مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن بيىل ورتاعاسىرلىق وتىرار قالاجۇرتىندا «قازاق حاندىعىنىڭ قالالارى: ساياسي, ەكونوميكالىق جانە مادەني ءومىردىڭ ورتالىقتارى» جوباسى اياسىندا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن بولاتىن.
وتىرار قالاشىعىنىڭ XIII-XV عاسىرلارعا ءتان قۇرىلىس قاباتىن اشۋ, عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋ, قالانى مەكەندەگەن تۇرعىنداردىڭ زاتتاي ماتەريالدارى مەن رۋحاني تانىمىن ايقىنداۋ ماقساتىنداعى جوبا اياسىندا بەردىبەك سارايىنىڭ سولتۇستىك-باتىس بولىگىنەن شامالى قيىس سالىنعان ۇلكەن ءبىر اۋلەتكە تيەسىلى كەسەنە ورنى انىقتالدى. ەكى جارىم مەتر تەرەڭدىكتەن تابىلعان كەسەنە بىرنەشە بولىكتەن تۇراتىن ارحيتەكتۋرالىق كەشەن ىسپەتتى. ساۋلەت تۋىندىسى ەكى قابات ەتىپ سالىنعان. استىڭعى بولىگىندە ءدالىز جانە قابىرحانا. ال ونىڭ ۇستىندە قۇلشىلىق ەتۋ ورنى. كەسەنەنى زەرتتەۋ جۇمىستارى بارىسىندا ماماندار بۇرىن بەيمالىم بولىپ كەلگەن جاڭالىقتاردى اشىپ وتىر. ول جاڭالىقتاردىڭ بىرقاتارى وتىرار مەملەكەتتىك ارحەولوگيالىق قورىق-مۋزەيىنىڭ وتىرار قالاجۇرتىندا ۇيىمداستىرعان ءباسپاسوز-تۋرى بارىسىندا ءمالىم ەتىلدى. «بيىل جۇرگىزىلگەن قازبا جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسى بويىنشا سىزدەرگە جەتكىزەر جاقسى جاڭالىعىمىز بار, – دەدى ارحەولوگيالىق قورىق – مۋزەيدىڭ ءبولىم باسشىسى ءسابيت پارمەنقۇل. – شارتتى تۇردە بەردىبەك سارايى دەپ اتالعان ارحيتەكتۋرالىق كەشەننىڭ سولتۇستىك بۇرىشىنان كولەمى 6,3ح7,7 مەتر كەلەتىن كەسەنە ورنى انىقتالىپ وتىر. بەردىبەك سارايىمەن ءبىر كەزەڭدە قاتار سالىنعان كەسەنەنىڭ قاسبەتى قالاشىقتىڭ وڭتۇستىك بولىگىندە ورنالاسقان جۇما مەشىتىنىڭ اۋلاسىنا قاراعان. جوبادا تىكبۇرىشتى كەسەنە ءۇش بولىكتەن, ياعني دالىزدەن (دروموس), قابىرحانا جانە جاماعاتحانادان (حاناكا) تۇراتىن پورتالدى قۇرىلىس XIV عاسىرعا ءتان ساۋلەت تۋىندىسى بولىپ ەسەپتەلەدى. كەسەنە قۇرىلىسىنا كولەمى 25ح25,5 سم. كەلەتىن, جاقسى يلەنىپ, كۇيدىرىلگەن قىشتار پايدالانىلعان. ال بۇرىشتارى مەن اركالارى گيپس قوسىندىسى بار سىلاقپەن نىعايتىلعان». سونداي-اق ءسابيت تۇرلىبەك ۇلى قابىرحانا ءىشىن تازارتۋ بارىسىندا ءتورت كىسىگە تيەسىلى شاشىلىپ جاتقان ادام سۇيەكتەرى تابىلعانىن ايتتى. ارحەولوگتاردىڭ پايىمداۋىنشا, ءبىر كەزدەرى ساعانا تونالعان بولۋى مۇمكىن. ويتكەنى قاڭقالار رەتسىز شاشىلىپ جاتقان جانە باس سۇيەكتەرى ساقتالماعان, ساعانا قۇرىلىسىنا پايدالانىلعان قىشتار بۇزىلىپ الىنعان. ساعانانىڭ ءتور جاعىنا قويىلعان كىسىنىڭ ساقتالعان جامباس, جىلىك سۇيەكتەرىنە قاراپ, ماماندار ونىڭ ءىرى دەنەلى كىسى بولعانىن, ورتاسىنداعى ەكى كىسى ورتا بويلى, دەنەلەرى شاعىن ەكەندىگىن بولجاپ وتىر. ال كىرەبەرىس ەسىك اۋزىنا قويىلعان ءتورتىنشى مۇردە شاماسى 10-12 جاستاعى بالاعا تيەسىلى ەكەندىگى ايتىلۋدا. ياعني كەسەنە وتىرار قالاسىنىڭ بيلەۋشى اۋلەتىنە نە بولماسا ءىرى تۇلعا, ءدىن يەلەرىنە ءتان بولۋى جانە كەسەنەگە جەرلەنگەن كىسىلەر ءبىر ۋاقىتتا قايتىس بولماعانى جورامالدانىپ وتىر. ساعانا ىشىنە قويىلعان مۇردەلەردىڭ بارلىعىنىڭ كەۋدەدەن جوعارعى بولىگى ساقتالماعان. عالىمدار مۇنداي قۇرىلىس ورىندارى وتىرار اۋدانىنا قاراستى بالتاكول اۋىلى وكرۋگىندە ورنالاسقان قاۋعان اتا, قىزىلوردا وبلىسىنا قاراستى جاڭاقورعان اۋدانىندا ورنالاسقان سىعاناق جانە تۇركىستان قالاسىندا ورنالاسقان ق.ا.ياساۋي كەسەنەسى ماڭىنان انىقتالىپ, زەرتتەلگەنىن ايتۋدا.
