دىنارالىق ءسامميتتىڭ يسلامدىق كەلبەتى

ورتاعاسىرلىق شىعىس مادەنيەتى ورتا ازيالىق يسلام عىلىمى مەن مادەنيەتىنىڭ دامۋىنا تىڭ سەرپىن بەردى. وسىلاي قازاق جەرىنەن شىققان ءال-فارابي, ءجۇسىپ بالاساعۇن, ماحمۇد قاشعاري جانە مۇحاممەد حايدار دۋلاتي اتتى ۇلى ويشىلدار عىلىم مەن فيلوسوفيانىڭ كورنەكتى وكىلدەرىنە اينالدى. وڭتۇستىك قازاقستانداعى كوشپەندى تۇركى حالقىنىڭ اراسىندا يسلامدى تاراتۋدا ياساۋيا تاريقاتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى قوجا احمەت ياساۋي ء(حىى ع.) زور ۇلەس قوستى. قازاق مەملەكەتى ءوزىنىڭ قۇرىلعانىنان باستاپ مۇسىلماندىق قۇقىقتىق نورمالارىنا جۇگىندى. بارلىق قازاق حاندارى كەرەي مەن جانىبەكتەن باستاپ ەڭ سوڭعى قازاق حانى كەنەسارى (حىحع.) وزدەرىنىڭ شاريعاتقا جۇگىنەتىندىكتەرىن اتاپ كەتكەن.

تاۋەلسىز قازاقستانداعى يسلام ىقپالدى قوعامدىق كۇشكە اينالدى دەسەك تە بولادى. جىل سايىن مەشىتتەر مەن مۇسىلمان بىرلەستىكتەرىنىڭ سانى ارتىپ كەلەدى. 2005 ج. 22 ناۋىرىزىندا استانادا ەلىمىزدەگى العاشقى جاڭا مەشىتتەردىڭ ءبىرى «نۇر-استانا» مەشىتى مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن اشىلدى. الماتى قالاسىندا «نۇر-مۇباراك» قازاقستان-مىسىر يسلام ۋنيۆەرسيتەتى جۇمىس ىستەي باستادى. قازاقستان 60-قا جۋىق مۇسىلمان مەملەكەتتەرىن بىرىكتىرەتىن يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ مۇشەسى بولىپ قانا قويماي, 2011 جىلى  سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنە توراعالىق ەتىپ, ۇيىم جۇمىسىنا تىڭ سەرپىن بەردى. سونىمەن قاتار, حالىقتىڭ ىقىلاس-تىلەگى بويىنشا, ەلباسىنىڭ ۇلتتىق مەرەكەلەردىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ باستاماسىنىڭ ارقاسىندا قۇربان ايت 2006 جىلدان مەملەكەتتىك دەڭگەيدە تويلانىپ كەلەدى. تاريحقا جۇگىنسەك, 2005 جىلعى 28 جەلتوقساندا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ جالپى وتىرىسىندا دەپۋتاتتار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ەڭبەك تۋرالى» قر زاڭىنا تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن قابىلداپ, سوعان سايكەس قۇربان ايت مەرەكەسىنىڭ ءبىرىنشى كۇنى ەلىمىزدە دەمالىس كۇندەرى بولىپ رەسمي تۇردە جاريالانعان بولاتىن.

قازاقستان ەلدەگى يسلامنىڭ ورنىن دارالاي وتىرىپ, شەتەلدىك يسلام وكىلدەرىمەن دە ىنتىماقتاسىپ جۇمىس ىستەپ كەلەدى. وسى رەتتە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ تاماشا باستامالارىنىڭ ءبىرى الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرى سەزىنىڭ جۇمىسىن ەرەكشە دارالاپ اتاپ وتۋگە بولادى.

