسىنا جاراتا ءبىلۋ كەرەك. ەندەشە, جاستارىمىزدىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋى عانا ەمەس, سونداي-اق قوعامداعى قارىم-قاتىناستا قولدانا الۋ داعدىسىنا ماشىقتانۋدى مىقتاپ قولعا الۋ ارقىلى مەملەكەتتىك ماڭىزى مول ۇشتىلدىلىك ساياساتىن ىسكە اسىرۋدا ناتيجەگە قول جەتكىزە الامىز.

ەلباسى ۇسىنعان ۇلت جوسپارىندا دا دايارلاناتىن كادرلاردىڭ باسەكەلەستىك قابىلەتىن ارتتىرۋ جانە ءبىلىم بەرۋ سەك­تورىنىڭ ەكس­پورتتىق الەۋەتىن كوتەرۋ ماق­ساتىندا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە جوعارى سىنىپتار مەن جوعارى وقۋ ورىندارىندا اعىلشىن تىلىندە وقىتۋعا كەزەڭ-كەزەڭمەن كوشۋ مىندەتتەلگەن بولاتىن. وسىناۋ اۋقىمدى ىستەردى ابىرويمەن اتقارۋدا شەتەل تىلدەرىن وقىتۋ ماسەلەسى مەملەكەتتىك ءتىلدى تەرەڭ مەڭگەرتۋ ناتيجەسىندە قولعا الىنۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىز. ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا بارلىق ماماندىقتار بويىنشا ءورىستىلدى اۋدي­توريالاردا قازاق ءتىلى وقىلاتىنى بە­ل­گىلى. تاۋەلسىزدىك العان ال­عاش­قى جىلدارى ستۋدەنتتەرگە كۇندەلىكتى تۇرمىستاعى ءجيى قول­داناتىن سوزدەرگە, العاشقى كەزەڭنەن باس­تاپ اۋىز ەكى سويلەۋگە داع­دىلاناتىن بولسا, قازىرگى تاڭدا عالىم-ادىسكەرلەر قازاق ءتىلىن ماماندىقپەن بايلانىستىرا وقىتۋعا ءمان بەرىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى ەكونوميكالىق, گۋمانيتارلىق, جاراتىلىس­تانۋ جانە تەحنيكالىق ماماندىقتاردى تەرەڭ يگەرۋگە باعىتتالعان وقۋ­لىق­تار مەن وقۋ قۇرالدارى كوپ­تەپ جارىق كورە باستادى. بۇل باعىتتاعى ادىستەمەلىك ەڭبەكتەردە ماماندىققا سايكەس تەرميندەردى مەڭ­گەرۋگە, بولاشاق قىزمەتىنە قاجەت بولاتىن سوزدىك قوردى مولايتۋعا مۇمكىندىك بەرۋ جولدارى ءجىتى قاراستىرىلعان. سالا بويىنشا ستۋدەنتتەر مەڭگەرۋگە ءتيىستى لەكسيكالىق مينيمۋمدار مەملەكەتتىك ءتىلدى بارلىق سالالاردا ەركىن قولدانۋىنا جول اشادى. جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبارى قازاق ءتىلىن ەكىنشى ءتىل رەتىن­دە وقىت­قاندا, ستۋدەنتتى تەك قازاق­شا سويلەتىپ قانا قويماي, قازاق حالقىنىڭ باي ۇلتتىق ەرەك­شەلىكتەرىن, مادەنيەتىن, سالت-ءداستۇرىن دە ۇيرەتۋگە ءمان بەرگەنى دۇرىس بولار ەدى. ءوز ۇلتىنىڭ تەرەڭ تاريحى مەن ونەرىن ۇلگى ەتىپ ۇيرەنگەن ءبىلىم الۋشىعا انا ءتىلى ارقىلى باسقا دا شەت تىلدەرىن مەڭگەرۋ قيىنشىلىق تۋدىرمايتىنى انىق. بۇل جەردە, استىن سىزىپ ايتاتىن ماسەلە – ءبىلىم وشاقتارىن ورىس تىلىندە وقيتىن ءوزىمىزدىڭ قاراكوزدەرىمىزگە قاتىستى ەكەنىن كوزى قاراقتى وقىر­مان اڭعارعان بولار دەيمىز. ويتكەنى انا ءتىلىنىڭ قۇدىرەتىن تە­رەڭ سەزىنۋ ارقىلى, شەت ءتىلىن ەركىن مەڭ­گەر­­گەن جاستارىمىزدىڭ بويىندا ەلگە دە­گەن سۇيىسپەنشىلىك, تىلگە دەگەن قۇرمەت ار­تارى انىق.