وتىرار اۋدانىنا قاراستى بالتاكول اۋىلىنىڭ وڭتۇستىك شەتىندە ورنالاسقان قاۋعان اتا قالاجۇرتى تۋرالى مالىمەت XVI عاسىر دەرەكتەرىندە اتالادى. قابىرعانىڭ سىرتقى جاعىنان قورعان-قابىرعا ىرگەسىنە تاقاپ سالىنعان كەسەنەنىڭ كولەمى 4ح4 مەتر. تىكبۇرىشتى ەتىپ جەردەن قازىلىپ سالىنعان كەسەنە قابىرعالارى كولەمى 25ح25ح5 سم كەلەتىن, XIV-XV عاسىرلارعا ءتان كۇيدىرىلگەن قىشپەن نىعايتىلىپ, ءار بۇرىشىنان ءبىر-بىرىنە قاراما-قارسى قىرلى تاقيا فورماسىندا كۇمبەز كوتەرىلگەن. جەر بەتىنەن 1 مەتر شاماسىندا كوتەرىلگەن كۇمبەز ۇستىنە توپىراق ۇيىلگەن. قاۋعان اتا قالاجۇرتىنان انىقتالىپ وتىرعان كەسەنەگە كىرەتىن ەسىك ورنى انىقتالماعان. شاماسى, كەسەنە ىشىنە مۇردە قويىلعاننان كەيىن سىرتىنان قالاپ بەكىتىلگەن بولسا كەرەك. بوس توپىراعىن قىرىپ تازالاۋ بارىسىندا ەدەن دەڭگەيىنەن التى جەردەن كولەمى 1ح1 مەتر شاماسىندا كەلەتىن لاقات سۇلباسى انىقتالدى. جاقتاۋلارى قام كەسەكپەن قالانعان لاقاتتاردىڭ ىشىنە مۇردەلەردىڭ ۇزاق ساقتالاتىن باس, جامباس سۇيەكتەرى, قابىرعالارى مەن ومىرتقا بولىكتەرى قويىلعان. كەسەنە ىشىنە قويىلعان مۇردەلەر سورەلى ۇردىسىمەن تاسىمالدانىپ اكەلىنگەن. «سورەلى» دەپ جاۋگەرشىلىك ۋاقىتتا جورىقتا نە بولماسا الىس ساپاردا ءجۇرىپ مارقۇم بولعان كىسىلەردى ۋاقىتشا تۇراقتاتاتىن ورىندى ايتادى ەكەن. وتىرار قالاشىعىندا بىزگە وسىنداي تاريحي دەرەكتەردى جەتكىزگەن قورىق-مۋزەي قىزمەتكەرلەرى قازبا جۇمىسى بارىسىندا XVI عاسىرعا ءتان تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى مەن XIV-XV عاسىرلارعا ءتان كەسەنە قۇرىلىسىنىڭ قالدىقتارى انىقتالىپ زەرتتەلگەنىن, جوعارعى قۇرىلىس قالدىقتارىنىڭ ساقتالۋى ناشار ەكەنىن ايتىپ ءوتتى. تۇرعىن ۇيلەردىڭ تاسناۋا, تاندىر, جەروشاق سەكىلدى جەكەلەگەن بولىكتەرى بولماسا تولىعىمەن اشىپ سيپاتتاۋ مۇمكىن بولماعان. كەسەنەنىڭ سىرتقى قۇرىلىسى جوعارعى بولىگىنىڭ باستاپقى كۇيى قانداي بولعانى بەلگىسىز, الايدا ەلىمىزدىڭ وزگە وڭىرلەرىنەن تابىلىپ وتىرعان XV عاسىرعا ءتان مۇنداي قۇرىلىس ۇلگىلەرىنە قاراپ, كەسەنەنىڭ جوعارعى بولىگى ءبىر