استانادا 2003-2018 جىلدارى ارالىعىندا التى مارتە وتكەن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزىنە يسلام, حريستيان, يۋدايزم, بۋدديزم, سينتويزم, داوسيزم جانە وزگە ءداستۇرلى دىندەر  باسشىلارى مەن كورنەكتى وكىلدەرى قاتىستى. سەزدىڭ الاڭدارىنداعى دىنارالىق ءسامميتتىڭ بىرلەسكەن قورىتىندى قۇجاتتارى – الەم ەلدەرى ازاماتتارى, حالىقتارى مەن ۇكىمەتتەرىنە باعىتتالعان مالىمدەمەلەر مەن ۇندەۋلەر قابىلدانعان ءدىني قاۋىمداستىقتىڭ رۋحاني جاقىنداسۋى بويىنشا قانىق جانە سىندارلى سۇحباتتارى وتكىزىلىپ تۇرادى.

الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزىنە قاتىسۋشىلاردىڭ سالماقتى بولىگىن يسلام وكىلدەرى قۇرايدى. دىنارالىق ءسامميتتىڭ يسلامدىق كەلبەتىنە توقتالار بولساق, 2003 جىلى  23-24 قىركۇيەك ارالىعىندا ۇيىمداستىرىلعان العاشقى سەزگە ساۋد ارابياسى كورولدىگى, ەگيپەت اراب رەسپۋبليكاسى, پاكىستان يسلام رەسپۋبليكاسى, ءۇندىستان, يران يسلام رەسپۋبليكاسىنان تانىمال يسلام وكىلدەرى قاتىسقان بولاتىن. ماسەلەن, دۇنيەجۇزىلىك يسلام ليگاسىنىڭ باس حاتشىسى  – شەيح ابداللا بەن ابدەل مۋحسين ات-تۋركي (ساك), ال-ازحاردىڭ باس يمامى – شەيح مۋحامماد سايد تانتاۋي (مىسىر), حالىقارالىق يسلام ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۆيتسە پرەزيدەنتى – ماحمۋد احماد گازي (پاكىستان), «دجاماات-ۋ-شاباب-ە-يسلام» بۇكىلۇندىلىك مۇسىلماندىق ۇيىمى پرەزيدەنتى – سالمان ال-حۋسەيني ال-نادۆي ء(ۇندىستان), يران يسلام رەسپۋبليكاسى يسلام قۇقىقتانۋ مەن قۇقىعى بويىنشا كوميتەتتىڭ توراعاسى –مەحدي حاداۆي موگاددام سىندى تۇلعالار  سەزگە شاقىرتۋدى قابىل الىپ ۇجىمدىق دەلەگاتسيالاردى باستاپ كەلگەن بولاتىن.

2006 جىلعى 12-13 قىركۇيەك اراسىندا استانا قالاسىندا وتكىزىلگەن ەكىنشى سەزگە العاشقى سەزگە قاتىسقان تۇلعالارمەن قاتار, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى, ليۆيا مەملەكەتى ەلدەرىنەن ءبىرىنشى رەت, ەگيپەت اراب رەسپۋبليكاسى مەن يران يسلام رەسپۋبليكاسىنان جاڭا تۇلعالار سەز قاتىسۋشىلارى اتاندى. وسىلاي, مىسىردىڭ ۆاكۋف جانە يسلام ىستەرى بويىنشا ءمينيسترى  –  ماحمۋد حامدي زاكزۋك, ءباا يسلام ىستەرى جانە ۆاكۋف بويىنشا كوميتەتتىڭ ارنايى وكىلى – شەيح مانسۋر ال-مەنحالي,  يران مادەنيەت جانە يسلامدىق بايلانىستار ۇيىمىنان – اياتوللا ساديكي راشەد, يران جوعارعى مادەني كەڭەسىنىڭ مۇشەسى, كونفەسسياارالىق ديالوگ جوعارعى كەڭەسىنىڭ مۇشەسى, يراننىڭ «مادەنيەت جانە پىكىر»  زەرتتەۋ يننستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى – الي اكبار سادەگي راشاد, دۇنيەجۇزىلىك يسلامدىق ۇندەۋ اسسوتسياتسياسى باس حاتشىسىنىڭ جەكە وكىلى, حالىقارالىق سەزدەر مەن ۇيىمدار, جانە جاردەم بەرۋ بويىنشا دەپارتامەنت حاتشىسى – يبراحيم الي ال-راببو (ليۆيا) سەز قاتىسۋشىلارى اتاندى.