مەملەكەتتىك ءتىلدى تەرەڭ ءتۇسىنىپ, ونىڭ قىر-سىرىن جەتە ۇعىنۋ ءۇشىن سالىستىرمالى زەرت­تەۋلەردى ودان ءارى جەتىلدىرۋ كەرەك دەپ سانايمىز. ەلىمىزدىڭ جەتەكشى وقۋ ورىندارىنىڭ جانىنان اشىلعان «سالىستىرمالى-تاريحي, سالعاستىرمالى-تيپولو­گيا­لىق ءتىل ءبىلىمى, اۋدارما تەوريا­سى» ماماندىقتارى بويىنشا قورعالاتىن ديسسەرتاتسيالىق كە­ڭەستەردە, نەگىزىنەن, مەملە­كەت­تىك تىلمەن سالىستىرا زەرت­تەلىپ, قوس ءتىلدى, كوپ ءتىلدى ىلەس­پە اۋدارمالاردىڭ تەورياسى مەن پراكتيكاسىنا ارنالعان ديس­­سەرتاتسيالىق جۇمىستاردىڭ كوپتەپ قورعالۋىنا قول جەتكىزۋ – تىلدەرگە ورتاق قۇبىلىستار مەن ەرەكشەلىكتەردى ايقىنداۋدا, تۇجىرىمداما جاساۋدا, تۋعان ءتىلدى تەرەڭ تانۋعا جول اشارى انىق. ۇلى گەتەنىڭ: «شەتەل ءتىلىن بىلمەگەن ادام, ءوز تىلىندە دە ەش­نارسە بىلمەيدى» دەگەن قاناتتى ءسوزىن قاپەرىمىزگە الىپ, قازاق ءتىلىن عىلىم تىلىنە اينالدىرۋدا دا يگى ىستەر قولعا الىنار ەدى.

ەلىمىزدە الەمدىك دەڭگەيدەگى ءىس-شارالار وتكىزۋ ءۇردىسى دە قارقىن الىپ كەلەدى. حالىقارالىق فورۋمداردا, كونفەرەنتسيا مەن جيىنداردا تابان استىندا قازاقشادان شەت تىلىنە, شەت تىلىنەن قازاق تىلىنە تارجىمەلەۋدە ىلەسپە اۋدار­ماشىلاردىڭ اتقارار ءرولى ايرىقشا ەكەنىن كورىپ ءجۇرمىز. انا ءتىلى مەن شەت ءتىلىن تەل ەمگەن تىلشىلەرگە دەگەن سۇرانىس كۇن ساناپ ارتا تۇسەرى ءسوزسىز. وسى­عان بايلانىستى ىلەسپە اۋدارما تاسىلدەرىن تەرەڭ مەڭگەرگەن اۋدارماشىلار دايىنداۋ ىسىنە دە مىقتاپ كوڭىل بولەتىن كەز كەلدى.