كۇمبەزدى, قاسبەتتىك كەسەنە توبىنا جاتاتىندىعى بەلگىلى بولىپ وتىر. كەسەنەگە كىرەتىن سىرتقى ەسىك وڭتۇستىك-باتىس قابىرعادان انىقتالعان. جوعارعى زياراتحانا بولمەسىنىڭ كولەمى 4ح4,7 مەتر. كەسەنەنىڭ ۇستىڭگى, ياعني زياراتحانا بولمەسىنىڭ قابىرعالارىنىڭ ەكى شەتىنە ءبۇتىن قىش قالانىپ, ورتالارى سىنىق قىشتارمەن تولتىرىلعان. سىنىق قىشتار قاتارىندا XIII-XIV عاسىرلارعا ءتان ورنەكتى قىش بولىكتەرىنىڭ تابىلۋى كەسەنەنىڭ سالىنعان مەرزىمىن ناقتىلاۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. كەسەنەنىڭ زياراتحانا بولمەسىنىڭ سولتۇستىك-باتىس قابىرعاسى تۇگەلدەي دەرلىك بۇزىلىپ الىنعان. ال سولتۇستىك-شىعىس, وڭتۇستىك-شىعىس جانە وڭتۇستىك-باتىس قابىرعالارى جارىم-جارتىلاي ساقتالعان. ءبىرشاما جاقسى ساقتالعان وڭتۇستىك-شىعىس قابىرعانىڭ ساقتالعان بيىكتىگى 0,7 مەتر. وڭتۇستىك-شىعىس قابىرعانى ارشىپ تازالاۋ بارىسىندا قابىرعا ورتاسىنان ەنى 1,2 مەتر كەلەتىن تەرەزە ورنى انىقتالدى. تەرەزە جاقتاۋلارى گيپس قوسىندىسى بار سىلاقپەن سىلانعان. كەسەنەنىڭ زياراتحانا بولمەسىنىڭ ەكى قاپتالى مەن تورگى قابىرعالارىنان ەنى 45-50 سم كەلەتىن زياراتشىلار وتىراتىن سىپا تەكتەس ورىن سالىنعان. قازبا بارىسىندا زياراتحانا بولمەسى كەيىننەن تۇرعىن ءۇي بولمەسىنە اينالدىرىلعانى بەلگىلى بولىپ وتىر. ماماندار بۇعان وسى جەردەن انىقتالىپ وتىرعان جەر وشاق پەن تاسناۋا قالدىقتارى دالەل بولاتىنىن ايتادى. اتالعان وشاق پەن تاسناۋا قالدىعى 2016 جىلى جۇرگىزىلگەن قازبا جۇمىسى بارىسىندا انىقتالعان ەكەن. زياراتحانا بولمەسىن تولىق ارشۋ ماقساتىندا جوعارعى قۇرىلىسقا ءتان قۇرىلىس قالدىقتارى تولىعىمەن الىنىپ تاستالعان. قازبا بارىسىندا زياراتحانا ەدەنىنە كولەمى 25ح25ح5 سم كەلەتىن بىرىڭعاي ءبۇتىن كۇيدىرىلگەن قىش توسەلگەنى انىقتالدى. كەيىننەن ەدەن توسەمەلەرى باسقا قۇرىلىسقا پايدالانۋ ماقساتىندا ارا-اراسىنان بۇزىلىپ, تەرىلىپ الىنعان. ارحەولوگتاردىڭ ايتۋىنشا, كەسەنە ءىشىنىڭ بوس توپىراعىن شىعارۋ بارىسىندا سىرلى ىدىستاردىڭ قاتارىندا كەسەنەنىڭ ەدەن دەڭگەيىنەن قۇببانىڭ سىنىق بولىگى الىنعان.