استانا قالاسىندا 2009 جىلعى 1-2 شىلدەدە وتكىزىلگەن ءۇشىنشى سەزگە العاشقى سەزدەرگە قاتىسقان تۇلعالارمەن قاتار, تۇركيا رەسپۋبليكاسى, يندونەزيا رەسپۋبليكاسى, ومان سۇلتاندىعى, كۋۆەيت مەملەكەتى, قاتار مەملەكەتى, قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى, رەسەي فەدەراتسياسى, ءازىربايجان رەسپۋبليكاسى, قىرعىز رەسپۋبليكاسىنان ءبىرىنشى رەت مارتەبەلى قوناقتار قاتىستى:  ءدىن ىستەرى باسقارماسىنىڭ توراعاسى, تۇركيانىڭ باس ءمۇفتيى – الي بارداكوگلۋ, پاكىستان يسلام يدەولوگياسى كەڭەسىنىڭ پرەزيدەنتى – مۋحامماد حاليد ماسۋد, يندونەزيا يسلام عالىمدارىنىڭ حالىقارالىق كونفەرەنتسياسى باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى – ماسۋكۋري ابديللا, كۋۆەيت مەملەكەتىنىڭ يسلام جانە ۆاكۋفتار ىستەرى بويىنشا ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى – اديل ال-فاللاح, رەسەيدىڭ ەۋروپالىق بولىگىنىڭ ءدىني باسقارماسى پرەزيديۋمىنىڭ توراعاسى, رەسەيدىڭ مۇفتيلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى – راۆيل گاينۋتدين, ومان سۇلتاناتىنىڭ باس ءمۇفتيى, كاتار مەملەكەتىنىڭ ادىلەت جانە قۇقىق جوعارعى كەڭەسى, قىتاي مۇسىلماندارى اسسوتسياتسياسى, كاۆكاز ءدىن ىستەرى باسقارماسى ء(ازىربايجان), قىزعىزستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى مەكەمەلەرىنىڭ وكىلدەرى قاتىسىپ كونفەسسياارالىق ديالوگقا ءۇن قوستى.

2012 جىلعى 30-31 مامىر ارالىعىندا وتكەن ءتورتىنشى سەزگە ءداستۇرلى تۇردە قاتىساتىن قوناقتاردان وزگە, امەريكا قۇراما شتاتتارى, شۆەيتساريا كونفەدەراتسياسى, اۋعانستان يسلام رەسپۋبليكاسى ەلدەرىنەن العاش رەت جانە وزگە مەملەكەتتەردەن جاڭا قاتىسۋشىلار باس قوستى. امەريكا مۇسىلماندار پروگرەسىنىڭ قوعامى جانە «كوردوۆ باستاماسى» ۇيىمىنىڭ كوشباسشىسى, ال-فارا (نيۋ-يورك ق.) مەشىتىنىڭ يمامى – فەيسال ابدۋل راۋف, اراب ويى فورۋمىنىڭ باس حاتشىسى –   سادىق باحيت ال-فاككي (شۆەيتساريا), كابۋل قالاسىنداعى ورتالىق مەشىتىنىڭ يمامى– مۋللا موحامماد اياز نيازي (اۋعانستان), يراننىڭ بۇكىلالەمدىك يسلام مازحابتارىنىڭ جاقىنداسۋى اسسامبلەياسىنىڭ باس حاتشىسى – اياتوللا مۋحامماد الي تاسحيري, ساۋد اراۆياسى كورولىنىڭ كەڭەسشىسى, كورول ابداللا اتىنداعى وركەنيەتتەر ديالوگى ورتالىعىنىڭ باس حاتشىسى – فەيسال بەن ابدۋراحمان بەن مۋاممار, قاتاردىڭ يسلام جانە ۆاكۋفتار ىستەرى جونىندەگى ءمينيسترى – گايس بەن مۋباراك ال-كاۋاري,  پاكىستان يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ يسلام يدەولوگياسى كەڭەسىنىڭ توراعاسى – ماليك مۇحامماد حان, يسلام ىنتىماقتاستىق ۇيىمى «فيكحا» حالىقارالىق يسلام اكادەميياسىنىڭ حاتشىسى – احماد حاليد باباكار,   «نۇر مۇباراك» يسلام مادەنيەتى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, مىسىر اراب رەسپۋبليكياسى ۆاكۋفتەر ءمينيسترىنىڭ وكىلى – ماحمۋد فاحمي حيدجازي, يسلام جانە شاقىرۋ ىستەرى بويىنشا مينيسترلەر كونفەرەنتسياسىنىڭ باس حاتشىسى –مادجيد ابدۋلازيز ات-تۋركي (ساك)  دەلەگاتسيا باسشىسىلارى رەتىندە دىنارالىق سامميتكە قاتىستى.