بۇعان دەيىن قابىلدانعان ء«ۇش تۇ­عىرلى ءتىل» باعدارلاماسىندا شەت ءتىلىن, اتاپ ايتقاندا, اعىل­شىن ءتىلىن وقى­تۋدى باستاۋ­ىش سىنىپتان باستاۋ كەرەك دەگەن ماسەلەگە كوپشىلىك تارا­پى­نان تۇسىنبەۋشىلىك تۋىنداپ, نەگىزىنەن مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرتۋدەن باستاۋ كەرەك دەگەن قوعامدىق پىكىر قالىپتاسقان بولاتىن. اعىلشىن تىلىندە وقىتۋدى كەڭەس وداعى كەزەڭىندەگىدەي بەسىنشى سىنىپتان باستاساق تا, «كوشتەن كەش قالمايتىنىمىزدى», شەت تىلدەرىن قازاق توپتارىنا وقىتۋ ادىستەمەسىن زەرتتەپ جۇرگەن عالىم رەتىندە بۇل باستامانىڭ ءادىس-تاسىلدەرىن قاراستىرۋدا عىلىمي تۇردە ءالى دە زەردەلەي تۇسەتىن, تۇپكى ناتي­جەنىڭ ءتيىمدى بولۋ جاعىن قاراستىرۋدى عىلىمي تۇجى­رىمدارمەن تولىقتىرۋ قا­جەت ەكەنىن, سونداي-اق مەكتەپتەردە ساباق بەرىپ جۇرگەن ۇس­تازداردىڭ اعىلشىن ءتىلىن ەرتە جاستان وقىتۋ ادىستەمەسى بويىنشا بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ كۋرستارىنان وتكىزۋ كەرەكتىگىن اقپارات قۇرالدارى ارقىلى جۇرتشىلىققا جەتكىزگەن بولاتىنبىز. سونداي-اق ۇشتىلدىلىكتى جۇزەگە اسىرۋدا قازاقستاندا قانات جايعان قازاق-تۇرىك ليتسەيلەرىنىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنسەك جىلدام وڭ ناتيجەگە قول جەتكىزەتىندىگىمىزدى ناقتى مىسالدارمەن ايعاقتاعان ەدىك. بۇل ليتسەيلەرگە قابىلدانۋ – جوعارى وقۋ ورىندارىنا تۇسكەندەي ابىرويلى كورىنەتىن. بالالارىنىڭ شەت تىلدەرىن شەبەر مەڭگەرىپ, الەمنىڭ ايتۋلى ۋنيۆەر­سيتەتتەرىنىڭ ستۋ­دەنتتەرى اتاناتىن دا, ەلىمىز­دەگى مەكتەپتەردى «التىن بەلگى­مەن» بىتىرەتىندەردىڭ دە ۇلەس سالماعى وسى وقۋ ورىندارىنىڭ تۇلەك­تەرىنىڭ ەنشىسىندە بولاتىن. سونىمەن بىرگە شەت ءتىلىن قار­قىندى ۇيرەتۋ بۇل ۇيىمداردا جەتىنشى سىنىپتان باستالاتىنىن ايتا كەتكەنىمىز ارتىق بولماس.

ەندى مىنە, «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن ۇكىمەت» ۇستانىمىن نىق ۇستاعان پرەزيدەنتىمىزدىڭ ءوزى بۇل ماسەلەدە اتا-انالاردىڭ ءوتى­نىش تىلەگىن ەسكەرگەنى – ءسوز بەن ءىستىڭ بىرلىگىن كورسەتىپ وتىرعانى كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ وتىر. مەم­لەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ ءۇش ءتىلدى ءبىلىم بەرۋ جۇيە­سىن ەنگىزۋ وتە وزەك­تى ماسەلە ەكەنىن ايتا كەلىپ: ء«ۇش ءتىلدى جۇيەگە كوشۋ وقىتۋشىلار مەن ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنىڭ دا­يىن­دىعىنا قاراي جۇزەگە اسادى. بۇل رەتتە, عىلىمي-جارا­تىلىستانۋ پاندەرىن اعىلشىن تىلىندە وقىتۋ ءبىلىم ورتالىق­تا­رىنىڭ كادرلىق مۇمكىندىكتەرىنە قاراي, وقىتۋشىلار مەن اتا-انالاردىڭ قالاۋى بويىنشا ىسكە اسۋى ءتيىس... سوندىقتان اعىلشىن ءتىلىن وقىتۋدى 2-3-سىنىپتان نەمەسە اتا انالاردىڭ قالاۋىنا قاراي 5-سىنىپتان باستاۋ الۋى ورىندى, ءارى ءتيىمدى بولادى دەپ سانايمىن. ال جوعارى سىنىپتاردا جاراتىلىستانۋ-تەحنيكالىق پاندەردى مەكتەپتەردىڭ دايىن­دىعىنا قاراي جۇرگىزۋ قاجەت», دەگەن ەدى.