مۋزەي قىزمەتكەرلەرى تانىستىرعان تاعى ءبىر جاڭالىق – قازبا جۇمىستارى كەزىندە تابىلعان 59 دانا كۇمىس, 33 دانا مىس تەڭگەلەر. تەڭگەلەردىڭ اۆەرسىندەگى جازبالاردان شايبانيدتەر اۋلەتىنىڭ بيلەۋشىسى سانالاتىن ابدۋللا ءىى-ءنىڭ بيلىگى تۇسىندا (1583-1598 جج.) سوعىلعانى انىقتالعان. ابدۋللا ءىى-ءنىڭ اتىنان سوعىلعان تەڭگەلەردەن بۇعان دەيىن شايبانيد بيلەۋشىلەرى يەمدەنىپ ۇلگەرگەن ەكى لاۋازىمدىق كورسەتكىشتەردى كورۋگە بولادى. ءبىرىنشىسى: «حاان بين حاكان بين حاكان ابۋل عازي باحادۋر حان» بولسا, ەكىنشىسى «حاكان ال-اديل ۋا مۋلك ال-كاميل ابۋل عازي باحادۋر حان». رەۆەرسىندەگى جازبالار دا كوپ تۇرلىلىگىمەن ەرەكشەلەنبەيدى. نەگىزىنەن تيىنداردىڭ بۇل بەتتەرىندە يسلامنىڭ العاشقى ءتورت حاليفاسىنىڭ ەسىمدەرى «امير ال-ءمۋميننىڭ» لاۋازىمدارىمەن بەرىلىپ وتىرعان.
قورىق – مۋزەيدىڭ باس ينسپەكتورى قۋانىش شوقاەۆتىڭ ايتۋىنشا, وتىرار رابادىنىڭ ايماعىندا قازبا جۇمىستارى بارىسىندا ءىح-حV عاسىرلارعا ءتان 3 مونشا ورنى انىقتالعان. ال ءحىىى-حV عاسىر ارالىعىندا پايدالانىلعان مونشا 10 بولمەدەن تۇرادى. بىرقاتار بولمەلەردىڭ تابانىنا اسەم بەزەندىرىلگەن قىش تاقتالار توسەلگەن. مونشا باتىسىندا ورنالاسقان جىلىتۋ قازاندىعى ارقىلى ءبىر جەردەن وت جاعىلىپ, ەدەن استىنان جۇرگىزىلگەن كانالدار ارقىلى بارلىق بولمەلەر جىلىتىلىپ وتىرعان. ال سۋ وتىرارتوبەنىڭ وڭتۇستىك باتىسىندا ورنالاسقان باسسەيندەر ارقىلى كەلىپ تۇرعان. سوناۋ 1969 جىلدان بەرى جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقان زەرتتەۋ جۇمىستارى جونىندە مالىمەت بەرگەن عالىم نۇرتازا الدابەرگەنوۆ ارحەولوگتار ەڭ الدىمەن جازبا دەرەكتەرگە سۇيەنەتىنىن ايتادى. «ونداي دەرەكتەر وتىرار كىتاپحاناسىندا جاسىرىنىپ جاتقان بولۋى مۇمكىن. سونداي تاريحي باي مۇرانى ىزدەي بەرۋ كەرەك. ەگەر ءبىر جەردەن 10 نەمەسە 100 كىتاپ تابىلىپ جاتسا, بۇل ەلىمىز ءۇشىن ۇلكەن جاڭالىق بولار ەدى, – دەيدى ارداگەر ارحەولوگ ن.الدابەرگەنوۆ. – وتىرار قالاجۇرتىنىڭ جوعارعى قاباتى مەن تومەنگى قاباتىنىڭ ارا جىگى انىقتالدى. ءبىز قازىر شارتتى تۇردە الىپ وتىرعان بەردىبەك سارايىنىڭ قۇرىلىسىن قالپىنا كەلتىرۋمەن جۇمىس بىتپەيدى. بۇل سوڭعى 40-50 جىلدىڭ كولەمىندە جاسالعان زەرتتەۋلەردىڭ ءبىر پاراسى عانا. وتىرار قۇپياسىن اشۋ ءۇشىن تاعى وسىنشا جىل كەرەك شىعار, بالكىم. الايدا ءبىر ماسەلەنىڭ باسى اشىق. ارحەولوگتار وتىرارتوبەنىڭ ءار كەزەڭىندەگى تاريحىن, ءۇي ورىندارىنىڭ قالاي سالىنعانىن, قاي ۋاقىتتا قالا دارەجەسىنە جەتكەنىن زەرتتەۋى كەرەك. سوندا عانا پروگرەسس بولادى. جالپى, ورتا عاسىرداعى قالالاردىڭ نەگىزى قالانعان كەزى, دامۋ تاريحى تۋرالى تالاي كىتاپتار جازىلدى. سول جازبا دەرەكتەردەن بەلگىلى بولعانىنداي, تابىلعان تاريحي ورىندار ءبىر-بىرىمەن سالىستىرا وتىرىپ زەرتتەلەدى. سوندا عانا جۇمىسىمىز ءوز ناتيجەسىن بەرەدى».
قازىرگى تاڭدا قازبا بارىسىندا تابىلعان ارحەولوگيالىق جادىگەرلەرگە ساپار ورتالىعىندا كامەرالدى وڭدەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. قولونەر بۇيىمدارى مەن نۋميزماتيكالىق زاتتار مۋزەي قورىنا تابىس ەتىلىپتى.
تۇركىستان وبلىسى