قازاقستان استاناسىندا 2015 جىلعى 10-11 ماۋسىم كۇندەرى ۇيىمداستىرىلعان بەسىنشى سەز جۇمىسىنا ماروككو كورولدىگى, يراك رەسپۋبليكاسى, باحرەين كورولدىگى,  حورۆاتيا رەسپۋبليكاسى, تاجىكستان رەسپۋبليكاسىنان العاش رەت جانە بىرنەشە مارتە سەز جۇمىسىنا قاتىسقان ەلدەردەن جاڭا دەلەگاتسيالار قوسىلدى. وسىلاي, ماروككونىڭ ۋاقىپتار جانە يسلام ىستەرى جونىندەگى ءمينيسترى – تاۋفيك احمەد, يراك فيكح عالىمدارى كەڭەسىنىڭ توراعاسى – شەيح احمaد حاسان تاحا, باحرەيننىڭ يسلام جانە ادىلەت ىستەرى جونىندەگى ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – فاريد ال-مۋفتا, حورۆاتيا يسلام قوعامداستىعىنىڭ مەسيحات ۇيىمىنىڭ توراعاسى, ءمۇفتي – ازيز ەف. حاسانوۆيچ, تاجىكستاننىڭ عۇلامالار كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى – حودجي حۋسەين مۋسوزودا, اۋعانىستاننىڭ ءدىن جانە قاجىلىق ىستەرى جونىندەگى ءمينيسترى – فايز موحامماد وسماني, ەگيپەتتىڭ باس ءمۋفتيى, ءدىن باسقارماسى – شاۋكي يبراگيم ابدۋل كاريم االيام,  وماننىڭ ۋاقىپتار مەن ءدىن ىستەرى جونىندەگى ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى, شەيح  – كاحليان بەن نابحان ال-حارۋسي, ۋاقىپ, يسلام  جانە ناسيحات ىستەرى جونىندەگى ءمينيستردىڭ  كەڭەسشىسى – ابدۋللا يبن فاحد ال-ليحيدان (ساك) دەلەگاتسيا باسشىلارى رەتىندە سامميتكە قاتىستى.

سوڭعى رەت 2018 جىلعى 10-11 قازان ارالىعىندا وتكىزىلگەن التىنشى سەزگە يتاليا رەسپۋبليكاسى, بولگاريا رەسپۋبليكاسى, وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسى, وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنان ءبىرىنشى رەت دەلەگاتسيا قاتىسقان بولسا, وزگە مەملەكەتتەردەن جاڭا مەكەمە وكىلدەرى سەز سەرىكتەستەرى اتاندى: «COREIS» يسلام ءدىني بىرلەستىگىنىڭ پرەزيدەنتى – يمام ياحيا سەردجيو ياحە پاللاۆيچيني (يتاليا), بولگاريا يسلام اكادەمياسىنىڭ رەكتورى – رافيك مۋحامەتشين, مۇسىلماندار ءدىني باسقارماسىنىڭ يمامى –شەيح يسمايل كەراان (وار), وزبەكستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ توراعاسى, ءمۇفتي – اليموۆ ۋسمونحون, وزبەكستاننىڭ مينيسترلەر كابينەتى جانىنداعى يسلام وركەنيەتى ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى  – مينوۆاروۆ شوازيم شويسلام ۇلى, «مۇحاممەديا» يسلامدىق ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمىنىڭ توراعاسى – حايدار ناشير (يندونەزيا), امىرلىكتىڭ يسلام دەپارتامەنتىنىڭ قايىرىمدىلىق ماسەلەلەرى جونىندەگى اتقارۋشى ديرەكتورى  – احمەد ءال-مۋحەيري (DIACA, ءباا).

ارينە, جىل سايىن ساندىق جانە ساپالىق جاعىنان ارتىپ كەلە جاتقان مارتەبەلى قوناقتارمەن قاتار, ءاربىر سەز جۇمىسىنا قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ توراعالارى دا دەلەگاتسيا باسشىلارى رەتىندە قاتىسىپ كەلەدى.  سەزدىڭ «قاستەرلى» دوڭگەلەك ۇستەلى 17 جىل اياسىندا يسلامنىڭ ءىرى اعىمدارى ليدەرلەرى مەن وكىلدەرىن, مەملەكەتتەردىڭ ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستارىنا, ساياسي ۇستانىمدارىنا قاراماستان قۇرمەتتى تۇلعالاردىڭ باسىن قوسىپ, دىنارالىق ديالوگ اياسىندا پىكىرلەرىمەن ءبولىسىپ, سۇحباتتاسۋعا مۇمكىندىك تۋدىرىپ كەلەدى.

ۇستىمىزدەگى جىلى ورىن العان پاندەمياعا قاتىستى الەمدىك داعدارىسقا وراي, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 1 قىركۇيەكتە جاريا ەتكەن قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ء«ار بۋىننىڭ ماڭدايىنا ءتۇرلى سىناق جازىلعان. ءبىز ءتول تاريحىمىزدا تاعدىردىڭ ءتۇرلى سىنىنان ءاردايىم سۇرىنبەي وتتىك. ەلىمىز ەڭ كۇردەلى دەگەن مىندەتتەردى شەشە الادى. ءبىز بۇعان دايىنبىز.

ءبىز – حالقىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك جولىنداعى سان عاسىرلىق ارمان-تىلەگىنە قول جەتكىزگەن ۇرپاقپىز. كەلەر جىلى تاۋەلسىزدىگىمىزگە 30 جىل بولادى. بۇل مەرەيلى داتا – ەگەمەن ەلىمىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى مەجە. بۇل – جاڭا تاريحي كەزەڭنىڭ باسى» دەگەن بولاتىن. سوندىقتان, داعدارىس پەن دۇربەلەڭ اياقتالاتىن كۇندەر جاقىن بولىپ, ادامزاتتىڭ بەيبىت ءومىرى ءۇشىن قىزمەت ەتەتىن دىنارالىق سامميت ءوز جۇمىسىن قايتا باستاپ, ۇزبەي جالعاستىرادى دەپ بولاشاققا ءۇمىت ارتامىز. 

م.م.ابىشەۆا,

كونفەسسياارالىق جانە وركەنيەتارالىق

ديالوگتى دامىتۋ جونىندەگى ن.نازارباەۆ

ورتالىعى, اقپاراتتىق-يميدجدىك

ءىس-شارالار دەپارتامەنتىنىڭ

 باس كەڭەسشىسى