رەتى كەلگەندە ايتا كەتەيىن, ەلىمىزدىڭ ازاماتتارىنا الەمگە اتى ايگىلى ۋنيۆەرسيتەتتەردە ءبىلىم الۋعا مۇمكىندىك تۋدىراتىن «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ ۇمىتكەرلەرىنە مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ دەڭگەيىن ايقىندايتىن تەست تاپسىرۋ كەرەكتىگى تۋرالى قوعامدىق پىكىرلەر ءالى كۇنگە دەيىن تولاستار ەمەس. شەت ءتىلىن تەرەڭ مەڭگەرگەن تالاپكەرلەرگە مەم­لەكەتتىك ءتىلدى ورتا دەڭگەيدە بولسا دا مەڭ­گەرۋ مىندەتتەلەتىن بولسا, ولاردىڭ قازاق ءتىلىن تەز يگەرىپ الاتىنىنا ەش كۇمانىمىز جوق. بۇل ماسەلەگە ەرەكشە ءمان بەرىپ وتىرعانىمىز – الەم تىلدەرىن ەركىن مەڭ­گەرگەن كەيبىر باۋىرلارىمىزدىڭ قازاق­شاسى «سالەمەتسىز بە؟» دەگەننەن ءارى اسا المايدى. سونداي-اق قا­زاقستاننىڭ شەتەلدىك, حالىق­ارالىق ۇيىمدارىمەن باي­لا­­نىسىنىڭ ارتۋىنا سايكەس الەم تىلدەرىن مەڭگەرگەن ما­مان­­­دارعا سۇرانىس تا كوبەيە تۇسەتىنى تۇسىنىكتى. سوندىقتان سىرت­­قى ىستەر مينيسترلىگىندەگى, ەلشىلىكتەردەگى مەملەكەتتىك قىز­مەتكەرلەردىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋىندە ءمىن بولماۋى ءتيىس. ويت­كەنى تاۋەلسىز ەلىمىزدى دۇنيە جۇزىنە تانىتۋدا ءپاتريوتيزمنىڭ وزىق ۇلگىسى انا تىلىنە قۇرمەتتەن باستاۋ العانى الدىڭ­عى قاتارعا شىعۋى كەرەك. سوندا عانا جو­عارىدا ايتىلعانداي, انا ءتىلىن جاقسى ءبى­لىپ تۇرىپ, شەتەلشە شەشەن سوي­لەيتىن جاس­تارىمىزدىڭ ءجۇزى جارقىن بولارى انىق.

ەندەشە, جاستارىمىز شەتەل تىلدەرىن مەڭگەرۋ – انا ءتىلىن بىلۋدەن باستاۋ الۋ كەرەكتىگىن تۇ­سىنگەندە عانا, ءۇش تۇعىرلى ءتىل ساياساتىنىڭ سالتانات قۇراتىنى ءسوزسىز ەكەنىن ايتقىمىز كەلەدى.

كارىمبەك قۇرماناليەۆ,

ۇعا اكادەميگى,

 فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,

قازاقستان ۇلتتىق جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى